БІЛІМДІ ЖАСТАР – БОЛАШАҚТЫҢ БЕРІК ІРГЕТАСЫ

Ұлжалғас АҒЫБАЕВА,
ардагер ұстаз, «ҚР Білім беру ісінің
Құрметті қызметкері»,
ҚР БжҒМ «Ыбырай Алтынсарин»
белгісінің иегері, «Еңбек ардагері»

Қай кезеңде де ұлттың тағдырын айқындайтын басты құндылықтың бірі – білім. Байтақ жерге ие болу, табиғи байлықтарды игеру немесе экономикалық жетістіктерге қол жеткізу қаншалықты маңызды болса, солардың барлығын баянды ететін де, ұлттың келешегін кемелдендіретін де сапалы білім екені даусыз. Тарихқа зер салсақ, өркениет көшінің алдыңғы легінен көрінген халықтардың бәрі білім мен ғылымды ұлттық дамудың негізгі тірегіне айналдыра білген. Сондықтан тәуелсіз Қазақстан үшін де білім беру саласын жетілдіру, жас ұрпақтың жан-жақты дамуына жағдай жасау, оқу мәдениетін қалыптастыру және педагог мамандығының беделін көтеру мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып қала береді.

Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев еліміздің болашағы білімді ұрпақтың қолында екенін бірнеше рет атап өтті. Бұл дегеніміз, егер мәніне бойласақ, кездейсоқ айтылған сөз емес. Өйткені бүгінгі мектеп табалдырығын аттаған бала ертеңгі күні мемлекеттің экономикалық қуатын арттыратын, ғылымын дамытатын, рухани дүниесін байытатын, елдің тағдырлы шешімдеріне ықпал ететін азаматқа айналады. Сондықтан білім беру ісіне деген көзқарас қарапайым бір саланы дамыту мәселесі ретінде емес, ұлттың стратегиялық болашағын айқындайтын маңызды бағыт ретінде қарастырылуы тиіс.

Жасыратыны жоқ, соңғы жылдары елімізде білім беру жүйесін жаңғыртуға бағытталған ауқымды реформалар қолға алынды. Жаңа мектептер салынып, білім беру инфрақұрылымы жақсарып келеді. Заманауи технологиялар енгізіліп, оқыту әдістері жетілдірілуде. Осының барлығы өскелең ұрпақтың сапалы білім алуына мүмкіндік жасап, әлемдік білім кеңістігіне лайық ұлт қалыптастыру мақсатын көздейді.

Осы тұрғыдан алғанда «Келешек мектептері» ұлттық жобасының маңызы ерекше. Бұл жоба тек жаңа ғимараттар салуды ғана көздемейді. Оның басты мақсаты, егер жете мән беретін болсақ, балаларға заман талабына сай білім алуға мүмкіндік беретін қолайлы орта қалыптастыру. Өйткені мектеп дегеніміз, егер байыбына барсақ, тек білім беретін орын ғана емес, тұлғаның қалыптасатын, дүниетанымы кеңейетін, арманы мен мақсаты айқындалатын қасиетті шаңырақ. Сондықтан жаңа мектептер жайлы сөз болғанда, ең алдымен білім сапасы, қауіпсіз орта, шығармашылық еркіндік және оқушының жан-жақты дамуы туралы айтуымыз керек.

Жасыратыны жоқ, қазіргі таңда демографиялық өсімнің артуы білім беру жүйесіне жаңа талаптар қойып отыр. Халық санының көбеюі жаңа мектептердің қажеттілігін арттырып, білім беру инфрақұрылымын одан әрі жетілдіруді талап етеді. Осыған байланысты жүзеге асырылып жатқан «Келешек мектептері» ұлттық жобасы қала мен ауыл арасындағы білім сапасындағы айырмашылықты азайтуға, үш ауысымды мектептер мәселесін шешуге және балалар үшін жайлы білім беру ортасын қалыптастыруға бағытталған.

