ЯССАУИ ТАҒЫЛЫМЫ
Құдияр БІЛӘЛ,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі,
ҚР мәдениет қайраткері
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Шариғаттың шарттарын білген ғашық», — деген хикметінде:
«Уә, дариға, өтті ғұмырым, білмей қалдым,
Бұл дүниенің әбзелін қолыма алдым.
Дүние қуып діннің жолын артқа салдым,
Біле алмадым халім қалай болар, достар», — дейді.
Бәрімізге мәлім, біз бүкіл жастық шағымызды, алған білімімізді, ақыл-парасатымызды, күш-қуатымызды мына жалған өмірдегі тіршілігімізді күйттеуге арнадық. Барша өмірімізді солай өткіздік. Рас, ара-тұра ахиретті де ойлап қойдық. Соған орай намаз оқыдық, мешітке бас сұқтық, ораза ұстадық, тіпті қажылыққа да бардық. Солай бола тұра, Яссауи бабамыз айтқандай: «Уә, дариға, өтті ғұмырым, білмей қалдым», — деу, бізге де тән.
Бұл — өз өмірінде діни ғибадатты да шама-шарқынша алып жүрген адамның өкініші. Ал «дүние қуып, діннің жолын артқа салдым» деушілер өкініші бұдан басым. Алайда екеуіне тән бір ғана өкініш бар. Ол — «бұл дүниенің әбзелін қолына алғандығы».
Бұл дүние әбзелінің мағынасы кең. Ол — біз соңына түскен мына жалған өмірдің барлық әшекей-үшекейлері. Бұл тұрғыда хадис шарифте: «Бұл дүние – ақыретте отаны жоқтардың отаны. Ақыл-есі жоқтар ғана бұл дүниеге қуанады. Иманы, сенімі жоқтар ғана алданады», — делінеді.
Біз — мұсылманбыз. Сондықтан шын отанымыздың арғы әлемде екенін жақсы білеміз. Алайда бізді бұл дүниеде де өзіне байлаған құндылықтар бар. Біз азды-көпті өмірімізде өз ортамызды қалыптастырдық. Соған орай өзімізге тән қайғымыз да, қуанышымыз да бар.
Мұндай түсінік — барлық адамға тән. Сонда кінәрат неде? Кінәрат — сол қайғы мен қуаныштың біздің өміріміз екендігінде. Ал оның екеуіне де о дүниенің қатысы жоқ. Демек біз де алданғандар санатындамыз.
Көңілге медеу тұтар жәйт. Ол — дінге бет бұрғандығымыз. Біз сол дінге бет бұрған кездерімізде басымызға келген қиындықтарды бізден әрі қыл деп Алла Тағалаға дұға жасадық. Енді соңғы сәтте бақсақ, ол қиындықтар да Алланың рахымы екен. Бұл тұрғыда Имам Раббани хазреті: «Дерт пен бәле болмағанда, дүние дастарханының дәмі болмас еді», — дейді.
Алайда біз дерт пен бәлені дүние дастарханының дәмі деп ойлаған емеспіз. Тап сол сияқты мына дүниеде біз ойламаған жәйттар өте көп. Ал ойлағандардың, сол ойлағандарымыз үшін күндіз күлкі, түнде ұйқы көрмегендігіміздің арғы әлем үшін көк тиын да құны жоқ екен. Себебі, біздің қолға алғандарымыз бұл дүниенің әбзелдері. Соған орай Яссауи бабамыз: «Біле алмадым халім қалай болар, достар», — дейді.
Ал біз осылай дей аламыз ба? Құдайшылығына келсек, дей қоюымыз неғайбыл. Себебі, біз мына дүниеден ажырай қойған жоқпыз. Ажырамаған соң, біз мына өмірдегі өзіміз иелік еткен, өзіміз малданатын «құндылықтарға» үміт артамыз. Нақтыласақ, соған сенеміз. Ол «құндылықтардың» қандай құндылық екендігін тарқатып айтпай-ақ қоялық. Біз үшін оның бәрі иманды, игілікті, ізгілікті. Діндәрлығымыз да соның ішінде. Алайда біз қолға алған мұның бәрі, Яссауи бабамыз айтпақшы: «Бұл дүниенің әбзелі». Ал ол әбзелден біз қалай арыламыз?
Ұғынықтылық үшін айтайық. Айналамызда айықпас дертке шалдыққан адамдар аз емес. Жалған дүние әбзелдері оларды түк те қызықтырмайды. Мына өмірде тап солар сияқты дүниеден ажыраған діндәрлар бар. Сол діндәрлар хақында Мұса Мырза хазреті: «Зікірдің рухани халін сақтағандарда дүние уайымы, қайғысы, тіпті, қажеттен тыс дүние қуанышы да болмайды», — десе, Яссауи бабамыз соларға қарата: «Біле алмадым халім қалай болар, достар», — дейді.
Иә, қалай десек те, Мұса Мырза хазреті айтпақшы: «Нағыз мықтылық — осы алай-дүлей дүниеде және мыңдаған жұмыстар ішінде Хақ Тағаламен бірге бола білу».
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Шариғаттың шарттарын білген ғашық», — деген хикметінде:
«Махаббаттың шарабынан татпағандар,
Баязиттей әр күн өзін сатпағандар,
Бұл дүниенің қызығынан безбегендер,
Хайуан ғой, бәлкім, одан бетер, достар», — дейді.
Дін — жан қалауы. Біз сол үшін де дінге бет бұрамыз. Сол бет бұрған діннен жан өз қалауын таппаса, онда ол дін де, сол дінді ұстанған адам да жай бір формалық көрініске айналады. Соған орай ол дін «ләззатын» сол материялдық форма арқылы қабыл ала бастайды. Шынтуайтына келгенде ол ләззат та емес. Алайда онда да адамның ақыл-есін баурайтын қуатты күш бар. Дінді жоққа шығарушылар тілге тиек ететін апиын сол. «Махаббат шарабын татпағандар» сол «апиынды» дін деп қабылдайды.
Шынтуайтына келгенде, мұсылман — ең қауіпсіз адам. Жер бетіндегі ең ізгі адам да сол. Ол адамнан ешқашан, ешуақытта жаманшылық шықпайды. Ол барша адам баласына, олардың қандай дінді ұстанғанына, тіпті ұстанбағанына қарамастан, қамқорлық танытады. Олардың жүзінен иманның нұры төгіліп тұрады.
Міне, осы мұсылман, сол мұсылман ұстанатын ислам діні бұл күнде, бұл күнде емес, әу бастан екі бағытта қалыптасты. Оның бірі — махаббат шарабынан дәм татқандар, екіншілері — дінді апиынға айналдырғандар.
«Апиыншыларға» анықтама берейік. Алланың барлық жаратылысында рух бар. Ол рух көпше түрде әруақ деп аталады. Бүткіл жаратылыс Алла Тағалаға сол әруақ арқылы байланып тұрады. Дін де солай. Біз Алладан келетін бүкіл рахымды әруақ арқылы қабыл аламыз. Шарап — сол. Егер әруақты тәркі етсек, дін Алладан ажырайды. Қалай ажырайды, оған бірден шайтан иелік етеді. Сол дін — апиын.
Ол дін иелері хазреті Баязиттің халін ешқашан түсіне алмайды. Соған орай Яссауи бабамыз оларды: «Баязиттей әр күн өзін сатпағандар», — дейді.
Байыбына барсақ, Аллаға өзін сату — жоқ болу деген сөз. Жаратылыс өзінің жоқ екенін білгенде, ол жерде Жаратушы көрініс береді. Бұл — Мансұр Халләждың «Мен Алламын» деген хәлі. Бұл тұрғыда Баязит хазреттің өзі: «Алланы мен жақсы көремін деп ойлайтын едім,
Расында Ол мені жақсы көреді екен», — десе, Жалаладдин Руми хазреті: «Баязит хазретінің (р.ғ.) рухының нұры осы әлемге сәуле шашса, бұл мәнсіз дүние, сонау жердің ең түбіне дейін асыл тасқа айналып, жәннат болады», — дейді.
«Бұл дүниенің қызығынан безбегендерге» ондай бақыт нәсіп болмайды. Ал бұл әлем қызығынан безуге өзіңді жоқ еткенде ғана қол жеткізе аласың.
Міне, осы жәйттардың бәрін саралай келе Яссауи бабамыз барша материялистерге қарата: «Хайуан ғой, бәлкім, одан бетер, достар», — дейді.
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Шариғаттың шарттарын білген ғашық» деген хикметінде:
«Ғашық болсаң ғашық жолына қойғыл қадам,
Дүниені талақ қылғыл мысал Адhам.
Ақылға ерсең дүние үшін жемегіл қам,
Қиямет күн жазаларын берер, достар», — дейді.
