ТАҒДЫР (ақын-жазушылардың өмір тарихтары)

Ермек ЗӘҢГІРОВ,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі,
ҚР мәдениет қайраткері.

Біреуі тіс жұлып, бірі шарап қайнатып, бірі аспазшы болған

Талантты адамдар қай жерде де талантты. Және бұл баршаның көз алдындағы шындық. Атақты адамдар да,ет пен сүйектен жаралған. Ғылым мен өнер данышпандарының өмірбаянына үңілсеңіз, олардың көпшілігінің негізгі қызметімен қатар кейбір жанама хоббилері де болғанын көреміз. Олардың арасында күлкі шақыратын да, жыныңды келтіретін де, мүттәйім мінездерде бар.

І Петр
(1672-1725)

Мәселен, Ұлы Петр қолының місекері бар, жан-жақты шаруа адамы болған. Ол кеме жасау ісін және навигацияны толық менгеріп алған. Сурет салу және гравюрадан сабақ алып, шебер тас қалаушы және ағаш ұстасы ретінде танымал болған. Қосымша темір ұстасының қыр-сырын үйреніп, тәуір жөндеуші де болған. Механикалық сағаттар мен қару-жарақ жасауды өз бетіншеүйреніп алған. Гүлдер мен картоп өсіргенді ұнатқан. Тіпті жарлықтар жазу үшін кенеп шүберектерден қатырма қағаздар да жасайтын болған. Жалпы, патшаның барлық талантын тізіп шығу мүмкін емес. Оған ешбір жолмен берілмейтін жалғыз ғылым – баскиім тоқу болған. Петр шаруа аяқ киімін жасау бойынша да бірнеше шеберлік сабағынан өткен, бірақ еңбегінің нәтижесіне көңілі толмаған. Ол көңілі толған сәтте: «Аяқ киім тігуден дана қолөнер жоқ!» — деп шаттанған.

Ол барлық қызығушылықтарының ішінде медицинаға ерекше басымдық берген. Анатомиялық театрға жиі барып, адам денесінің құрылысын зерттеп, хирургиялық операциялар жасауды үйренуге көңіл қойған. Барлық операциялардың ішінде ол тіс жұлуды қатты ұнатқан. Бұл кәсіп патшаны қатты қуантқан. Патша тіс жұлуды босаңсу және күйзеліс ойларынан құтылу үшін жан-тәнімен жасаған.

Сондықтан императордың бірінші талабы бойынша қол астындағылар оның алдында ауыздарын ашуға міндетті болған. Монарх сарай қызметкерлерінің жақтарын мұқият тексеріп, ауыз қуысында кариес немесе басқа күдікті белгілерді тапса, ол дереу қысқашты алып жұлып тастауға бейімдік танытқан. Оның үстіне кейде ашуланып, науқастың шіріген тісін ғана емес, сау тісін де жұлып алған кездері көп кездескен.

Джордж Вашингтон марихуана

мен вискиді ұнатқан

Ежелгі Рим императоры Диоклетианның биліктен бас тартып, егіншілікпен айналысқан оқиғасы көпшілікке белгілі. Бірақ Американың тұңғыш президенті Джордж Вашингтон жер қазғанды ұнататын болған. Ол бұл жұмысты билікпен қатар жүргізген. Мемлекет басшысы үлкен қуанышпен бау-бақша өсірумен де айналысқан. Оның еңбегінің жемісін үйдегілер де, көптеген қонақтар да көрген.

Джордж Вашингтон
(1732-1799)

Вашингтон сәндік өсімдіктерге көп көңіл бөлуді ұнатқан. Ал марихуанаға ерекше басымдық берген. Вашингтон оның шешек атқанда әдемілігіне таңғалатын болған. Бірақ оның каннабистің есірткілік қасиеті оны қызықтырмаған.