Егер жете мән берсек, Жайлы мектеп ұғымы тек кең сыныптармен немесе жаңа жиһаздармен ғана өлшенбейді. Ең бастысы, бүгінгі бала үшін қауіпсіздік, шығармашылықпен айналысуға мүмкіндік, цифрлық технологияларға қолжетімділік, спортпен және өнермен шұғылдануға жағдай жасау да маңызды. Сондықтан жаңа үлгідегі мектептерде баланың жан-жақты дамуына мүмкіндік беретін ортаның қалыптасуы, егер жете мән берсек, уақыт талабы.

Білім беру жүйесіндегі тағы бір маңызды бастама, нақтылап айтар болсақ, 2026-2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» бағдарламасы. Бұл бағдарлама балалардың құқықтарын қорғау, денсаулығын нығайту, сапалы білім алуға тең мүмкіндік жасау, олардың рухани және шығармашылық әлеуетін дамыту сияқты маңызды міндеттерді қамтиды. Балалар, егер жете мән берсек, мемлекеттің стратегиялық капиталы. Сондықтан оларға жасалған қамқорлық – елдің ертеңіне салынған инвестиция.

Бәрімізге белгілі, қазақ халқы ежелден бала тәрбиесіне ерекше мән берген. «Бала – бауыр етің», «Баланы жастан» деген даналық сөздердің өзінде терең мән жатыр. Ұлттың болашағы ұрпақ тәрбиесіне тікелей байланысты екенін ата-бабаларымыз жақсы түсінген. Сондықтан қазіргі білім беру реформалары ұлттық құндылықтармен, рухани сабақтастықпен және заманауи талаптармен үйлесуі қажет.

Жаһандану дәуірінде білім беру мәселесі тек мектеп қабырғасымен шектелмейді. Бүгінгі заман адамнан өмір бойы ізденуді, үздіксіз білім алуды талап етеді. Ғылым мен технологияның дамуы, жасанды интеллектінің кеңінен қолданылуы, цифрлық экономиканың қалыптасуы жаңа дағдыларды меңгеруді қажет етеді. Сондықтан оқу мәдениетін қалыптастыру – бүгінгі қоғам алдындағы маңызды міндеттердің бірі.

Оқу мәдениеті дегеніміз – тек кітап оқуға деген қызығушылық емес. Ол адамның өзін-өзі дамытуға ұмтылуы, жаңа білімді игеруге деген құштарлығы, ізденіске бейімділігі мен ойлау мәдениетінің қалыптасуы. Оқу мәдениеті жоғары қоғамда бәсекеге қабілетті азаматтар көбейеді, ғылым мен инновация дамиды, рухани өрлеу жүзеге асады.

Қазіргі уақытта жастар арасында кітап оқуға деген қызығушылықты арттыру, ғылыми танымға жол ашу, шығармашылық ойлауды дамыту маңызды болып отыр. Өйткені білімге деген құштарлық ұлттың интеллектуалдық әлеуетін арттырады. Ұлы Абайдың «Артық ғылым кітапта, ерінбей оқып көруге» деген өсиеті бүгінгі күні бұрынғыдан да өзекті. Білімге ұмтылу – табысқа жетудің ғана емес, рухани кемелденудің де басты жолы.

Осы орайда тіл саясатының маңызы айрықша. Тіл – ұлттың жаны, халықтың рухани коды. Ана тіліне деген құрмет ұлттың болашағына деген құрметпен сабақтас. Мемлекеттік тілдің қолданылу аясын кеңейту, оның ғылым мен технология тіліндегі мүмкіндіктерін арттыру, жастардың қазақ тіліне деген қызығушылығын күшейту – маңызды міндеттердің бірі. Сонымен қатар көптілділік қағидаты да заман талабынан туындап отыр. Әлемдік ақпарат кеңістігіне еркін шығу үшін шет тілдерін меңгерудің де маңызы зор.