Басы ашық жәйт. Кім де болсын дінге Алла Тағалаға ғашық болған соң бет бұрмайды. Соған орай дінге құлан таза берілгенімен, тіпті дін фанатына айналса да онда ғашықтық туралы ұғым да, түсінік те болмайды. Себебі, оның басқан қадамы ғашықтық жол емес.
Рас, діндәрлығына шек келтіре алмайсың. Намазын қаза қылмайды. Мешітке де жиі бет бұрады. Оразасына да ықтиятты. Тіпті нәпіл оразаларды да қоса ұстайды. Қажылыққа да бірнеше рет барған. Бір сөзбен айтқанда, нағыз діндәр. Соған орай өзгелердің де дін жолымен жүргенін қош көреді. Дінге бет бұрмағандарды ұнатпайды. Кәпірлерді мүлде жек көреді. Соған орай өзгелер мінін түзеуге бейім тұрады.
Бұл — бүгінгі діндәрлардың жиынтық бейнесі. Рас, бұл діндәрлар арасында да Пайғамбарымызға (сғс), Алла Тағалаға ғашықпын деушілер баршылық. Бұл орайда айтқан уағыздарына құлақ түрсең, жанарыңа жас үйіріледі. Сол жанарын жасқа шылағандар Алла ұлықтығын бүкіл әлемге паш етіп, құрбандыққа да бара алады. Тіпті нағыз ғашықтар солар-ау деп ойлап та қоясың. Алайда Яссауи бабамыз соларға қарата: «Ғашық болсаң ғашық жолына қойғыл қадам», — дейді.
Ал олар ұстанған жол, жоғарыда да айттық, ғашықтық жол емес. Демек, оларды ғашықтар санатына қоса алмаймыз. Бұл тұрғыда Жалаладдин Руми хазреті: «Ынсап қыл, ғашықтық жақсы нәрсе. Оған нұқсан келтіретін сенің жаман қасиетің. Сен құмарлықты ғашықтық деп атапсың. Ох! Құмарлық пен ғашықтықтың арасында қанша қашықтық бар екендігін біле алсаң ғой!», — дейді.
Сонда ғашықтар кім? Басы ашық жәйт. Алланы көрмеген адамның Аллаға ғашықпын деуі бекер. Себебі олар ғашықтық жолға түскен емес. Ғашықтық жол — Ихсан. Ихсан — Сенің Алланы, не Алланың сені көруі.
Ұғынықтылық үшін айтайық. Жалпы қай мұсылман да Алладан басқа ешнәрсенің жоқ екендігіне иман келтіреді. Ал біз бар деп білетін материялды әлем — жаратылыс. Байыбына барсақ, сол жаратылыс — Алланың бар екендігін айғақтайды. Бұл — ихсандық таным. Біз осы таным арқылы барша жаратылыстан оның Иесін көреміз. Себебі, қай жаратылыста да Алланың жамалы көрініс береді. Алайда біз оны тек сұлулыққа көз суарғанда ғана сезіне аламыз. Әйел қауымының айнадан көз алмайтыны сондықтан. Ғашықтығынан. Рас, олар өзіне ғашық. Шынтуайтына келгенде ол — Аллаға деген ғашықтық. Табиғат сұлулықтары да осы тәрізді.
Біз Алланың жамалын көре алатындығымыз туралы шамалы түсінік қалыптастырдық. Енді осы түсінікпен ғашықтар жолына түсейік. Ғашықтар жайлы Жалаладдин Руми хазреті: «Сірә ұйықтасақ, Оған ғашықтығымыздан есімізден танамыз, біз Онымен маспыз (ынтықпыз). Ояу болсақ, Ол жазған дастандағы қаншама сырларға тап боламыз», — дейді.
Демек, ғашықтар үшін ұйқы — өлім. Ал өлім — Алламен қауышу кепілі. Оянса — ол жазған дастандардан, яғни, барша жаратылыстан қаншама сырларды көреді. Ал Руми хазретінің ғашықтығы туралы оның мүриттері «Иманнан Ихсанға Тассаввуф» атты кітапта бүй дейді:
«Біз Мәуләнә Жәләләддиннің (қс) ғашықтығының дауысын естідік. Ол сүңгіген шаттық теңізінің терең түбін көруге мүмкіндігіміз жоқ. Теңіздің ең түбінен көтеріліп, судың бетіне не шықса, соны ғана көреміз. Біз Хазіреті Мәуләнәның (қс) ғашықтығына емес, тек сөзбен айтылған айқайына ғана қол жеткіздік. Сақау тілімізбен түсіндіруге тырысқанымыздың бәрі осы. Шаттық теңізіне сол ғана сүңгіді. Бізге махаббатының толқынынан шыққан дауыс қалды. Өкінішті-ақ! Соны Мәуләнә (қс) деп білеміз».
Енді сол ғашықтардың материялдық әлемдегі жай-күйіне назар аударайық. Бұл тұрғыда Яссауи бабамыз: «Дүниені талақ қылғыл мысал Адhам», — дейді.
Ибраhим Адhам осы ғашықтық жолда патшалығын тәркі ете алды. Себебі, ол себепті Юнус Әміре хазретінің мына сөзінен бағамдауға болады. Юнус Әміре хазреті: «Баршылыққа да қуанбаймын,
Жоқшылыққа да қуанбаймын.
Ғашықтығыңмен жұбанамын,
Маған Сен керексің, Сен», — дейді.
Ал Жалаладдин Руми хазреті болса:
«Ғашықтық келіп қан сияқты тамырларыма, теріме толды. Мені менен алып, болмысымды сүйіктіммен толтырды. Бойымның барлық жағын досым баурап алды. Менің өзімнен қалғаны — тек есімім, қалғанының бәрі Ол…» — деп, ғашықтар халін одан әрі айқындай түседі.
Соған орай Яссауи бабамыз бізге қарата осы Ибраhим Адhам хазреті сынды: «Ақылға ерсең дүние үшін жемегіл қам», — десе, қам жегендерге: «Қиямет күні жазаларын берер, достар», — дейді.
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Шариғаттың шарттарын білген ғашық» деген хикметінде:
«Сыр шарабын ішкен ғашық өзін білмес,
Бұл дүниенің ләззатын көзіне ілмес.
Жүз мың рет кеңес айтса ақыл алмас,
Гүл-гүл жайнап өзін білмей жүрер, достар», — дейді.
«Сыр шарабы» — жер бетінде ондай шарап жоқ. Ол шараптан дәм тату исламның бес парызын өтеп жүрген діндәрлардың бәріне бірдей нәсіп бола бермейді. Ол шараптан қарапайым діндәрлар емес, дін ғұламаларының да дәм тата қоюы неғайбыл. Аттарынан ат үркетін әлемдік діни оқу орындарында дәріс беретін ғұлама ұстаздар ол шарап туралы жақ ашпайды. Жақ ашқан күнде де оны тек материялды тұрғыда түсіндіреді.
Рас, қай ғұлама да шарап туралы мағлұмат береді. Бірақ олар тілге тиек ететін шарап — сыр шарабы емес. Себебі, сыр шарабы руханиятқа тән.
Сол шарап қақында Омар Хайям бүй дейді:
«Бүгін бір ішейінші, құйшы шарап!
Моламнан, өлсем, исі тұрсын тарап.
Тұсымнан қабірімнің өткен адам
Елітіп, естен танып, қалсын қарап.
Шараппен жуыңдар мен өлген күні,
Жоқтаңдар, шарапты айтып, көмген күні.
Орнынан шарапхана мені іздеңдер,
Дүрілдеп ақырзаман келген күні».
Ұғынықтылық үшін айтайық. Барлық діни ғибадат — сыр шарабы. Ол діни ғибадаттардың формалық көрінісі материялдық әлемде (шариғатта), ал рухы (шарабы) тариқатта тұрады. Сыры — мағрифат пен ақиқатта. Ол жерге қадам бассаң, алдыңнан мың есік ашылады. Әр есіктің өзіне тән ләззаты бар. Тура әлгі «Қыз Жібек» жырында Төлеген Жібекті іздеп он бір көштен өтеді ғой. Әр көш сән-салтанаты, сол көш ажарын кіргізіп тұрған қыздардың өзі бірінен бірі өтеді. Тап сол сияқты әр ашылған есік дәрежесі бірінен бірі жоғары тұрады. Соған орай Яссауи бабамыз: «Сыр шарабын ішкен ғашық өзін білмес», — дейді.
Әрине, ол ғашық: «Бұл дүние ләззатын көзіне ілмес». Сондықтан да ол: «Жүз мың рет кеңес айтса ақыл алмас». Ондай ақылды әлгі ғашық түгілі осы дүние ләззатына бой алдырған адам да алмайды. Ал сыр шарабы дәмін татқан адам, өзін жоғалтады. Ол ғашық біз үшін жынды. Алайда Яссауи бабамыз айтпақшы: «Гүл-гүл жайнап өзін білмей жүрер, достар».
