АДАЛДЫҚҚА АРҚА СҮЙЕГЕН ҚОҒАМ
Ақылбек ИСАБЕКОВ,
Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ заң факультеті,
мемлекет жəне құқық теориясы мен тарихы,
конституциялық жəне əкімшілік құқығы
кафедрасының профессоры
Белгілі жәйт, қоғамның кемелдігі экономикалық өсіммен немесе технологиялық жетістіктермен ғана өлшенбейді. Оның басты өлшемін анықтар болсақ, ол дегеніміз, әділдікке деген көзқарас, заңға деген құрмет және адалдықты өмір салтына айналдыра білу қабілеті десек болады. Жасыратыны жоқ, заң үстемдігі орныққан, жемқорлыққа төзбеушілік мәдениеті қалыптасқан ел ғана ұзақ мерзімді дамуға қол жеткізіп, өркениетті мемлекеттердің қатарына қосыла алады. Сондықтан сыбайлас жемқорлыққа қарсы сананы қалыптастыру, құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеу қағидатын орнықтыру және «Заң мен тәртіп» идеясын қоғамдық өмірдің басты ұстанымына айналдыру, біле білсек, қазіргі кезеңдегі стратегиялық міндеттердің біріне айналып отыр.
Сыбайлас жемқорлық дегеніміз тек құқықтық немесе экономикалық мәселе ғана емес, ол қоғамның рухани негіздеріне нұқсан келтіретін, мемлекет пен халық арасындағы сенімді әлсірететін қауіпті құбылыс. Жасыратыны жоқ, жемқорлық жайлаған жерде әділдікке деген сенім азаяды, еңбек пен қабілет екінші орынға ығысады, ал таныстық пен жеке мүдде алдыңғы қатарға шығады. Мұндай жағдайда қоғамның дамуы баяулап, азаматтардың мемлекетке деген көзқарасы өзгеріске ұшырайды. Сондықтан сыбайлас жемқорлықпен күрес тек құқық қорғау органдарының немесе арнайы мекемелердің ғана міндеті емес, ол бүкіл қоғамның ортақ жауапкершілігі болуы тиіс.
Жалпы қоғамда жемқорлыққа қарсы мәдениет қалыптастыру үшін ең алдымен адам санасында адалдық пен әділеттілік ұғымдары орнығуы қажет. Заңнан қорыққандықтан емес, ар алдындағы жауапкершілікті сезінгендіктен жемқорлықтан бас тарту, жасырмай айтар болсақ, өркениетті қоғамның басты белгісі. Өйткені кез келген заң бұзушылықтың түп-тамырында адамның рухани әлсіздігі мен ар-ождан алдындағы жауапкершіліктің төмендеуі жатады. Сондықтан сыбайлас жемқорлыққа қарсы сана қалыптастыру рухани құндылықтарды нығайтумен, адалдық қағидаттарын дәріптеумен тығыз байланысты.
Байыбына барсақ, қазақ халқы ежелден адалдықты ең жоғары құндылықтардың бірі ретінде бағалаған. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ», «Малым – жанымның садағасы, жаным – арымның садағасы» деген халық даналығы ар-намыстың материалдық игіліктен әлдеқайда жоғары тұрғанын көрсетеді. Ұлттың рухани дүниесінде әділеттілік пен адалдық ұғымдары әрдайым ерекше орын алып келген. Сондықтан қазіргі сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясат ұлттық дүниетаныммен және ата-баба мұрасымен сабақтас болғанда ғана өзінің нақты нәтижесін береді.
Шынтуайтына келгенде, жемқорлыққа қарсы күрес тек жазалау шараларымен шектелмеуі тиіс. Әрине, заң талаптарын бұзған адам жауапкершілікке тартылуы қажет. Алайда мәселенің түпкі шешімі адамдардың санасын өзгертуге, адал еңбекке деген құрметті қалыптастыруға, құқықтық мәдениетті арттыруға байланысты. Заңның күші оның қаталдығында ғана емес, қоғамның оны қабылдауында, азаматтардың оны құрметтеуінде жатыр.