Алайда қандай жағдайда да мемлекеттік тілдің мәртебесі биік болуы керек. Өйткені тілсіз ұлттың болашағы болмайды. Тіл – тек қарым-қатынас құралы ғана емес, ұлттың дүниетанымы мен тарихи жадының сақтаушысы. Сондықтан білім беру саласындағы барлық реформалар ұлттық болмысты сақтаумен ұштасып жатуы тиіс.

Білім мен тәрбие егіз ұғым. Тәрбиесіз берілген білімнің адамзатқа қауіп төндіретінін ұлы ойшылдар ертеден ескерткен. Сондықтан қазіргі білім беру жүйесі тек білім беруге ғана емес, адамгершілік құндылықтарды қалыптастыруға, отансүйгіштік қасиеттерді дамытуға, ұлттық рухты нығайтуға да бағытталуы қажет. Өйткені ертеңгі Қазақстанның тағдырын айқындайтын тек білімді емес, рухани бай, елін сүйетін, жауапкершілігі жоғары азаматтар болмақ.

Педагог тұлғасының қоғамдағы орны қашанда ерекше. Өйткені мұғалім – тек білім беруші маман ғана емес, ол ұлттың болашағын тәрбиелейтін, жас ұрпақтың санасына ізгілік пен парасаттың дәнін егетін рухани жетекші. Қазақ халқы ұстазды әрқашан құрмет тұтқан. «Ұстазы жақсының ұстамы жақсы» деген халық даналығының астарында терең мән жатыр. Өйткені шәкірттің қалыптасуында мұғалімнің ықпалы айрықша. Сондықтан педагог мамандығының беделін арттыру, мұғалімдердің әлеуметтік жағдайын жақсарту, олардың шығармашылық ізденісіне қолайлы орта қалыптастыру – білім беру реформаларының маңызды бағыттарының бірі болып табылады.

Соңғы жылдары елімізде педагог мәртебесін көтеруге бағытталған нақты қадамдар жасалды. Мұғалімдердің еңбекақысы өсіп, олардың кәсіби құқықтарын қорғау мәселесіне ерекше көңіл бөлінуде. Дегенмен ұстаз беделі тек материалдық жағдаймен өлшенбейді. Қоғамның мұғалімге деген құрметі, ата-аналардың педагог еңбегін бағалауы, шәкірттің ұстаз алдындағы ізеті де үлкен маңызға ие. Өйткені мұғалімнің беделі – тұтас ұлттың интеллектуалдық әлеуетінің көрсеткіші.

Қазіргі заман мұғалімнен үздіксіз ізденісті, жаңа технологияларды меңгеруді, шығармашылық ойлауды талап етеді. Бүгінгі ұстаз тек оқулықтағы мәліметті жеткізуші ғана емес, оқушыны ойлауға, талдауға, ізденуге бағыттайтын тәлімгерге айналуы тиіс. Білім беру жүйесіндегі өзгерістер педагогтің кәсіби деңгейін үздіксіз жетілдіруді қажет етеді. Сондықтан мұғалімдердің біліктілігін арттыру, халықаралық тәжірибелерді игеру, инновациялық әдістерді қолдану білім сапасының артуына тікелей әсер етеді.

Ұлттың болашағы мектеп табалдырығынан басталса, оның іргетасы мектепке дейінгі тәрбие кезеңінде қаланады. Баланың тұлғалық қасиеттері, дүниетанымы, танымдық қабілеті ерте жастан қалыптаса бастайды. Сондықтан мектепке дейінгі білім беру мен тәрбие мәселесі ерекше маңызға ие. Балабақша – жай ғана баланы уақытша тәрбиелейтін орын емес, оның алғашқы әлеуметтік ортасы, таным мен тәрбие мектебі. Осы кезеңде баланың бойында адамгершілік, ізгілік, жауапкершілік, мейірімділік сияқты қасиеттер қалыптасады.