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Шариғаттың шарттарын білген ғашық», — деген хикметінде:
«Руз аласт» құдай өзі хабар қылған,
«Қалу бәлә» деп рухтар жауап берген.
Хазірет Таба рухы ұшып қарсы келген,
Ондай ғашық Хақ жамалын көрер, достар», — дейді.
«Руз аласт» — алғашқы күн. Ол — Әлмисақ уәдесі. Сол күні Алла Тағала бізге қарата: «Мен сендердің Жаратушы Иелерің емеспін бе?» — дегенде, біз: «Қалу бәлә» деп жауап бергенбіз. Бұл — иман. Біз соған орай: «Әлмисақтан мұсылманбыз» дейміз.
Біз сол кезде Пайғамбарымыз (сғс) рухымен де бетпе-бет келгенбіз. Соған орай Яссауи бабамыз: «Хазірет Таба рухы ұшып қарсы келген», — дейді.
Міне, осы рух, егер сол қалпы қайта алса, онда, әрине, Яссауи бабамыз айтпақшы: «Ондай ғашық Хақ жамалын көрер, достар».
Бәрімізге белгілі. Яссауи бабамыз хикметтері аудармасының бірнеше нұсқасы бар. Біз оларды ішінара бір-бірімен салыстырып та қоямыз. Себебі, кейбір хикаяттар мән-мағынасы тіпті өзгеріп кеткен. Соған орай біз әр хикмет халіне бойлауға тырысудамыз. Мұндай жағдайда жекелеген сөздер ауытқушылығы рөл ойнамайды. Мәселен, біз тілге тиек етіп отырған шумақ өзге нұсқада былайша аударылыпты:
«Ілкі күн қүдай өзі хабарласып,
Аруақтар айтар: “Жаны саған ғашық!”
Қарсы үшып хазрет рухы амандасып,
Сол ғашық хақ жамалын көрер, достар».
Әлмисақ оқиғасын қаперге алсақ, барша адамзаттың Хақ дидарын көретіндігіне шүбә келтірмейсің. Бірақ мән берер бір жәйт, Ұлы ұстаз Хақ жамалын көретіндерді «ондай ғашық» дейді. Демек, Аллаға ғашық жандар рухында ешқандай да өзгеріс жоқ. Олар әу баста қандай болса, қазір де сондай.
Ал өз рухын «кірлетіп» алғандарға ондай бақыт нәсіп болмайды. Бұл тұрғыда Ғазали хазреті: «Дүниеде мағрифаттың дәмін тата алмаған адам ақыретте Аллаһтың дидарын көрудің дәмін ала алмайды. Адам баласы дүниеде тауып, ақысын өтей алмаған бір нәрсеге ақыретте ие бола алмайды», — дейді.
Бір сөзбен айтқанда, біздегі мақсат — қайта рух болу. Себебі, Мен — материя, ал рух — Ол. Алла да сол. Соған орай кім де болсын өзін таныған кезде, Алланы да таниды. Ғазали хазретінің: «Адам баласы дүниеде тауып, ақысын өтей алмаған бір нәрсеге ақыретте ие бола алмайды», — деуі сондықтан. Ал осы дүниеде Алланы тапқан адам, Яссауи бабамыз айтпақшы: «Ондай ғашық Хақ жамалын көрер, достар».
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Шариғаттың шарттарын білген ғашық» деген хикметін:
«Құл Қожа Ахмет, ғашық болсаң, дүниеден без,
Ақыреттің азабынан зар еңіреңіз.
Жарандардың қылғанын сіз де істеңіз,
Қызмет қылған мұратын табар, достар», — деп түйіндейді.
Кешегі күні әлемді тітіркенткен КСРО — кедей-кепшіктің мемлекеті еді. Ол кезде кедейлік мақтаныш болатын. Алайда сол кедей-кепшіктер мемлекетінің өзі баюды мақсат тұтатын. Жалпы адам баласы әу бастан бақуатты өмір салтын қалыптастыруға талпынумен келеді. Алайда халықтың дені барлық уақытта кедейшіліктен көз ашқан емес. Соған орай әрқилы мемлекеттік басқару жүйесі өмірге келді. Бір сөзбен айтқанда, адам баласы ешуақытта байлықтан бас тартқан емес. Мұсылмандар да солар қатарында. Бұл тұрғыда Біріккен Араб Әмірлігі өзге елдерге үлгі. Біз де солардай болсақ екен-ау деп армандап та қоямыз. Алайда Яссауи бабамыз: «Құл Қожа Ахмет, ғашық болсаң, дүниеден без», — дейді.
Бұл орайда хакім Абай да:
«Мен көрдiм дүние деген иттiң көтiн,
Жеп жүр ғой бiреуiнiң бiреуi етiн.
Ойлы адамға қызық жоқ бұл жалғанда
Көбiнiң сырты — бүтiн, iшi — түтiн», — деп, сіз бен бізді дүниеге бет бұрмауға шақырады.
Байыбына барсақ, дүниеге бет бұрмау мен кедейлік бір ұғым емес. Кедей — баюдан үмітті адам. Алайда дүниеге бет бұрмау — байлардың еншісі емес. Кедей де байлыққа мойын бұрмауы мүмкін. Оған кешегі КСРО халқы куә. Алайда хакім Абайдың дүние деген иттің … көрген ойлы адамын да ғашықтар санатына жатқызуға болмайды. Ғашық — дүние деген иттің … көрмейді, ол одан безеді.
Байыбына барсақ, Яссауи бабамыз без деп отырған дүние — байлық емес, ол — мына материялды әлем. Соған орай Жалаладдин Руми хазреті: «Уақыт шеңберінен шық та ғашықтық шеңберіне кір», — дейді.
Уақыт шеңбері — мына материялды әлем. Ал ғашықтық шеңбері — руханият. Сол жерге кірдің бе, хазреті Руми айтпақшы: «Көзіңді жұм. Ғашық бол және сол жерде қал».
Хазреті Руми бұған қоса: «Сен ғашықтықтың өзін сұра, ғашықтық туралы сұрама», — дейді.
Шынында да да біз ұдайы ғашықтықты дәріптейміз. Сол ғашықтарды өзімізге үлгі етеміз. Ғашықтық туралы қиса-дастандар да ұрпақтан ұрпаққа жалғасып жатады. Шынтуайтына келгенде, ол — өзгелер ғашықтығы. Егер өзіміз ғашық болсақ, онда Яссауи бабамыз айтпақшы, біз де мына дүниеден безер едік.
Тозақ туралы жұрттың бәрі біледі. Бірақ ақыреттің азабын ойлап зар еңіреп жатқан адам аз. Себебі, адамдардың дені осы әлемге байланған. Демек, дүниеден безген адам ғана ақыреттің азабынан зар еңірейді.
Яссауи бабамыз тілге тиек етіп отырған жарандар — дүниеден безген мұсылмандар. Сондықтан бізге де солар қылғанын істеуге тура келеді. Қызмет сол. Соған орай Ұлы ұстаз: «Қызмет қылған мұратын табар, достар», — дейді.
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнғыл» деген хикметінде:
«Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнғыл,
Мойынсұнған Хақ дидарын көрер, достар.
Жүз мың бәле басқа түссе еңіремегейсің,
Сонда ғана ғашық сырын білер, достар», — дейді.
Дінге бет бұрдық. Намазға жығылдық. Әрине, біз бұл қадамға Хақты таныған соң бардық. Ал діни ғибадаттарды жасағанымыз — Хаққа мойынсұнғанымыз. Бұл — барша мұсылмандарға тән түсінік-пайым. Әрине, дін мамандары бұл мәселеге бізге қарағанда кеңдеу қарайды. Бірақ кім де болсын осы ыңғайдағы түсінікпен Хақ дидарын көре қоюы неғайбыл. Соған орай Яссауи бабамыз: «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнғыл», — дейді.
Байыбына барсақ, Хақ тану — ақида. Сондықтан да кім де болсын Хақ тануды өз бетінше біле алмайды. Білу үшін ғашықтар жолына түсуге тиіспіз. Ал ол жол иесі, ақидада — Матуриди. Егер осы жолды қабыл алған мұсылман болсаң, онда мойынсұнғыл.
Осы жерде кілтипан бар. Ол кілтипан, мойынсұнғыл сөзінің де жол екендігі. Ол жолдың аты — тариқат. Тариқат пен Ихсан бір ұғым. Сондықтан бұл жолды тәркі еткен адам Хақ дидарын ешқашан көре алмайды. Ал мойынсұну, тек тариқат арқылы ғана жүзеге асады. Себебі, мойынсұну — Хақ құзырында тұру. Ал Хақ құзырында өзіңді жоқ еткенде ғана тұра аласың. Біз сол үшін де тариқатты қабыл аламыз. Бұл тұрғыда Ниязи Мысри хазреті: «Кім өзінің заманында Кәміл Пір тапса, күмәнсіз Хақты тапты», — дейді. Яссауи бабамыздың: «Мойынсұнған Хақ дидарын көрер, достар», — деуі сондықтан. Сол мойынсұнған жан ғана басқа түскен жүз мың бәлеге төтеп бере алады. Соған орай:
«Дүние бір қисық жол бұраңдаған,
Бақ тайса ерге дәулет құралмаған.