Нақтылай айтсақ, құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілік қағидаты да осы тұрғыдан ерекше маңызға ие. Кейде адамдар заң талаптарын ұсақ-түйек нәрсе деп қабылдап, қоғамдық тәртіпті бұзуды қалыпты жағдай ретінде көреді. Алайда кез келген үлкен заң бұзушылық ұсақ тәртіпсіздіктерден басталады. Сондықтан құқықтық мемлекетте заңды сыйламауға, қоғамдық тәртіпті бұзуға, өзгелердің құқығын аяқасты етуге мүлде жол берілмеуі тиіс. Құқық бұзушылықтарға нөлдік төзімділік қағидаты қоғамдағы тәртіп пен тұрақтылықтың маңызды кепілі болып табылады.
Бір сөзбен айтқанда, заң мен тәртіп ұғымы мемлекеттің дамуындағы ең маңызды факторлардың бірі саналады. Заң үстемдік құрған жерде тұрақтылық болады, ал тұрақтылық бар жерде даму мен өркендеу болады. Сондықтан заңға құрмет көрсету тек мемлекеттік органдардың міндеті емес, әрбір азаматтың азаматтық парызы болуы қажет. Адам өз құқықтарын талап етумен қатар, өз міндеттерін де адал орындауы тиіс. Құқық пен жауапкершіліктің арасындағы тепе-теңдік сақталған кезде ғана қоғамда әділеттілік орнығады.
Қазіргі таңда «Заң мен тәртіп» қағидаты қоғамдық сананың маңызды элементіне айналып келеді. Бұл қағидаттың түпкі мақсаты, тарқатып айтар болсақ, азаматтардың бойында құқыққа құрмет сезімін қалыптастыру, заң бұзушылықтың кез келген түріне төзбеушілік мәдениетін орнықтыру және қоғамдық жауапкершілікті күшейту десе болады. Жалпы заң мен тәртіпке негізделген қоғамда әр адам өз әрекетінің салдарын түсінеді, заң талаптарын орындауды міндет емес, азаматтық ұстаным деп қабылдайды.
Құқықтық мәдениетті қалыптастырудағы маңызды міндеттердің бірі ретінде жастар тәрбиесін айтуға болады. Өйткені бүгінгі жас буын ертеңгі қоғамның негізін қалайды. Егер жастардың бойында адалдық, жауапкершілік, әділеттілік, отансүйгіштік қасиеттер қалыптасса, болашақта жемқорлыққа қарсы иммунитеті мықты ұрпақ өсіп шығады. Сондықтан білім беру жүйесінде құқықтық тәрбие мен адамгершілік құндылықтарды насихаттауға ерекше назар аударылуы қажет.
Жастарға заң талаптарын үйрету ғана жеткіліксіз. Ең алдымен олардың бойында адал еңбекке деген құрметті қалыптастыру қажет. Еңбекпен жеткен табыстың қадірін түсінген адам заңсыз жолмен баюға ұмтылмайды. Адалдық пен еңбекқорлық – жемқорлыққа қарсы мәдениеттің берік іргетасы. Сондықтан қоғамда еңбек адамының беделін көтеру, әділ бәсекелестікке жол ашу, жастардың кәсіби дамуына жағдай жасау маңызды міндеттердің бірі болып қала береді.
Мектеп пен жоғары оқу орындары да құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңызды ортасы болып табылады. Білім беру ұйымдары тек маман даярлайтын орын ғана емес, азаматтық жауапкершілігі жоғары, әділеттілікке бейім, қоғам алдындағы парызын түсінетін тұлға тәрбиелеуі тиіс. Жас ұрпақтың бойына адалдық қағидаттарын сіңіру арқылы ғана болашақта құқық бұзушылықтарға төзбейтін жаңа буын қалыптастыруға болады.
Отбасы – адам тәрбиесінің алғашқы мектебі. Баланың бойындағы адалдық пен жауапкершілік қасиеттері ең алдымен ата-ананың өнегесі арқылы қалыптасады. Егер бала әділдікті, қарапайымдылықты, заңға құрмет көрсетуді отбасынан көріп өссе, ол өмірде де осы құндылықтарды басшылыққа алады. Сондықтан сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру отбасылық тәрбиеден басталуы тиіс.
Бұқаралық ақпарат құралдары мен әлеуметтік желілердің де қоғам санасын қалыптастырудағы ықпалы зор. Сондықтан адалдықты дәріптейтін, заңға құрметті насихаттайтын, құқықтық сауаттылықты арттыратын мазмұндардың үлесі артуы қажет. Қоғамдық пікірдің дұрыс қалыптасуы азаматтардың құқық бұзушылықтарға деген көзқарасын өзгертіп, заңға деген сенімді күшейтеді.