Мектепке дейінгі тәрбие жүйесін жетілдіру арқылы балалардың сапалы білімге тең қолжетімділігін қамтамасыз етуге болады. Әсіресе ауылдық жерлерде балабақшалар желісін дамыту, тәрбиешілердің кәсіби деңгейін арттыру, балалардың шығармашылық қабілетін дамытуға бағытталған бағдарламаларды жетілдіру маңызды міндеттердің қатарында тұр. Өйткені мектепке дейінгі кезеңде берілген тәлім мен тәрбие баланың бүкіл өміріне ықпал етеді.

Білім беру саласындағы реформалардың негізгі мақсаты – әлемдік талаптарға жауап бере алатын, ойлау қабілеті жоғары, бәсекеге қабілетті тұлға қалыптастыру. Қазіргі қоғамда жаттап алу емес, ойлау, талдау, қорытынды шығару, жаңа идея ұсыну қабілеті жоғары бағаланады. Сондықтан оқу бағдарламаларын жетілдіру барысында оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға, олардың шығармашылық және зерттеушілік қабілеттерін қалыптастыруға басымдық берілуде.

Әлем күн сайын өзгеріп жатыр. Кеше ғана сұранысқа ие болған мамандықтардың орнын жаңа кәсіптер басуда. Жасанды интеллект, роботтандыру, цифрлық технологиялар адам өмірінің барлық саласына еніп келеді. Мұндай жағдайда білім беру жүйесі де заман талабына бейімделуі тиіс. Болашақ маман тек белгілі бір саладағы біліммен шектелмей, өзгерістерге тез бейімделе алатын, өмір бойы үйренуге қабілетті тұлға болуы қажет. Сондықтан қазіргі мектеп оқушыға дайын ақпаратты беріп қана қоймай, оның білімді өз бетінше игеру дағдысын қалыптастыруы керек.

Орта білім беру жүйесін дамытудағы маңызды міндеттердің бірі – қала мен ауыл мектептері арасындағы білім сапасының алшақтығын азайту. Қазақ даласының қай түкпірінде дүниеге келсе де, әрбір бала сапалы білім алуға тең мүмкіндікке ие болуы қажет. Бұл – әлеуметтік әділеттіліктің де, ұлттық дамудың да басты талаптарының бірі. Ауыл мектебінде оқитын бала да заманауи технологияларды пайдаланып, сапалы оқулықтармен қамтамасыз етіліп, білікті мұғалімдерден тәлім алуға мүмкіндік алғанда ғана еліміздің интеллектуалдық әлеуеті арта түседі.

Қазіргі уақытта цифрлық технологиялардың дамуы білім беру жүйесіне жаңа мүмкіндіктер әкелуде. Онлайн платформалар, электрондық оқулықтар, жасанды интеллект элементтерін қолдану, қашықтан оқыту технологиялары білім алудың шекарасын кеңейтті. Алайда технология қаншалықты дамығанымен, ұстаздың орнын толық баса алмайды. Себебі білім беру – тек ақпарат алмасу емес, ол тұлға қалыптастыру үдерісі. Ал адам тәрбиесі ең алдымен жүректен жүрекке берілетін рухани байланысты қажет етеді.

Оқу мәдениетін қалыптастыруда кітаптың орны ерекше. Ақпараттық технологиялардың дамуы кітаптың маңызын кеміткен жоқ, керісінше, оған деген қажеттілікті жаңа деңгейге көтерді. Кітап оқитын ұлт – ойлайтын ұлт. Кітап адамды сабырлылыққа, тереңдікке, пайымдауға үйретеді. Сондықтан жас ұрпақтың кітап оқуға деген қызығушылығын арттыру, кітапханалардың қызметін жаңғырту, ұлттық әдебиетті насихаттау – рухани дамудың маңызды бағыттарының бірі.