Күніне тоқсан түрлі көрсең бәле,
Сонда да күдер үзбе бір Алладан», — дей аламыз.
Бұлай деу, айтуға ғана оңай. Шынтуайтына келгенде, басқа түскен жүз мың бәлеге еңіремеу, әсте мүмкін емес. Жүз мың түгілі, бір бәленің өзіне есіңді жия алмай қаласың. Ондай ауыртпалықты көтеретін біз пайғамбар, не әулие, не сахаба емеспіз.
Бұл — мойынсұнбағандар көзқарасы. Ал мойынсұнғандар, күніне тоқсан түрлі бәле көрсе де Алладан күдерін үзбейді. Себебі ол — бәлесіз жерде. Ол жердің аты — руханият. Ал бәле — материялды әлемге тән. Бұл тұрғыда Жалаладдин Руми хазреті: «Мен бұл сырларды жабық әрі қысқаша айттым. Өйткені, кеңірек баяндауға тырысқан адамның тілі, тыңдағанның түсінігі күйіп кетер еді», — дейді.
Руханият сол. Сол әлемге қадам басқандар ғана Яссауи бабамыз айтпақшы: «…ғашық сырын білер, достар».
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнған» деген хикметінде:
«Ғашықтары зар еңіреп жолға кірді,
Әрбір шеккен жапасын Хақтан білді.
Разы болып жерге енуге әзір болды,
Зар илеп таң сәріде тұрар, достар», — дейді.
Ғашықтары кіретін жол — тариқат. Ол жолға барша мұсылмандар емес, тек ғашықтары ғана кіреді. Демек ол жұрттың бәріне нәсіп бола бермейді. Бұл жолға кірген ғашықтардың зар еңіреуі сондықтан.
Басы ашық жәйт. Алладан басқа ешнәрсе жоқ. Демек жақсылық та, жамандық та тек Алладан келеді. Яссауи бабамыз соған орай: «Әрбір шеккен жапасын Хақтан білді», — дейді. Хақтан болған соң, әрине, ешкімге өкпе артпайды. Бәріне разы. Тіпті жерге енуге де әзір.
Міне сол ғашық, Яссауи бабамыз айтпақшы: «Зар илеп таң сәріде тұрар, достар».
Біз ше, біз солай таң сәріде тұра аламыз ба? Тұрамыз. Бірақ зар илемейміз. Себебі, зар илейтіндер зар еңіреп жолға кіргендер. Ал біз ол жолды бар деп те білмейміз.
Бар дегеннің өзінде тариқат жолын тек ілгергі дәуір діндәрлары ғана ұстана алған деп білеміз. Шынтуайтына келгенде, бүгінгі күні сопылық жолды ұстану екінің біріне нәсіп бола бермейді. Себебі, заман да, қоғам да өзгерген. Соған орай бұл жолға түскендердің қай қайсысы да өз ортасынан да, отбасынан да, билік тарапынан да шетқақпай көреді.
Бұл тұрғыда Жалаладдин Руми хазреті: «Жан дүниең айтылмайтын сырлардан азап шегу керек, қоғамның ішінде адамдардан болған қиыншылықтардан, саған менсінбей саусағын шошайтатындардан да сенің нәпсің тәрбие алу керек», — дейді.
Ажал — Алладан. Оны білеміз. Бірақ мойынсұнбаймыз. Соңғы сәтке дейін қарсыласып бағамыз. Алайда әр шеккен жапасын Хақтан деп білетін ғашықтар, Яссауи бабамыз айтпақшы: «Разы болып жерге енуге әзір болды». Разы болғаны сонша, Ұлы ұстаздың өзі көзі жұмылмай жатып-ақ 63 жасында жер астына түсіп кетті. Мұндай хәл-ахуал біз үшін түсініксіз. Себебі, ғашық емеспіз.
Ал ғашықтар болса, Ұлы ұстаз айтпақшы: «Зар илеп таң сәріде тұрар, достар».
Зар илейтіні, өзі мен Ғашығы арасына ұйқы түсті. Соған орай ғашығынан ажырап, ғапыл қалды. Міне, сол ғашық таң сәріде зар илейді.
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнған» деген хикметінде:
«Ей, достар, еш білмедім мен жолымды,
Игілікке байламадым мен белімді.
Өсек сөзден еш тыймадым мен тілімді,
Надандығым мені рәсуа қылды, достар», — дейді.
Әркімнің өз таңдаған жолы бар. Кім де болсын өзіне де, өзі түскен жолға да риза. Риза болған соң, өзгелерді өз жол ұстанымына қарай таразылайды. Сондықтан да өзін барлық уақытта ақиқаттық ақ жолында тұрғандай көреді де өзгелер сын-пікірін қабыл алмайды. Егер сол жан Яссауи бабамыз сынды: «Ей, достар, еш білмедім мен жолымды», — деп айта алса ғой, сонда ол аталарымыздан бізге жеткен «Дүние бір қисық жол бұраңдаған» деген сөз мәнін ұғар еді.
Ия, дүние жолы бұралаңды. Бұл тұрғыда хакім Абайдың өзі:
«Жүрегіңнің түбіне терең бойла,
Мен бір жұмбақ адаммын, оны да ойла.
Соқтықпалы, соқпақсыз жерде өстім,
Мыңмен жалғыз алыстым, кінә қойма», — дейді.
Ал біз болсақ өз соқпағымызды айқындап алғанбыз. Біз үшін ол Хақ жолы. Сол жол біздің өміріміздің мәні. Ол жолда еш қателік жоқ. Осы түсініктегі адам, ол кім болса ол болсын, тіпті дін ғұламасы болсын, бір мезгіл өзіне есеп беріп, Яссауи бабамыз сынды: «Ей, достар, еш білмедім мен жолымды», — дей алмаса, ғашықтар жолын ешқашан таппайды. Себебі ғашықтар кінәні тек өзінен іздейді. Бұл тұрғыда Яссауи бабамыздың өзі: «Бәрі бидай — мен сабан, бәрі жақсы — мен жаман», — дейді.
Ұғынықтылық үшін айтайық. Аллаға шүкір, қай мұсылман да тура жолда. Енді сол мұсылман өзін барлық кезде күнәдан пәкпін деп айта ала ма?
Жауап айқын. Айта алмайды. Міне осы айта алмағандар ғана Яссауи бабамыз сынды: «Ей, достар, еш білмедім мен жолымды», — дей алады.
Сол сияқты: «Игілікке байламадым мен белімді», — деу де соларға тән. Себебі, кім де болсын белін игілікке байламаған кезде күнә жасайды. Ал белін игілікке байлау — тариқат жолы. Тариқат жолын қабыл алмаған қай адам да материя зұлматынан шыға алмайды. Соған орай тілі де сол зұлматты әлемге тән нәрселерді айтады. Өсек сол.
Надандық — өз жолы, өз әлемі құрсауында қалып қою. Бұндай надандық барлық материялдық көзқарастыларға тән. Сондықтан олардың қай қайсысы да арғы әлем пердесі көтерілген сәтте: «Надандығым мені рәсуа қылды, достар», — дейді.
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнған» деген хикметінде:
«Күні бойы бейғам жүрдім зікір айтпай,
Ыждаhатпен күні-түні пікір айтпай.
Махаббаттың базарында өзің сатпай,
Нәпсім менің жүз мың тағам тілер, достар», — дейді.
Басы ашық жәйт. Біз ешқашан, ешуақытта бейғам жүрмейміз. Біздің басымыз толы жоспар. Тіпті біздің мұрын сіңбіруге уақытымыз жоқ. Таңнан қара кешке дейін бір тынбаймыз. Мына нарыққа бой алдырғалы құйрығымыз мүлде жер иіскемейтін болды. Мына заманда бір ауық бейғамдық танытсаң бар ғой, көшеде қаңғып қалуың әп-сәтте.
Біз бейғамдықты осылай түсінеміз. Ал Яссауи бабамыз болса: «Күні бойы бейғам жүрдім зікір айтпай», — дейді.
Зікір — Алланы еске алу. Ал Алланы еске алмаған жүрек — өлі. Сондықтан да ол бейғам. Осы бейғам жүректер иесі біз тіршілік етіп жатқан әлемді түзген. Ол — Алласыз әлем. Ғылыми тілде — материялды әлем делінеді. Бұл әлем есігін ашқандар ешқашан, ешуақытта өз ақыл-пайымымен Алланы зікір етпейді. Себебі олар бұл әлем есігін ашқан сәтте Алладан ажырайды.