Қазіргі заманғы технологиялар мен цифрландыру үдерісі сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтуға мүмкіндік беріп отыр. Электронды қызметтердің дамуы, мемлекеттік қызметтердің ашықтығы, ақпараттың қолжетімділігі және цифрлық жүйелердің енгізілуі адам факторын азайтып, әділдікті қамтамасыз етуге ықпал етеді. Ашықтық пен жариялылық – жемқорлықпен күрестегі маңызды тетіктердің бірі.
Ашық қоғам қалыптастыру ісінде мемлекеттік органдардың халық алдындағы есептілігі мен жауапкершілігінің маңызы зор. Қоғамда жариялылық қағидаттары неғұрлым берік орнықса, азаматтардың билік институттарына деген сенімі де соғұрлым арта түседі. Мемлекеттік басқарудағы ашықтық сыбайлас жемқорлықтың алдын алуға ғана емес, сонымен бірге халықтың мемлекеттік шешімдер қабылдау үдерісіне белсенді қатысуына жол ашады. Бұл өз кезегінде азаматтық қоғамның нығаюына, құқықтық мәдениеттің дамуына және заң үстемдігінің орнығуына оң ықпал етеді.
Жемқорлыққа қарсы сананы қалыптастыруда адал еңбектің құндылығын насихаттау ерекше маңызға ие. Өйткені адал еңбек – қоғамның дамуы мен мемлекеттің өркендеуінің басты негізі. Еңбекпен жеткен жетістік қашанда баянды болады. Ал заңсыз жолмен табылған табыс адамның ғана емес, тұтас қоғамның рухани құндылықтарына кері әсер етеді. Сондықтан қоғамда еңбек адамының беделін арттыру, маңдай термен тапқан несібені құрметтеу, адал табыстың қадірін ұғындыру – сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениеттің маңызды бөлігі болып табылады.
Құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілік қағидаты күнделікті өмірдің барлық саласында көрініс табуы қажет. Қоғамдық орындардағы тәртіпті сақтау, жол қозғалысы ережелерін орындау, өзгелердің мүлкіне, ар-намысына құрметпен қарау, қоршаған ортаны қорғау, қоғамдық мәдениетті сақтау – мұның бәрі құқықтық мемлекеттің негізін құрайтын маңызды факторлар. Заңға деген құрмет тек сот залында немесе мемлекеттік мекемелерде ғана емес, күнделікті тұрмыста да көрініс тапқанда ғана шынайы құқықтық мәдениет қалыптасады.
Кейде қоғамда ұсақ құқық бұзушылықтарға немқұрайлы қарау үрдісі кездесіп жатады. Алайда құқықтық мәдениеті жоғары мемлекеттерде тәртіпке ұсақ немесе ірі деп қарамайды. Өйткені заңға деген селқостық біртіндеп үлкен құқық бұзушылықтарға жол ашуы мүмкін. Сондықтан құқық бұзушылықтың кез келген түріне төзбеушілік таныту қоғамдық тәртіпті сақтаудың, қауіпсіз ортаны қалыптастырудың және заң үстемдігін қамтамасыз етудің маңызды алғышарттарының бірі болып саналады.
«Заң мен тәртіп» қағидатының басты мақсаты – жазалау арқылы қорқыту емес, керісінше, қоғамда жауапкершілік мәдениетін қалыптастыру. Өркениетті мемлекеттерде заң адамдардың еркіндігін шектеу үшін емес, олардың құқықтары мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін қызмет етеді. Заңға құрмет көрсетілген жерде адамдар өздерін сенімді сезінеді, ертеңгі күніне алаңдамайды, мемлекетке деген сенімі артады. Сондықтан заң мен тәртіп қағидаты қоғамның тұрақты дамуының басты кепілдерінің бірі болып табылады.