Қазақтың ұлы ағартушылары Ыбырай Алтынсарин, Ахмет Байтұрсынұлы, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов білім беру ісін ұлттың болашағымен тікелей байланыстырды. Олар үшін мектеп жай ғана оқу орны емес, ұлттық сананы қалыптастыратын киелі шаңырақ болды. Сондықтан қазіргі реформалар да ұлттық рух пен заманауи білімнің үйлесіміне негізделуі тиіс. Өйткені тамырынан ажыраған ағаштың көктемейтіні секілді, ұлттық құндылықтардан алыстаған білім де толыққанды нәтиже бере алмайды.

Абайдың «Адамның адамшылығы – жақсы ұстаздан» деген ойы бүгінгі күні де өз маңызын жойған жоқ. Білімнің мақсаты тек маман даярлау емес, ең алдымен адам тәрбиелеу. Сондықтан білім беру жүйесіндегі барлық өзгерістердің түпкі мұраты – адамгершілігі мол, рухани дүниесі бай, бәсекеге қабілетті, туған елінің тағдырына бейжай қарамайтын саналы азамат қалыптастыру болуы тиіс.

Білім беру саласындағы жаңғырудың басты мақсатының бірі – оқушыны тек білім алушы ретінде емес, қоғамның белсенді мүшесі, елдің ертеңіне жауапты азамат ретінде қалыптастыру. Өйткені XXI ғасырдың талаптары өзгеріп келеді. Қазіргі заманғы мектептің міндеті оқушыға дайын мәліметтерді жаттатумен шектелмеуі керек. Ең маңыздысы – оның бойында дербес ойлау қабілетін, ізденіске құштарлықты, жаңашылдыққа бейімділікті, азаматтық жауапкершілікті қалыптастыру. Бүгінгі мектеп қабырғасындағы жас өрен ертеңгі күні мемлекеттің тағдырына ықпал ететін тұлғаға айналатынын ескерсек, білім беру жүйесінің алдында тұрған жауапкершіліктің қаншалықты зор екені анық байқалады.

«Қазақстан балалары» бағдарламасының мәні де осы тұстан айқындала түседі. Бұл бағдарлама баланың жан-жақты дамуына жағдай жасауды, оның денсаулығын сақтауды, сапалы білім алуына мүмкіндік туғызуды ғана емес, оның тұлғалық қасиеттерінің үйлесімді қалыптасуына ықпал етуді көздейді. Баланың қауіпсіз ортада өмір сүруі, сапалы медициналық қызметке қол жеткізуі, бос уақытын тиімді ұйымдастыруы, шығармашылықпен айналысуы, спортпен шұғылдануы – мұның бәрі өскелең ұрпақтың толыққанды дамуының маңызды шарттары болып табылады.

Баланың құқығын қорғау – өркениетті қоғамның басты белгілерінің бірі. Баланың қауіпсіздігі мен бақытты балалық шағы мемлекет үшін де, қоғам үшін де маңызды құндылық болуы тиіс. Осыған байланысты отбасы институтын нығайту, ата-аналардың тәрбиелік жауапкершілігін арттыру, балалардың психологиялық саулығына көңіл бөлу, олардың бос уақытын мазмұнды ұйымдастыру мәселелері де ерекше маңызға ие болып отыр. Өйткені бақытты бала ғана жарқын болашақтың иесіне айнала алады.

Тәрбие мен білімнің өзара байланысы – қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымында ежелден қалыптасқан ұстаным. Ата-бабаларымыз «Тәрбие – тал бесіктен» деп бекер айтпаған. Білім мен тәрбиені бір-бірінен бөліп қарастыруға болмайды. Білім адамға ақыл берсе, тәрбие оған бағыт береді. Ақыл мен адамгершілік үйлескен жерде ғана кемел тұлға қалыптасады. Сондықтан қазіргі білім беру жүйесінде ұлттық тәрбие мәселесі ерекше назарда болуы тиіс.

Ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие жас ұрпақтың бойында отансүйгіштік қасиетті қалыптастырады. Туған жерге деген сүйіспеншілік, ата-анаға құрмет, үлкенге ізет, кішіге қамқорлық, еңбекқорлық пен қарапайымдылық сияқты қасиеттер қазақ халқының рухани әлемінің алтын қазығы болып саналады. Осындай құндылықтармен сусындап өскен ұрпақ қана елдің болашағына жауапкершілікпен қарай алады.

Тіл саясаты да білім беру ісімен тығыз байланысты. Мемлекеттік тілдің дамуы, оның ғылым мен технология, білім мен мәдениет салаларындағы қолданыс аясын кеңейту – тәуелсіздіктің маңызды тіректерінің бірі. Тіл – ұлттың рухани тұтастығын сақтайтын құндылық. Сондықтан қазақ тілінің заман талабына сай дамуы, оның халықаралық ақпарат кеңістігіндегі мүмкіндіктерінің кеңеюі, жастардың ана тіліне деген құрметін арттыру – стратегиялық маңызы бар міндеттердің бірі.

Сонымен қатар қазіргі заман көптілділікті де талап етеді. Әлемдік ғылым мен технология жетістіктерін игеру үшін шет тілдерін меңгерудің маңызы артып келеді. Бірақ көптілділік ана тілінің есебінен жүзеге аспауы тиіс. Керісінше, мемлекеттік тілдің тұғырын нығайта отырып, өзге тілдерді меңгеру арқылы жастардың дүниетанымын кеңейту, халықаралық деңгейдегі бәсекеге қабілеттілігін арттыру көзделуі қажет.

Білім беру жүйесін жаңғырту барысында оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға ерекше көңіл бөлінуде. Өнер, музыка, әдебиет, театр, спорт сияқты салалар баланың тұлғалық дамуына оң ықпал етеді. Өйткені шығармашылықпен айналысатын бала өмірге басқа қырынан қарайды, қиялы дамиды, ойлау қабілеті жетіледі. Сондықтан қазіргі мектеп тек академиялық білім берумен шектелмей, баланың табиғи қабілетін ашуға жағдай жасайтын ортаға айналуы тиіс.

Жаңа дәуірдің мектебі оқушыны өмірге дайындайтын үлкен зертхана болуы қажет. Мұнда бала тек теориялық білім алып қана қоймай, өмірлік дағдыларды меңгеруге, қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыруға, ұжымда жұмыс істеуге, шешім қабылдауға, жауапкершілік алуға үйренеді. Білімнің басты мақсаты – өмірге бейім, қоғамға пайдалы, бәсекеге қабілетті тұлға тәрбиелеу.

Бүгінгі таңда әлемде білім беру саласында үлкен өзгерістер жүріп жатыр. Жасанды интеллект, цифрлық технологиялар, инновациялық әдістер оқыту мазмұнына да, тәсілдеріне де әсер етуде. Бірақ қандай технология дамыса да, адам факторын ешнәрсе алмастыра алмайды. Ұстаздың мейірімі, тәрбиеші сөзінің жылуы, кітаптың құдіреті, ата-ананың өнегесі – мәңгілік құндылықтар. Сондықтан технология мен руханияттың арасындағы тепе-теңдікті сақтау – қазіргі білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі.

Ұлы ағартушы Ахмет Байтұрсынұлы: «Елді түзетуді бала оқыту ісін түзетуден бастау керек» деген еді. Бұл сөз бүгінгі күні де өзектілігін жойған жоқ. Шын мәнінде, мемлекеттің ертеңгі келбеті бүгінгі мектептен басталады. Мектеп қандай болса, ертеңгі қоғам да сондай болады. Сондықтан білім беру саласындағы реформалардың түпкі мақсаты – тек жаңа бағдарламалар қабылдау немесе жаңа ғимараттар салу емес, ең алдымен ойы сергек, рухы биік, білімді, отаншыл ұрпақ тәрбиелеу.