Алла Тағала соған орай пайғамбарлар жібереді. Соған орай біз дінді ұстанамыз. Алайда біз дінді ұстанбасақ та өзімізді мұсылмандар санатына қосамыз. Себебі, ақида бөлек, амал бөлек. Алайда әсіредіншілдер бұл екеуін бір деп қабылдайды. Сондықтан олар үшін діни ғибадат (амал) жасамағандардың бәрі кәпір.
Біз үшін иман — жүректе. Демек, жүрегінде иманы, яғни Алласы бар адамның зікір айтатындығы күмәнсіз.
Құдайшылығына келсек, мұсылман адамның бала-шаға қамы үшін жасаған іс-әрекеттері де ғибадат орнына жүреді. Тек бейғам болмаса болғаны.
Сонда біз Яссауи бабамыз айтқан бейғамдықты қалай түсінеміз? Жоғарыда да айттық. Ол бейғамдық — Алласыз болу. Алласыз болу мәнін хакім Абайдың мына сөзінен бағамдауға болады:
«Кімде-кім ахиретте де, дүниеде де қор болмаймын десе, білмек керек: еш адамның көңілінде екі қуаныш бірдей болмайды, екі ынтық құмарлық бірдей болмайды, екі қорқыныш, екі қайғы – олар да бірдей болмайды. Мұндай екі нәрсені бірдей болады деп айтуға мүмкін емес. Олай болғанда, қай адамның көңілінде дүние қайғысы, дүние қуанышы ахирет қайғысынан, ахирет қуанышынан артық болса – мұсылман емес».
Жарайды, біз өзімізді мына дүниеге шіли беріле қоймағандар санатына қосайық. Енді мешітке бас сұқпасақ та анда-санда құран оқытып, жеті шелпек пісіріп қоятынымыз рас қой. Бұған қоса, ауру жанның көңілін сұраймыз, дүниеден озған адамға көңіл айтамыз. Әрине, ол да имандылық белгісі.
Енді осы қалпымызда «Махаббат базарының» есігін ашайық. Ол — ғашықтар базары. Соған орай «Махаббат базары» деп аталады. Сатылушы — біз, алушы — Алла. Қалай ойлайсыз, әлгі базарда біздің жолымыз оңғарыла қоя ма?
Рас, біз қаласақ та, қаламасақ та Алланың алдына барамыз. Алайда ол бару сатылу емес. Соған орай Яссауи бабамыз: «Нәпсім менің жүз мың тағам тілер, достар», — дейді. Біз сол нәпсіміз тілеген жүз мың тағамды тауып беремін деп бар өмірімізді өткіздік. Ол «нәпсі тағамы» ішінде зікір болса да жоқ. Демек, «Махаббат базарында» біздің жолымыздың оңғарыла қоюы неғайбыл.
Біз бүгінгі хикметтен соны білдік. Ал ол аз табыс емес.
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнған» деген хикметінде:
«Нәпсі еркіне жіберуге болма құмар,
Ішпей-жемей тағат етіп болғыл бидар.
Ақыры бір күн көрсетер саған дидар,
Бидар болған онда дидар көрер, достар», — дейді.
Нәпсі — біз. Алайда біз өзімізді нәпсіміз деп ойламаймыз. «Нәпсіні тәрбиелеу керек» дейтін діндәрларға да біз құлақ аса бермейміз. Себебі, нәпсі тек дінге қатысты уағыздарда ғана қаперге алынады. Ал біз болсақ дінге енді-енді бет бұрудамыз. Демек біздің нәпсіміз осыған дейін еш тежеу көрмей, ойына келгенін істеп баққаны күмәнсіз. Себебі, біз оны бар деп білген емеспіз.
Дінге бет бұрдық. Нәпсінің қыр-сырына қанығу үстіндеміз. Түсінгеніміз, бізді өз билігіне алған өзге біреу тәрізді. Алайда сол өзге біреу де біз тәріздіміз. Сонда біз оны қалай тәрбиелемекпіз?
Рас, біз осы уақытқа дейін өз-өзімізді тәрбиелеп келдік. Бұл тұрғыда ата-ана, мектеп, мемлекеттік идеология тәрбиесін көрдік. Ұлттық тәрбие мен мәдениетті бойымызға сіңірдік. Алайда олардың бірде біреуін біз нәпсі тәрбиесі деп білген емеспіз. Ол — біздің өз тәрбиеміз. Сол тәрбие бүгінгі бізді қалыптастырды. Енді бақсақ, біз сол тәрбиелерге жүгінген күннің өзінде нәпсі қалауына мүмкіндік берген екенбіз. Соған орай Яссауи бабамыз: «Нәпсі еркіне жіберуге болма құмар», — дейді.
Сонда біз ол нәпсіге қалай тұсау саламыз? Оп-оңай. Ол үшін мұсылман болсаң жетіп жатыр.
Осы жерде кәкір бар. Ол кәкір — мұсылмандардың бәрі өз нәпсісіне тұсау сала алмайтындығында. Тұсау сала алмайтыны — нәпсісі мұсылман емес.
Ұғынықтылық үшін айтайық. Біздің жанымыз (рухымыз) мұсылман. Ол рух әлмисақта Алламен тілдескен. Алланың аманаты сол. Біз мына дүние есігін аштық. Қалай тудық, біздің жанымыз нәпсіге айналды. Сол нәпсі бізбіз. Ал ол нәпсі мұсылман емес. Ол нәпсі Алланың аманатын иеленіп, бізді жасады. Ал біз өзімізді нәпсіден бөліп қарастырған емеспіз. Осы жан мен тәннің қосындысы — барша адам баласы. Біз сол адамды тәрбиелеу үстіндеміз. Сол адамды мұсылман қылдық. Сол адам діни ғибадат жасауда. Алайда: «Кімнің мұсылман, кімнің кәпір екендігі соңғы демде белгілі болады», — деп қоямыз. Себебі, соңғы демде жан мен тән ажырайды. Біз мүрдеге айналамыз да, біз танып білмейтін жан Аллаға аттанады.
Бұл — еркіне жіберілген нәпсі. Ал нәпсіні еркіне жібермей, өзіңе тәуелді ету үшін, Яссауи бабамыз айтпақшы: «Ішпей-жемей тағат етіп болғыл бидар».
Ішіп-жеудің мағынасы кең. Бір сөзбен айтқанда, ол — нәпсі қалауы. Ал нәпсінің барша қалауы — осы материялды әлемде. Сондықтан рухани әлемге қадам бассаң, нәпсі өзінің негізімен қауышады. Негіз — әлмисақтағы рух. Ал оның аңсары тек Алла. Соған орай Ұлы ұстаз: «…болғыл бидар», — дейді. Бидар — тәсілім болу. Егер солай етсең, Яссауи бабамыз айтқандай: «Ақыры бір күн көрсетер саған дидар».
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнған» деген хикметінде:
«Ей, ғапылдар, Хақ зікірін айтпай қойма,
Дүниенің бір түйірін де алма қолға.
Жақсылардың соңынан әсте қалма,
Жолға кірген ақыры мұратына жетер, достар», — дейді.
Ғапылдар — біз. Жалпы адам баласының бәрі ғапыл. Себебі, барша өміріміз ғапылдықпен өтуде. Ал ғапылдар — Алла рахымынан тысқары қалушылар.
Ұғынықтылық үшін айтайық. Алланың рахымы уақытқа түседі. Соған орай әр намазды өз уақытында оқымасақ, сол уақыттағы Алла рахымына қол жеткізе алмай қаламыз. Сондай-ақ Алла рахымы рамазан айына, қажылық өтелетін уақыттарға түседі. Егер уақытын өткізіп алсақ, бұл жерде де Алла рахымы бізге нәсіп болмайды.
Сонымен қатар, Алла рахымы мекенге түседі. Ол мекен — мешіттер, қажылық өтелетін аймақ, өзге де қасиетті жерлер.
Сол Алла рахымдарына біз өз іс-әрекеттеріміз арқылы қол жеткіземіз. Егер өзіміз әрекет жасамасақ, біз әлгі Алла рахымдарынан тысқары қаламыз. Демек, Алланың рахымы біздің өз іс- әрекетімізде де тұрады. Міне, сол мүмкіндікті пайдаланбағандар ғапылдар санатына барып қосылады. Соған орай Яссауи бабамыз: «Ей, ғапылдар, Хақ зікірін айтпай қойма», дейді.
Хақ зікірі — Алламен бірге болу. Егер ғапыл қалмасаң, барлық уақытта Алламен бірге боласың. Алламен бірге болсаң, Яссауи бабамыз айтпақшы: «Дүниенің бір түйірін де алма қолға».