Құқықтық мемлекетте азаматтардың құқықтарымен бірге міндеттері де маңызды орын алады. Кейде құқық туралы сөз болғанда адамдар көбіне өздерінің құқықтарын талап етуге басымдық береді. Алайда әрбір құқықтың екінші жағында белгілі бір міндет тұратынын ұмытпау қажет. Қоғамдық тәртіпті сақтау, заң талаптарын орындау, салық төлеу, қоршаған ортаға қамқорлық жасау, өзгенің құқығына құрметпен қарау – әр азаматтың конституциялық міндеті. Осы жауапкершілік сезімі қалыптасқанда ғана қоғамдық келісім мен тұрақтылық нығаяды.
Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан дүниетанымында әділдік пен жауапкершілік ұғымдары ерекше орын алған. Би-шешендердің өнегесі, халықтың салт-дәстүрі мен әдет-ғұрыптары адамның ар-ожданын жоғары қойған. «Ұят болады», «Обал болады», «Кісінің ақысын жеме» деген тәрбие қағидалары құқықтық мәдениеттің ұлттық негізін қалыптастырған рухани құндылықтар еді. Бұл қағидалар жазылған заң болмаса да, қоғамдық қатынастардың әділдікке негізделуіне ықпал еткен. Сондықтан қазіргі құқықтық саясат пен сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет ұлттық құндылықтармен үндескен кезде ғана терең тамыр жая алады.
Әділдікке негізделген қоғам қалыптастыруда сот жүйесінің рөлі ерекше. Сотқа деген сенімнің жоғары болуы – мемлекет тұрақтылығының маңызды көрсеткіштерінің бірі. Азамат өз құқығы бұзылған жағдайда әділ сот арқылы қорғана алатынына сенген кезде ғана заңға деген құрмет артады. Сондықтан сот төрелігінің ашықтығы мен тәуелсіздігін қамтамасыз ету, сот шешімдерінің заңдылығын күшейту, құқық қорғау жүйесінің кәсіби деңгейін жетілдіру – құқықтық мемлекетті дамытудың маңызды бағыттары болып қала береді.
Қоғамдағы тәртіп пен заңдылықтың сақталуы тек құқық қорғау органдарының жұмысына ғана байланысты емес. Әрбір азаматтың қоғамдық жауапкершілігі, отбасындағы тәрбие, білім беру жүйесі, бұқаралық ақпарат құралдарының қызметі, мәдениет пен әдебиеттің ықпалы да бұл үдерісте маңызды орын алады. Өйткені құқықтық сана – бір күнде қалыптаспайтын, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын ұзақ тәрбиенің нәтижесі.
Әсіресе жастар арасында құқықтық сауаттылықты арттыру бүгінгі күннің өзекті мәселелерінің бірі болып отыр. Сандық технологиялардың қарқынды дамуы жастардың ақпараттық кеңістіктегі белсенділігін күшейтті. Бұл жаңа мүмкіндіктермен қатар жаңа қауіптерді де алып келді. Киберқылмыс, интернет алаяқтығы, жалған ақпарат тарату сияқты құбылыстар құқықтық мәдениеттің жаңа талаптарын қалыптастыруда. Сондықтан қазіргі жастар тек дәстүрлі құқықтық біліммен шектелмей, цифрлық кеңістіктегі жауапкершілікті де терең түсінуі қажет.
Адалдық пен заңға құрмет ең алдымен адамның ішкі мәдениетінің көрсеткіші болып табылады. Ар-ожданның бақылауы әлсіреген жерде ешқандай қатаң заң толық нәтиже бере алмайды. Сондықтан сыбайлас жемқорлыққа қарсы сананы қалыптастыруда рухани құндылықтардың орны ерекше. Адалдық, әділдік, ұят, жауапкершілік, отансүйгіштік сияқты қасиеттер қоғамның моральдық негізіне айналғанда ғана жемқорлыққа қарсы иммунитет қалыптасады.
Осы тұрғыдан алғанда, «Заң мен тәртіп» қағидаты мемлекеттің ресми ұраны ғана емес, бүкіл қоғамның өмір салтына айналуы тиіс. Заң үстемдігі мен қоғамдық тәртіп бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар. Заңға құрмет көрсетілмеген жерде тәртіп әлсірейді, ал тәртіп бұзылған жерде тұрақтылыққа қауіп төнеді. Сондықтан құқықтық мәдениетті қалыптастыру, құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілік қағидатын орнықтыру және адалдық идеясын қоғамдық санаға терең сіңіру – тәуелсіз Қазақстанның болашағына бағытталған маңызды міндеттердің бірі.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сананы қалыптастыруда мемлекеттік институттардың тиімділігімен қатар, қоғамның моральдық ахуалы да шешуші рөл атқарады. Заңдардың мінсіз болуы жеткіліксіз, оларды құрметтейтін, әділдікті бағалайтын, ар-ожданды бәрінен биік қоятын азаматтар болғанда ғана құқықтық мемлекет өзінің шынайы мәніне ие болады. Сондықтан жемқорлыққа қарсы күрес тек құқықтық тетіктермен шектелмей, адамның ішкі дүниесін, дүниетанымын, өмірлік ұстанымдарын қалыптастырумен де қатар жүруі тиіс.