Осы міндеттерді жүзеге асыру жолында «Келешек мектептері» ұлттық жобасы мен «Қазақстан балалары» бағдарламасының атқаратын рөлі ерекше. Бұл бастамалар елдің ертеңіне жасалған инвестиция, болашаққа бағытталған стратегиялық қадам. Өйткені ұлттың байлығы – жер асты қазынасында емес, білімді де тәрбиелі ұрпағында.

Білім беру саласындағы реформалардың табысты болуы ең алдымен қоғамның осы үдеріске деген көзқарасына байланысты. Мектептің тағдыры тек мұғалімдер мен білім басқармаларының ғана мәселесі емес, ол – тұтас қоғамның ортақ жауапкершілігі. Бала тәрбиесіне ата-ана, ұстаз, қоғамдық ұйымдар, мәдениет мекемелері, бұқаралық ақпарат құралдары, жалпы алғанда бүкіл қоғам атсалысқанда ғана күткен нәтижеге қол жеткізуге болады. Өйткені бала белгілі бір ортада өседі, сол ортаның құндылықтарын бойына сіңіреді. Сондықтан сапалы білім мен саналы тәрбиенің негізінде қоғамдағы рухани ахуалдың да маңызы ерекше.

Қазіргі кезеңде әлемде білім саласындағы бәсекелестік күшейіп келеді. Ғылым мен технологияның дамуы, еңбек нарығының өзгеруі, жаңа мамандықтардың пайда болуы білім беру жүйесіне жаңа талаптар қоюда. Осындай жағдайда еліміздің білім саласы халықаралық тәжірибелерді игере отырып, ұлттық ерекшеліктерді сақтауға ерекше назар аударуы тиіс. Өйткені өз тамырынан қол үзген ұрпақтың болашағы баянды болмайды. Сондықтан әлемдік өркениет жетістіктерін игеру мен ұлттық құндылықтарды сақтау қатар жүруі қажет.

Қазақ даласындағы ағартушылық дәстүрдің негізін қалаған ұлы тұлғалар білім мен тәрбиені ұлтты өркендетудің басты жолы деп білді. Ыбырай Алтынсарин мектеп ашуды елдің келешегімен байланыстырды. Ахмет Байтұрсынұлы халықтың оянуы мен өркендеуін білімнен көрді. Мағжан Жұмабаев жастардың бойында ұлттық рух пен заманауи білім қатар қалыптасуы керек екенін айтты. Бұл ұлы мұраттар бүгінгі күні де өз маңызын жойған жоқ. Керісінше, жаһандану дәуірінде олардың мәні бұрынғыдан да арта түсті.

Оқу бағдарламаларын жетілдіру де уақыт талабынан туындайтын маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Әлем үздіксіз өзгеріп отырған жағдайда мектеп бағдарламалары да заман ағымына сай жаңарып отыруы тиіс. Бірақ қандай өзгеріс болмасын оның өзегінде баланың мүддесі тұруы қажет. Бағдарламаның күрделілігі емес, оның өмірмен байланысы, баланың ойлау қабілетін дамытуы, шығармашылық мүмкіндіктерін ашуы, адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруы маңызды. Өйткені білімнің түпкі мақсаты – ақпаратты жаттау емес, тұлғаның жан-жақты қалыптасуына ықпал ету.

Білім беру саласындағы жаңғырудың тағы бір маңызды бағыты – инклюзивті орта қалыптастыру. Қоғамдағы әрбір бала, оның ішінде ерекше білім беру қажеттілігі бар балалар да сапалы білім алуға, өз қабілетін дамытуға тең мүмкіндікке ие болуы тиіс. Бұл – адамгершілік қағидаттарына негізделген өркениетті қоғамның басты өлшемдерінің бірі. Қамқорлық пен мейірімге негізделген орта ғана шынайы ізгі қоғамды қалыптастырады.