Себебі, дүние — ғапылдар үшін. Біз алсақ, өз несібемізді аламыз. Ал несібе — Алладан. Осы жерде хәлал-харам мәні ашылады. Мәселен, дүниенің бір түйірі — харам. Ал риздық-несібе — хәлал. Сондықтан харам — ғапылдарға, ал хәлал — ғапыл еместерге тиесілі.
Рас, барша адам баласы жақсыларды үлгі тұтады. Біз жалпы сол жақсыларға қарап бой түзейміз. Солардай болғымыз келеді. Болмасақ та ұқсап бағуға тырысудамыз. Байыбына барсақ, сол жақсылар бүгінгі бізді қалыптастырды. Біз болсақ — ғапылдармыз. Сондықтан да Яссауи бабамыз бізге қарата: «Жақсылардың соңынан әсте қалма», — десе, Сағди Ширази хазреті: «Асхабы кәһфтің иті жақсылармен бірге болғандықтан үлкен абыройға қол жеткізді. Аты Құран Кәрімде және тарихта қалды. Лут Пайғамбардың әйелі болса, пасықтармен бірге болғандығы үшін күпірлікке тап болды», — дейді.
Бір сөзбен айтсақ, жақсылар — Алла жолындағы адамдар. Сондықтан Яссауи бабамыз айтпақшы: «Жолға кірген ақыры мұратына жетер, достар».
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнған» деген хикметінде:
«Уә, дариға, арманменен өмірім өтті,
Нәпсім мені алжастырды, шектен асты.
Жан құсы шарықтады, рухым қашты,
Надандардың өмірі желге ұшар, достар», — дейді.
Армансыз адам болмайды. Оны білеміз. Арман — алға жетелейді. Оны да білеміз. Егер сол армандардың бәріне қол жеткізсек, онда барлық адам бақытты өмір кешеді. Сол кезде жер бетіне жәннат орнайды.
Бұл — біздің ғана емес, бізге дейін өмір кешкен барша адам баласының арман-тілегі. Сол үшін мемлекеттер бой түзеді, сол үшін соғыс өрті тұтанды, сол үшін қоғам дамыды, сол үшін бүгінгі өркениет қалыптасты. Бірақ адам баласы арманы түгесілген жоқ. Және де ол ешқашан түгесілмейді. Себебі, Алла Тағала біздің армандарымыздың орындалуына жол бермейді. Жол бермейтіні, ол армандар біздің өмірімізді жейді. Соған орай Яссауи бабамыз: «Уә, дариға, арманменен өмірім өтті», — дейді.
Ұғынықтылық үшін айтайық. Арман — біздің қалауымыз. Нақтыласақ — нәпсінің қалауы. Ал нәпсі бізді тек тозаққа жетелейді. Сондықтан армандар жүзеге аса бастаса, қорқу керек. Себебі ол — Алланың қалауы.
Мынандай бір тәмсіл бар. Алла әмірін орындауға шыққан екі періште көк жүзінде кездесіп қалып, бір-бірінен жөн сұрасады. Сонда біріншісі:
«Пәлен деген ауылда бір тақуа кісі жан тапсырғалы жатыр. Сол кісі өлер шағында зәйтүн майы қосылған тағам жегісі келген екен. Мен соның сол соңғы арманының да орындалмауы үшін әлгі зәйтүн майын төгіп тастау үшін бара жатырмын», — дегенде, екіншісі:
«Мен де Алла әмірін орындауға жолға шықтым. Бір шөлді аймақта тұратын кәпір адам өлер шағында балық жегісі келіпті. Соған балық жеткізу үшін өзен-көлдерді тасытпақпын», — дейді.
Кім де болсын Яссауи бабамыз сынды: «Нәпсім мені алжастырды, шектен асты», — деу үшін, бір мезгіл нәпсі құрсауынан босанып, өз-өзіне есеп беріп қоюы керек. Сол кезде орындалмаған армандарға өкінбейтін боламыз. Ең бастысы, сол арман жетегінде мешіт есігін ашып, сәждеге бас ұрмайтын боламыз. Себебі, қай мінәжат та армандардың орындалуы үшін емес, Алла ризашылығы үшін жасалады.
Басы ашық жәйт. Арманы көп адам — мына өмірге байланған адам. Яссауи бабамыз сол адамға қарата: «Надандардың өмірі желге ұшар, достар», — дейді.
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнған» деген хикметінде:
«Дидар көрем деген құлдар бидар болар,
Жатса-тұрса, жүрсе-қойса зікірін айтар.
Іші-тысы ондай құлдың нұрға толар,
Алла нұрын ондай құлға төгер, достар», — дейді.
Дінге бет бұрдық. Бірқатар діни оқу орындарын түгестік. Әрине, бәріміз бірдей ол биіктен көріне қойған жоқпыз. Бірақ діндәрлығымызға ешкім де шүбә келтіре алмайды. Біз осы діндәрлығымызды мақтан тұтамыз.
Бұл — бүгінгі күні дінге бет бұрғандардың бет-бейнесі. Бірақ осы діндәрлардың қай-қайсысы да Алла дидарын осы дүниеде көре қоямыз деген ойдан ада. Себебі олар өз ғибадаттарын Алла дидарын көру үшін емес, Алла ризашылығы үшін жасайды. Алайда Алла Тағала өз дидарын көрсете қоймаған адамға риза болуы неғайбыл. Неғайбыл болатыны, Яссауи бабамыз айтпақшы: «Дидар көрем деген құлдар бидар болар».
Бидарлар — Аллаға ғашықтар. Соған орай Юнус Әмре хазреті: «Баршылыққа да қуанбаймын,
Жоқшылыққа да қуанбаймын.
Ғашықтығыңмен жұбанамын,
Маған Сен керексің, Сен», — дейді.
Бидар — Аллаға тәсілім болу. Адам өзін жоқ ете алғанда ғана Аллаға тәсілім болады. Жоқ болу — тек руханиятта ғана жүзеге асады. Руханият — тариқат. Руханиятпен үндес — мағрифат. Сол мағрифатқа қадам басқанда Алла көрініс береді. Соған орай Ғазали хазреті:
«Дүниеде мағрифаттың дәмін тата алмаған адам ақыретте Аллаһтың дидарын көрудің дәмін ала алмайды. Адам баласы дүниеде тауып, ақысын өтей алмаған бір нәрсеге ақыретте ие бола алмайды», — дейді.
Міне сол Аллаға тәсілім болған адам ғана Яссауи бабамыз айтпақшы: «Жатса-тұрса, жүрсе-қойса зікірін айтар». Бұл деген, ол адамның бар өмірі ғибадат деген сөз. Соған орай Абу Хасан Харақани хазреті: «Сен Алланы зікір еткенде, саған басқаны есіңе түсіргенмен дос болма», — дейді.
Байыбына барсақ, басқаны еске түсіретіндер — материялды әлем. Демек, тариқатқа қадам баспайынша өз өміріңді зікірге айналдыра алмайсың. Соған орай Мұса Мырза хазреті: «Барлық қателіктеріміз, қапыда қалып күнәға түсуіміз, рухани әурешілдігіміз зікірден ұзақ болған сәттерде болады», — десе, Яссауи бабамыз зікір салушыларға қарата: «Іші-тысы ондай құлдың нұрға толар», — дейді.
Нұрға толатыны, бұл тұрғыда Мұхиддин Ибнул-Араби хазреті бүй дейді: «Жүрегіңді Аллаһтың зікіріне үйретсең, қалайда жүрегің зікір нұрымен нұрланады. Сол нұрмен жүрек көзің ашылады».
Сөз басына қайта келейік. Дінге бет бұрдық. Дінге бет бұрудағы мақсат — бидар болу. Онсыз жасаған ғибадатта қайыр жоқ. Себебі, Яссауи бабамыз айтпақшы: Дидар көрем деген құлдар бидар болар, Алла нұрын ондай құлға төгер, достар».
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнған» деген хикметінде:
«Білген ғашық өз жанын отқа жақпас,
Бидарларға ғашық шақпағын жағып шақпас.
Дүние келіп қарық қылса қия баспас,
Ғашық емес бейғамнан да бетер, достар», — дейді.
Адам баласы қаперсіз. Осы ыңғайда айтылатын аят та бар. Шынында да сол қаперсіздігінен жер бетіндегі барлық адам отпен ойнап жүр.
Біз тіпті жаназа үстінде де, қабыр басында да селт етпейміз. Ахирет туралы ой түсімізге де кіріп шықпайды. Ал Алла Тағала болса: «Сақтансаң, сақтармын», — дейді.