Кез келген қоғамның болашағы оның өскелең ұрпағының тәрбиесіне байланысты. Бүгінгі жастардың бойында адалдық пен әділеттілік қағидаттары берік орнықса, ертеңгі күні мемлекет те мықты, қоғам да берік болады. Сондықтан жас буынды материалдық байлықты ғана емес, рухани құндылықтарды да бағалауға үйрету аса маңызды. Өмірдегі шынайы жетістік мансаппен немесе байлықпен ғана өлшенбейді. Ең бастысы – адамдық қасиетті сақтап қалу, адал еңбекпен елге қызмет ету, қоғам алдындағы жауапкершілікті сезіну.
Ұлттық тәрбие мен құқықтық мәдениеттің сабақтастығы да ерекше назар аударуды қажет етеді. Қазақ халқының сан ғасырлық өмір тәжірибесінде адалдық, кісілік, намыс, ұят, обал мен сауап ұғымдары ерекше орын алған. Халық арасында «Біреудің ала жібін аттама», «Қиянат түбі – қасірет», «Туралықтан тайған оңбайды» деген тағылымды сөздердің кең таралуының өзі ұлттың дүниетанымында әділдікке деген ерекше құрметтің болғанын көрсетеді. Демек, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет ұлттық рухани құндылықтардан нәр алған кезде ғана өміршең бола алады.
Қазіргі заманғы мемлекет үшін қоғамдық сенім ең үлкен капиталдардың бірі болып табылады. Мемлекетке сенетін халық қана оның бастамаларын қолдайды, реформаларға түсіністікпен қарайды, заңға құрметпен қарайды. Ал халықтың сенімі әділдікке негізделген жағдайда ғана қалыптасады. Егер азаматтар заңның бәріне бірдей қызмет ететініне, мемлекеттік органдардың ашық жұмыс істейтініне, сот төрелігінің әділдігіне сенсе, онда қоғамдағы тұрақтылық та нығая түседі. Сондықтан қоғамдық сенімді сақтау мен арттыру – құқықтық саясаттың маңызды бағыттарының бірі.
Жемқорлықтың алдын алуда ашықтық пен есептіліктің маңызы ерекше. Қоғам мемлекеттік органдардың қызметі туралы толық әрі шынайы ақпарат алуға мүмкіндігі болған сайын, азаматтық бақылау да күшейе түседі. Ашықтық пен жариялылық тек жемқорлық тәуекелдерін азайтып қана қоймай, халықтың мемлекеттік институттарға деген сенімін арттырады. Сондықтан мемлекеттік басқару жүйесіндегі айқындық, халықпен тұрақты кері байланыс орнату және қоғамдық пікірге құлақ асу демократиялық дамудың маңызды белгілеріне айналып отыр.
Құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеу қағидаты ең алдымен адамның өзінен басталады. Әр адам өз іс-әрекетіне жауапкершілікпен қарап, заң талаптарын саналы түрде орындауға ұмтылған кезде ғана қоғамдық тәртіп орнығады. Қоғамдық мүлікті бүлдірмеу, жол ережесін сақтау, айналадағы адамдардың құқығын құрметтеу, тазалықты сақтау, өз міндетіне адал болу – осылардың бәрі құқықтық мәдениеттің күнделікті өмірдегі көрінісі болып табылады. Заңды құрметтеу үлкен істерден емес, осындай қарапайым әрекеттерден басталады.
Құқықтық мемлекет дегеніміз – азамат пен мемлекеттің арасындағы сенімге негізделген қарым-қатынас. Мұндай қоғамда заң биліктің құралы емес, әділеттіліктің кепілі ретінде қызмет етеді. Адам құқықтары мен бостандықтары қорғалып, әрбір азаматтың қауіпсіз өмір сүруіне жағдай жасалады. Сондықтан құқықтық мемлекет құру жолындағы барлық реформалардың түпкі мақсаты – адамға қызмет ету, оның құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау болып табылады.