Жас ұрпақтың бойында білімге құштарлықты қалыптастыруда отбасының орны ерекше. Ата-ананың кітапқа деген көзқарасы, үйдегі рухани орта, үлкендердің өнегесі баланың дүниетанымына тікелей әсер етеді. Кітап оқитын отбасыдан кітапқа жақын ұрпақ шығады. Білімді бағалайтын ортада өскен бала ізденіске бейім болады. Сондықтан оқу мәдениетін қалыптастыру мектептен бұрын отбасынан басталатынын естен шығармаған жөн.

Қоғамда педагог мамандығына деген құрметтің артуы да білім сапасының жоғарылауына ықпал етеді. Ұстаз мәртебесі көтерілген сайын білімге деген құрмет те арта түседі. Өйткені мұғалімнің абыройы – елдің ертеңіне деген құрметтің көрінісі. Ұстазын сыйлаған халық қашанда ғылым мен білімнің биігінен көрінген. Сондықтан педагог кәсібінің беделін арттыру тек білім саласының емес, тұтас қоғамның рухани деңгейін көтерумен сабақтас міндет болып табылады.

Түйіндей келе айтарымыз, «Келешек мектептері» ұлттық жобасы мен 2026-2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» бағдарламасы, елдің ертеңіне бағытталған стратегиялық бастамалар. Бұл жобалардың түпкі мақсаты жаңа ғимараттар салу немесе жаңа стандарттар енгізу ғана емес. Ең бастысы – әрбір баланың қабілетін ашуға мүмкіндік беру, сапалы білімге қолжетімділікті қамтамасыз ету, тәрбиелі, білімді, бәсекеге қабілетті ұрпақ қалыптастыру. Өйткені мемлекет болашағының сапасы бүгінгі балалардың алған білімі мен тәрбиесіне тікелей байланысты.

Ұлттың ең үлкен байлығы, анығына келгенде, табиғи ресурстар да, экономикалық көрсеткіштер де емес, ең алдымен білімді, рухани бай, елінің тағдырына бейжай қарамайтын азаматтар. Сондықтан білім беру саласына салынған инвестиция, байыбына барсақ, болашаққа салынған инвестиция. Мектепке, мұғалімге, бала тәрбиесіне бөлінген әрбір қамқорлық – мемлекеттің ертеңгі қуатына қосылған үлес.

Өткенге көз жіберсек, тарихта ұлы мемлекеттерді ұлы әскер емес, ұлы тұлғалар қалыптастырған. Ал ұлы тұлғалар білім мен тәрбиенің бесігінде қалыптасады. Сондықтан білім беру жүйесін дамыту, оқу мәдениетін орнықтыру, мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру, педагог беделін арттыру, мектепке дейінгі және орта білім беру реформаларын жетілдіру – уақытша науқан емес, ұлттың болашағына бағытталған ұзақ мерзімді стратегиялық міндет.

Қазақтың кемеңгер ұлы Абай «Адамның бір қызығы – бала деген» дей келе, ұрпақ тәрбиесінің мәнін терең түсіндірген. Сол ұрпақтың саналы, білімді, парасатты болып өсуі – бүгінгі буынның қасиетті борышы. Ертеңгі Қазақстанның қандай болатыны бүгінгі мектептен, бүгінгі ұстаздан, бүгінгі бала тәрбиесінен бастау алады. Сондықтан білімге деген құрмет пен ғылымға деген құштарлық ұлттық мінезге айналғанда ғана еліміз өркениет көшінде өзінің лайықты орнын иеленіп, болашаққа сеніммен қадам баса алады.

Білімді ұрпақ, мемлекеттің ең сенімді тірегі, ұлттың сарқылмас байлығы, тәуелсіздіктің мәңгілік тұғыры. Ал білім мен тәрбиені қатар ұлықтаған халықтың болашағы қашанда жарқын, келешегі қашанда кемел болмақ.