Жоғарыда да айттық. Айналамыз от. Байыбына барсақ, күнә істің бәрі от. Тағам да солай. Сөз де. Басқан қадам да күнәға жетелейді. Жанарың шарпыған нәрсенің бәрі от шашады. Шариғат бойынша солай. Ал бізге…
Шынтуайтына келгенде, бізге бәрі бір. Себебі, қаперсізбіз. Ал осы қаперсіздігіміздің бағасы қанша? Сонда біз неге тәуекел етіп отырмыз? Жалпы тәуекел етіп отырмыз ба?
Жауап айқын. Біз ахиретімізді ойлап ешқашан бас қатырған емеспіз. Біз тек осы дүние үшін ғана алаңдаймыз. Бір-бірімізге от шашып ойнайтынымыз сондықтан. Ол от — біздің күнә істеріміз. Ал ол күнә істерді санап түгесе алмайсың. Себебі, ол — біздің өміріміз.
Рас, дінге бет бұрдық, Дінге бет бұрмағанымыз да дұға оқылған жерде бет сипаймыз. Бірақ ғашық емеспіз. Соған орай Яссауи бабамыз: «Білген ғашық өз жанын отқа жақпас», — дейді.
Бәріміз білеміз. Тынық мұхиты мен Атлант мұхиты бір-бірімен беттеседі. Бірақ араласпайды. Адамдар да осы қос мұхит тәрізді. Қаперсіздер ғашықтар жаққа өте алмайды. Себебі, ғашықтар — сақтанғандар. Ал сақтанғандарды Алла Тағаланың өзі сақтайды. Соған орай қай ғашық та мына дүниеге көз сүзбейді. Көз сүзбейтіні, ол — басқа «мұхитқа» тән. Сондықтан да олар, Яссауи бабамыз айтпақшы: «Дүние келіп қарық қылса қия баспас».
Ұғынықтылық үшін «мұхиттардың» атын атайық. Олар: шариғат, тариқат, мағрифат, ақиқат.
Сақтану — шариғатқа тән. Егер шариғатты ұстансаң, отты аймақты айналып өтесің. Сақтау (Аллалық міндет) — тариқат еншісінде. Тариқатқа қадам бассаң, күнәдан пәк боласың. Мағрифат — құлдық (әбдіhу) қызмет. Сол мекенге қадам басқанда ғашықтар қатарына барып қосыласың. Ақиқатта Алладан басқаның бәрі жоқ болып кетеді. Солай бола тұра бұл айтылғандарды ғашық еместер қабыл алмайды. Соған орай Яссауи бабамыз: «Ғашық емес бейғамнан да бетер, досар», — дейді.
Ұғынықтылық үшін айтайық. Ғашық еместер діндәрлар мен дінге бет бұрғандар, ал бейғамдар — қаперсіздер.
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Хақ танып, мұсылман болсаң мойынсұнған» деген хикметін:
«Құл Қожа Ахмет, пәнде болсаң жылап жүргіл,
Махаббаттың мәжілісін де өзің көргіл.
Қияметтің азабынан қайғы тұтқыл,
Қайғы тұтқан сырдан хабар алар, достар», — деп түйіндейді.
Сіз бен біз пәндеміз. Пәнде — кемшілікті адам. Пәнде болған соң оның әрқилы ағаттықтарға жол беруі заңдылық. Сондықтан кімнің де болсын өзінің пәнде екендігін мойындауы, оның күнәларының төгілуіне жол ашады. Алайда біз өзіміздің пәнде екендігімізді жадымыздан шығарып ала береміз. Шығартатын — нәпсі. Демек, нәпсі — пәнде емес. Біз — солмыз.
Пәнде — адам баласының табиғи болмысы. Ал нәпсі — материялды болмыс. Біздің өн бойымызда осы екеуі текетіресіп өмір кешеді. Біз қай жағын қош көреміз, сол жақ жеңіс тұғырына көтеріледі. Бұл тұрғыда нәпсіміз жолы оңғарылып тұрғандығын несіне жасырайық. Демек, біз Алладан алыспыз. Себебі, Аллаға бет бұратын — пәнде.
Тілімізде көбіне періште мен пәнде сөзі қатар қолданылады. Соған орай біз кей ағаттықтарға жол бергенде «Періште емес, пәндеміз», — деп қоямыз. Алайда қанша жерден күнәдан пәк болғанымен, пәнде періштеден биік тұрады. Соған орай барша періштелер Адам атамызға сәжде жасаған. Алайда біз ол биіктен көріне алмаймыз. Себебі, пәнде емеспіз. Соған орай Яссауи бабамыз: «Құл Қожа Ахмет, пәнде болсаң жылап жүргіл», — дейді.
Жылау — тәубеге келу. Ал тәубеге келген адам күнәдан пәк болады. Яссауи бабамыз: «Махаббаттың мәжілісін өзің көргіл», — деп сол пәк адамға қарата айтады. Қияметтің азабын қайғы тұтатын да сол пәк жан. Соған орай Яссауи бабамыз: «Қайғы тұтқан сырдан хабар алар, достар», — дейді.
Демек сен, Шамс Тибризи хазреті айтпақшы: «Алланың сырысың. Жүрегіңе сапар жаса».
Ал жасадық. Жалпы ол жасау Яссауи бабамыздың: Пәнде болсаң жылап жүргіл», — деген хикметінен бастау алады. Міне сол жанға жүрек сыры ашылады. Жалаладдин Руми хазреті соларға қарата:
«Жүрек сырына ергендер, ашуланбайды, ренжітпейді, ренжімейді, сынбайды, әр нәрседе әдемілік көреді», — дейді.
Пәнде сол. Сол пәнде жүрегі тұнған сыр. Соған орай Сайд Насими хазреті:
«Махаббаттың азабы,
Көңілімді басады.
Сырды сыртқа шашпаймын,
Тістен шықса қашады», — дейді.
Бұл — барлық сыр иелеріне тән.
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Рух құсын тұтар болса, бал берейін» деген хикметінде:
«Рух құсын тұтар болса, бал берейін,
Самғап ұшып ғарыштан ғарышқа қонар, достар.
Құлмын деген дәйім тынбай зікірін айтар,
Ғашық отына бауыры күйіп зарын айтар», — дейді.
Рух құсы — материя емес. Ол біздің жанымыз. Алайда біз сол «рух құсы» мүмкіндігін тек материялдық тұрғыда ғана тұтынамыз. Бірақ тұтына тұра біз оны «рух құсына» тән деп білмейміз. Себебі, ол — тордағы құс.
Тор — біздің тәніміз. Алайда біз тәнді жаннан бөліп қарастырмаймыз. Біз үшін жан мен тән бір ұғым. Адам сол.
Мәселеге осы тұрғыда назар аударғанда, материя тұтқыны өзіміз екендігі мәлім болады. Біз сол тұтқыннан азат болу үшін дінге бет бұрамыз. Егер сол дінге бет бұрған жан «Рух құсын тұтар болса», Яссауи бабамыз оған «бал берейін», — дейді.
Рух құсын тұту — өзіңді тану. Ол тану — жан мен тәннің арасын ашады. Соған орай жан тәннен ажыраған кезде нәпсі өз мүмкіндігінен айырылады. Ол өзі иелік еткен барлық адами қасиеттердің «Рух құсынан» келіп тұрғандығына көз жеткізеді. Сол көз жеткізу, нәпсіні «Рух құсына» тәсілім еткізеді. Осы тәсілім — руханият есігін ашады. Руханият есігі ашылған соң кім де болсын, Яссауи бабамыз айтпақшы: «Самғап ұшып ғарыштан ғарышқа қонар, достар».
Егер байыбына барсақ, адам баласының бәрі құл. Алайда өз-өзін құрметтейтін қай адам да Аллаға құл болуды қош көрмейді. Қош көрмегенде, Жаратушы Иенің өз пәндесін құл ете, мәжбүрлі түрде өзіне құлшылық жасатуын қабылдай алмайды. Қабылдай алмаған соң, мұсылмандардың «құлдық сана» тұрғысындағы уәждеріне құлақ аспайды.
Ұғынықтылық үшін айтайық. Құл — бас бостандығы жоқ, өзгеге тәуелді адам. Осы тәуелділік, барша адамға тән. Ол — қаржыға, билікке, қызметке, отбасыңа, ішімдікке, белгілі бір кәсіпке болуы мүмкін. Жалпы кім де болсын нені жақсы көрсе, қай нәрсеге өз өмірін арнаса, соның құлы, соған тәуелді.
Дінге келейік. Құлдық — ислам дінін қабыл алудың негізі. Себебі, ол — ең әуелгі жаратылыс. Ол — Пайғамбарымыздың (сғс) нұры. Бұл тұрғыда хадис бар. Сол нұр Алла әміріне орай құлдық қызмет атқарады. Ол қызмет материялдық тұрғыда, біздің түсінігіміз бойынша — табиғатқа тән. Аллалық сипатқа ие сол нұр — біздің рухымыз. Яссауи бабамыз тілге тиек етіп отырған «Рух құсы» да сол.