«Заң мен тәртіп» қағидатының мәні де осыдан бастау алады. Бұл – тек құқық қорғау органдарының қызметіне қатысты ұғым емес, бүкіл қоғамның ортақ ұстанымы. Заңға бағыну – мәжбүрлік емес, өркениеттіліктің белгісі. Тәртіп – қорқыныштан емес, жауапкершіліктен туындайтын қоғамдық мәдениет. Ал жауапкершілік қалыптасқан жерде әділет салтанат құрып, өзара сенім нығаяды.
Қоғамдағы құқықтық мәдениетті көтеруде әдебиет пен өнердің де орны ерекше. Көркем шығармалар, театр, кино, бұқаралық ақпарат құралдары мен баспасөз халық санасына әсер ететін қуатты құралдардың бірі болып табылады. Сондықтан адалдықты, әділеттілікті, еңбекқорлықты, отансүйгіштікті дәріптейтін туындылардың маңызы арта түседі. Рухани құндылықтар мен құқықтық сананың өзара байланысы қоғамның ішкі тұтастығын қамтамасыз етеді.
Қазақтың ұлы ойшылдары да адам бойындағы адалдық пен әділдікті ең жоғары қасиет ретінде бағалаған. Абай адамшылықтың негізін ар-ұятпен байланыстырса, Шәкәрім ар ғылымын алға шығарды. Ахмет Байтұрсынұлы халықтың оянуы үшін біліммен қатар, адалдық пен жауапкершілік қажет екенін айтты. Бұл мұралар бүгінгі күні де өзектілігін жойған жоқ. Өйткені қандай заман келсе де, әділдікке деген сұраныс ешқашан азаймайды.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы сана, құқық бұзушылықтарға нөлдік төзімділік және «Заң мен тәртіп» қағидаты – бір-бірімен өзара тығыз байланысқан ұғымдар. Олардың түпкі мақсаты – қоғамда адалдық мәдениетін орнықтыру, заң үстемдігін қамтамасыз ету және азаматтардың қауіпсіз әрі әділетті ортада өмір сүруіне жағдай жасау. Бұл міндеттер тек мемлекеттік құрылымдардың ғана емес, бүкіл қоғамның, әрбір отбасының, әрбір азаматтың ортақ ісіне айналғанда ғана өзінің нақты нәтижесін береді.
Түптеп келгенде, заң мен ар, тәртіп пен жауапкершілік, әділдік пен адалдық – бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар. Қоғамның шынайы күші оның материалдық байлығында емес, азаматтарының адамгершілік деңгейінде, заңға деген құрметінде, әділеттілікке деген сенімінде жатыр. Осындай биік құндылықтарды өмір салтына айналдыра білген ел ғана тұрақты дамып, келешек ұрпаққа берік мемлекет пен жарқын болашақ қалдыра алады.
Сондықтан сыбайлас жемқорлыққа қарсы сананы қалыптастыру, құқық бұзушылықтарға мүлдем төзбеушілік қағидатын орнықтыру және «Заң мен тәртіп» идеясын қоғамдық сананың ажырамас бөлігіне айналдыру – уақытша науқан емес, елдің ертеңі үшін атқарылатын ұзақ мерзімді, тағдырлы міндет. Адалдық пен әділдікке сүйенген қоғам ғана өркениет көшінде өз орнын сақтап, тәуелсіздіктің тұғырын нығайта алады. Ал заңға құрмет, тәртіпке адалдық және ар алдындағы тазалық салтанат құрған жерде мемлекет те қуатты, халық та бақытты болмақ.
Қоғамның құқықтық мәдениетін қалыптастыруда азаматтардың күнделікті өмірдегі мінез-құлқы мен ұстанымдарының маңызы ерекше. Заңды құрметтеу мемлекеттік мекемелердің табалдырығынан басталмайды, ол адамның өз отбасындағы, жұмыс орнындағы, қоғамдық ортадағы іс-әрекетінен көрінеді. Адамның айналасына деген жауапкершілігі, өзгенің құқығына құрметпен қарауы, қоғамдық мүлікке ұқыптылық танытуы, кез келген мәселеде адалдық қағидаттарын ұстануы құқықтық сананың кемелденуінің айқын белгісі болып табылады. Сондықтан құқықтық мемлекет құру ең алдымен адамның өзінен басталатын ұзақ әрі жүйелі үдеріс.