Біз сол құлдықты қабыл алған кезде Алла алдында тұрамыз. Зікірді де соған орай саламыз. Себебі, зікірдің аты — Алла.
Алла Тағала бізге өз есімін мәлім етті. Ол сөз құнына, қадыр-қасиетіне жететін ешқандай жаратылыс жоқ. Жердің асты-үсті байлығына иелік етсең де оның ешқайсысы Алла деген бір ауыз сөз арқылы берілетін зікір шәрбаты ләззатын алмастыра алмайды. Себебі ол — Жаратушы Иеміздің тек бізге, мұсылмандарға берген сыйы. Соған орай Яссауи бабамыз зікір салғандарға қарата: «Ғашық отына бауыры күйіп зарын айтар», — дейді.
Зар иесі — құл, зары — Алла.
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Рух құсын тұтар болса, бал берейін» деген хикметінде: «Бейхабарлар білмей өмірін желге ұшырар,
Надандықпен жаhаннамға кетер, достар.
Ақырзаман шайхысы түзетер суреттерін,
Тақуалыққа түспей бұзар сырт пішінін», — дейді.
Бейхабар — діннен алыс адам. Соған орай Яссауи бабамыз: «Бейхабарлар білмей өмірін желге ұшырар», — дейді. Алайда, өмірін желге ұшырғандар қатарында ақырзаман шайхысы да бар. Демек, бейхабарлар діннен алыс адамдар емес.
Сонда олар кімдер? Әуелі бейхабарлар туралы өз түсінігімізді ортаға шығарайық.
Басы ашық жәйт. Кәпірлер — бейхабарлар. Тозаққа түсетін де солар. Ал мұсылмандар, Яссауи бабамыз айтпақшы, олар да: «Надандықпен жаhаннамға кетер, достар».
Жалпы қай хикмет те тек мұсылмандар басындағы жәйтты қаузайды. Біз өзге ойға ерік бермес үшін кәпірлерді тілге тиек еттік. Болмаса бейхабарлардың бәрі мұсылмандар.
Және де олар біз ойлағандай діннен алыс адамдар емес. Тіпті олар қатарында дін ғұламалары да бар. Бірақ бейхабар.
Бейхабар болатыны, олар дінді тек материялдық тұрғыда ғана қабыл алады. Ал хадисте айтылатынындай: «Алла тағала сендердің киімдеріңе де, суреттеріңе де қарамайды, Ол сендердің жүректеріңе қарайды».
Соған орай Яссауи бабамыз: «Ақырзаман шайхысы түзетер суреттерін», — дейді.
Сурет — материя. Демек, ақырзаман шайхының сыртқы көрінісі ғана емес, оның барша ғибадаты материя. Материя болатыны, ол өз иманын да, ғибадатын да жүрекке өткізе алмаған.
Жүрек — діни тілде Ихсан делінеді. Тек Ихсан арқылы Алла бізді, біз Алланы көреміз. Ал Алланы көру — тек руханиятта жүзеге асады. Соған орай хакім Абай:
«Жүректің көзі ашылса,
Хақтың түсер сәулесі.
Іштегі кірді қашырса,
Адамның хикмет кеудесі», — десе, хазреті Али: «Жүрек соқыр болса, көздерден пайда жоқ», — дейді.
Егер мән берсек, бізге қарағанда өзге мұсылман елдерінің халқы тақуа сияқты көрінеді. Ақырзаман шайхысы да солар қатарында. Байыбына барсақ, оларды діндәр етіп көрсетіп тұрған сыртқы формалық көріністері ғана. Олардың діни ғибадаты да сол көрініске кіреді. Мұндай жәйт біздің діндәрларға да тән. Яссауи бабамыз соларға қарата: «Тақулыққа түспей бұзар сырт пішінін», дейді.
Ендеше Ибраhим Дәсуки хазреті айтпақшы: «Аллаһ Тағала бір күнде жетпіс екі рет құлдарының жүрегіне назар салады. Олай болса, жүректеріңді таза ұстаңдар. Тамаша әрі нұрлы етіңдер. Өйткені, ол жер Раббыңның назар салатын орны».
***
Қожа Ахмет Яссауи бабамыз өзінің «Рух құсын тұтар болса, бал берейін» деген хикметінде:
«Ей, ғапыл, өмірің сенің өтті кетіп,
Көз жасыңды төге бер аққан сел ғып.
Сені сүйер жаратқан да өз құлы ғып,
Иесі сүйсе құлын азат етер, достар», — дейді.
Өмір — жалған. Жалған болған соң, тұрақсыз, баяны жоқ. Алайда біз сол жалған өмірдің соңына түстік.
Бұл тұрғыда Жәнібек Кәрменов өзінің «Ойламаңдар, жігіттер» деген толғауында былай деген екен:
«Ойламаңдар, жігіттер,
Баста дәурен тұрмайды.
Өтіп кеткен сұм жалған
Қайтып бір мойын бұрмайды.
Адам қонақ өмірге,
Бір күні қолын бұлғайды.
Тірліктің түбі белгісіз,
Ағын бір судай зырлайды.
Опасыз мына дүние
Тұтқа болған кімдерге?..
Өмірдің соңы өкініш
Санамен ойлап білгенге,
Қадірі болмас адамның
Ортаңда тірі жүргенде.
Орны қалар ойсырап,
Бір күні көрге кіргенде…»
Осы және осы тақылеттес жыр-толғауларды сан рет естідік. Өмірдің көзді ашып жұмғанша өте шығатынын да құлағымыз шалған. Бірақ мән берген емеспіз. Бар өміріміз алда бір болатын жақсылықты күтумен өтті.
Сол жақсылыққа біреуіміз жеттік, енді біріміз әлі күтудеміз. Енді бақсақ, өміріміз зу етіп өте шығыпты. Яссауи бабамыз соған орай: «Ей, ғапыл, өмірің сенің өтті кетіп», — дейді.
Ғапыл — өз несібесінен құр қалған адам. Бәлкім ол адам шалқыған бай болар, бірақ несібесіз. Дегенмен үмітсіз емес.
Үмітсіз — шайтан. Оны білеміз. Егер мына әлемнен үмітіңді үзсең, арғы әлем есігін ашады. Үміт үзу — өмірдің жалғандығын мойындау. Өмірдің жалғандығын мойындаған адам, дүниеге байланбайды.
Қалай байланбайды, өзінің ғапыл қалғанын біледі. Соған орай Абдулқадыр Жейлани хазреті: «Жүрегіңнен дүние қайғысын шығар, өйткені жақында ол жерден айырыласың», — десе, Яссауи бабамыз сол ғапыл қалған жанға қарата: «Көз жасыңды төге бер аққан сел ғып», — дейді.
Сол төгілген көз жас қайырын Жалаладдин Руми хазреті былайша түсіндіреді:
«Мөлдірлігі мен тұнықтығынан айрылып, яғни лайланған соң су да біз сияқты жер бетінде кірленгені үшін мазасызданып, есі кетеді. Өз ішінен өртеніп, Хақ Тағалаға жалбарына бастайды. Осы өтініштер мен жалбарынышы үшін Аллаһ Тағала оны буландырып, көкке шығарады. Сол жерде әртүрлі жолдармен тап-таза қылады. Сосын бірде жаңбыр, бірде қар, бірде бұршақ түрінде жер бетіне жауады. Ақыры, шексіз терең теңізге жетеді».
Біз өз өмірімізде жақсылықты да, жамандықты да бастан өткердік. Жанарымызға жас үйірілген кездер де болды. Жалпы адам баласы қатты қайғырған кезде, сондай-ақ қатты қуанған кезде де жанарын жасқа шылайды. Тағы бір жылау түрі бар. Ол — ғашықтарға тән жылау. Өкініш те осы тақылеттес жылау түріне жатады. Міне осындай жылау түріне қарата Руми хазреті: «Алла үшін төгілген көз жасы, жүрекке дәрет алдырады», — дейді.
Бұл тұрғыда хадис шарифте: «Расулұллаһ (с.ғ.с): «Ішіне нұр кірген жүрек ашылып, кеңейеді» — дегенде, «Уа, Расулаллаһ, оның белгісі не?» — деп сұрайды, сонда ол: «Фәни дүниеден алыстау, мәңгілік болған ақыретке көңіл бөліп, өлмей тұрып, өлімге әзірлену,» — деп жауап берген.
Сол жүрегіне дәрет алдырған жанға қарата Яссауи бабамыз: «Сені сүйер жаратқан да өз құлы ғып», — дейді. Әрине, «Иесі сүйсе құлын азат етер, достар».
Демек, аталарымыз айтпақшы:
«Дүние бір қисық жол бұраңдаған,
Бақ тайса ерге дәулет құралмаған.
Күніне тоқсан түрлі көрсең бәле,
Сонда да күдер үзбе бір Алладан».
Жалғасы бар…