Қоғамдық сананы жаңғырту жағдайында адалдық идеологиясының маңызы арта түсуде. Адалдық – жай ғана моральдық ұғым емес, ол мемлекеттің орнықты дамуына ықпал ететін маңызды фактор. Адал қоғамда адамдар бір-біріне сенеді, мемлекеттік институттарға құрметпен қарайды, заңды айналып өтудің емес, заң аясында әрекет етудің тиімді екеніне көз жеткізеді. Мұндай ортада әділ бәсекелестік қалыптасып, еңбекке деген құрмет артады. Сондықтан адалдық қағидаттарын насихаттау қоғамның рухани қауіпсіздігін қамтамасыз етудің де маңызды алғышарты болып табылады.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет қалыптастыруда білім беру жүйесіне үлкен жауапкершілік жүктеледі. Білім ордалары тек кәсіби мамандар даярлайтын мекеме ғана емес, сонымен қатар жас ұрпақтың дүниетанымын қалыптастыратын, олардың азаматтық ұстанымын айқындайтын маңызды орта болып саналады. Мектеп қабырғасынан бастап әділдік, адалдық, жауапкершілік, заңға құрмет сияқты қасиеттерді саналы түрде қалыптастыру қажет. Жас ұрпақ білімді ғана емес, парасатты, арлы, елдің мүддесін жеке бастың пайдасынан жоғары қоя алатын азамат болып қалыптасуы тиіс.
Ұстаз тұлғасының да бұл бағыттағы орны ерекше. Өйткені бала көбіне үлкендердің ісінен үлгі алады. Мұғалімнің әділдігі, ата-ананың адалдығы, қоғамдағы беделді азаматтардың өнегелі өмірі жастардың дүниетанымына тікелей әсер етеді. Сондықтан адалдық мәдениетін қалыптастыру сөзбен емес, нақты іспен, жеке үлгімен жүзеге асырылғанда ғана нәтижелі болмақ.
Қазіргі кезеңде әлеуметтік желілер мен ақпараттық кеңістіктің ықпалы бұрынғыдан да күшейді. Миллиондаған адамдар күн сайын сан алуан ақпараттарды қабылдайды, қоғамдық пікір қалыптастырады. Осы тұрғыдан алғанда бұқаралық ақпарат құралдарының, интернет ресурстарының және әлеуметтік желілердегі танымал тұлғалардың жауапкершілігі де арта түседі. Қоғамға теріс құндылықтарды емес, адалдықты, әділеттілікті, заңға құрметті дәріптейтін мазмұндар қажет. Өйткені ақпараттық кеңістіктегі тәрбие де қоғамдық сананы қалыптастырудың маңызды тетігіне айналып отыр.
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте азаматтық қоғам институттарының орны ерекше. Қоғамдық ұйымдар, сарапшылар қауымдастығы, бұқаралық ақпарат құралдары мен еріктілер қозғалысы қоғамдағы ашықтық пен жариялылық қағидаттарын нығайтуға ықпал етеді. Азаматтық белсенділік артқан сайын қоғамда әділдікке деген сұраныс та күшейеді. Бұл өз кезегінде мемлекеттік басқару жүйесінің сапасын арттырып, халық пен билік арасындағы сенімді нығайтуға мүмкіндік береді.
Құқық бұзушылықтарға нөлдік төзімділік қағидаты азаматтардың қауіпсіздігімен де тікелей байланысты. Қоғамдық тәртіптің сақталуы, көшелердің қауіпсіздігі, адамдардың өздерін еркін әрі сенімді сезінуі – құқықтық мемлекеттің маңызды көрсеткіштерінің бірі. Қауіпсіз қоғамда адамдар ертеңгі күнге сеніммен қарайды, балаларын алаңсыз тәрбиелейді, еңбек етіп, өз болашағын жоспарлайды. Сондықтан қоғамдық тәртіп пен заңдылықты сақтау тек құқық қорғау органдарының емес, барша азаматтардың ортақ міндеті болып табылады.
Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, дамыған мемлекеттердің табысы ең алдымен заңға деген құрмет пен тәртіп мәдениетіне негізделген. Мұндай елдерде азаматтар заң талаптарын мәжбүрліктен емес, қоғамдық жауапкершіліктің бір бөлігі ретінде орындайды. Өйткені олар заңның шектеу емес, керісінше, қауіпсіздік пен әділеттіліктің кепілі екенін жақсы түсінеді. Заң үстемдігі қалыптасқан ортада адамдардың мемлекетке деген сенімі артып, қоғамдағы тұрақтылық та нығая түседі.
Адалдықты ту еткен, заңға құрметпен қарайтын, қоғамдық тәртіпті өзінің ішкі мәдениетінің ажырамас бөлігіне айналдырған ел ғана баянды даму жолына түседі. Заң мен ар, тәртіп пен жауапкершілік, әділдік пен адалдық қатар өрілген қоғамда ғана береке орнайды. Ал берекелі қоғам – тәуелсіздіктің ең сенімді тұғыры, мемлекет тұрақтылығының ең берік кепілі.
Еңбегімізді тұжырымдай келе айтарымыз, құқықтық мемлекет құру – кез келген өркениетті қоғамның басты мұраты. Мұндай мемлекеттің негізгі тірегі – заңның үстемдігі, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының қорғалуы және билік тармақтарының ашықтығы. Алайда, осы құндылықтардың тамырына балта шабатын ең қауіпті әлеуметтік кеселдің бірі – сыбайлас жемқорлық екеніне тоқталып, жемқорлық пен құқықтық мемлекет ешқашан бір кеңістікте қатар өмір сүре алмайтын, бір-біріне мүлдем қарама-қайшы ұғымдар екенін таразыладық.
Сыбайлас жемқорлық – жай ғана қылмыс емес, ол мемлекеттік аппараттың іштен іруіне, қоғамның заңға деген сенімінің жойылуына әкеп соқтыратын қауіпті дерт. Лауазымды тұлғалар өз өкілеттігін жеке басының мүддесіне пайдаланған сәтте әділдік заңы бұзылады. Бұл үдеріс әлеуметтік теңсіздікті тереңдетіп, экономикалық дамуды тежейді және шетелдік инвестициялардың ағылуын тоқтатады. Ең сорақысы, жемқорлық жайлаған қоғамда «заң бәріне ортақ» деген қағида мағынасын жойып, «билігі мен ақшасы бардың заңы» іске қосылады. Бұл – құқықтық мемлекет идеологиясының толық күйреуі деген сөз.
Сондықтан, құқықтық мемлекеттің іргетасын бекіту үшін сыбайлас жемқорлықпен күрес үздіксіз әрі жүйелі жүргізілуі тиіс. Бұл ретте тек жазалау шараларымен шектелу жеткіліксіз. Ең алдымен, жоғарыда да кеңінен тоқталып өткеніміздей, мемлекеттік қызметтің ашықтығын қамтамасыз ету, цифрландыру процестерін енгізу арқылы адами факторды азайту және сот жүйесінің тәуелсіздігін арттыру қажет. Заң алдында министр де, қарапайым азамат та тең болғанда ғана қоғамда әділдік орнайды. Бұған қоса, бұқаралық ақпарат құралдарының еркіндігі мен азаматтық қоғамның белсенділігі жемқорлықты ауыздықтаудың қуатты құралы болып табылады.
Қорытындылай келе, сыбайлас жемқорлықты жеңбейінше, шынайы құқықтық мемлекет құру мүмкін емес. Жемқорлық бар жерде заң әлсіз, ал заң әлсіз жерде мемлекеттің болашағы бұлыңғыр. Біз тек заңның үстемдігін іс жүзінде дәлелдеп, қоғамда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет пен «мүлдем төзбеушілік» психологиясын қалыптастырғанда ғана өркениетті елдердің қатарынан көріне аламыз. Құқықтық мемлекет – бұл әділдік салтанат құрған, әр азамат өз ертеңіне сеніммен қарайтын қауіпсіз қоғам. Ал оған барар жол жемқорлықтан тазару арқылы ғана ашылады. Таза қоғам мен әділ мемлекет құру – бүгінгі буынның тарихи таңдауы әрі келешек алдындағы үлкен жауапкершілігі.