Жалпы, Америка демократиясының әкесі тек егіншілікпен ғана шектелмеген. Ол Вернон тауының маңында (ол штаттың солтүстік бөлігінде, қазір Вашингтон деп аталады) 3200 гектар орасан зор жерді иеленген. Президент өз холдингтерін әрқайсысын тәжірибелі басшы басқаратын бес жеке шаруашылыққа бөлген. Ал өнеркәсіптік ауқымдағы фермаларда олар қиярдан жүгеріге дейін мүмкін болатын өсімдіктің бәрін өсіруді қолға алған.

Сондай-ақ, виски жасайтын қара бидай алқаптары болған. Алғашында шарапты қолдан ашытатын екі аппарат сатып алған. Вашингтон өндірген виски тез сатылып кетіп отырған. Президент осыдан кейін аппарат санын бесеуге көбейтіп, өндіріс көлемін арттыруға мәжбүр болған. Содан кейін жылжымайтын мүлік ретінде тұтас шарап зауытын салып алған. Ол зауыт әлі күнге дейін жұмыс істеп тұрған көрінеді.

Гоголь мен Дюма – аспазшылықты ұнатқан

Оқырмандар Николай Гогольдің шығармаларынан қош иісті әртүрлі тағамдардың исі шығып тұратынын байқар еді. Мысалы, «Өлі жандардың» бір кейіпкері аспазшыға: «Төрт бұрышқа салынған бәліш жасап беріңіз. Ал бір бұрышқа бекіремен қарағаш, екіншісіне қарақұмық жармасы, пияз қосылған саңырауқұлақтар, тәтті сүт, ми және тағы не білесіз?» — деп сұрайды.

Ал «Рождество алдындағы түн» хикаясындағы тұшпара – қаймаққа малып, Патцюктің аузынатүскенде тұшпара қандай тәттідерсің! «Гогольде сюжет қимылы қарынның еркіне бағынады» дейтін оның әріптестері.

Николай Гоголь
(1809-1852)

Иә, жазушы ерекше аспаз болған. Және ол тамақ жасағанды жақсы көрген. Ол біреуге қонаққа барғанда, бірден асхананың исіне тұмсығын тосатын. Сол жерде ұзақ отырып, аспаздарды бақылап, олардың жаңа рецепттеріне назар аударатын болған. Оның ең жақсы көретіні әрине, украин тағамдары болыпты. Гогольдің өзі таңғажайып борщ пісіріп, өзінің құпия рецепті бойынша керемет тұшпара да жасай алған. Жазушы итальяндық асхананы да қатты ұнатқан, достарына май мен пармезан қосылған равиоли және макаронды өте дәмді етіп дайындайтын болған.

Оның ас-ауқатқа деген сүйіспеншілігі өкінішке орай, асқазан сырқатына шалдығуына алып келген. Дәрігерлер Николай Васильевичке қатаң диета тағайындаған, алайда ол оны ұстанбаған. Ол өзі пісірген тағамдардың барлығын жемесе де, кейбірін ауырсынатын болған және асқазанын күйдіретінін айтып шағымданған.

Аспаздық сөздік құрастырған

Жазушы Александр Дюма да тамақ жасағанды жақсы көрген. Оның үстіне оның бұл таланты ресми құжаттарда жазылған. Атап айтқанда, ресейлік жандармдардың күнделіктерінде ол туралы тұрақты жазылып отырған. 1859 жылдың маусымынан 1859 жылдың ақпанына дейін Дюма Ресейде тұрды және ол патшаның бұйрығымен үнемі бақылауда болды.

Александр Дюма
(1802-1870)

Бақылаушылардың хабарламалары Александр ІІ-ге жіберіліп отырылған. Дюма тұратын Нарышкиндер отбасынан, патша сарайынаоның ас үйде тамақ пісіруге құмарлығы туралы үнемі хабарланып отырылған.

«Үш мушкетер» авторы өз қалауымен түрлі ұлттардың ас мәзірі туралы қызықты рецепттер жинаған. Солардан «Ұлы аспаздық сөздік» құрастырып шыққан.

Томас Эдисон өз бетінше «диета» ойлап тапқан

Ғалым тамаша өнертапқыш және табысты бизнесмен ретінде танымал болған. Ол әлемдегі алғашқы фонограф жазу құрылғысын ойлап тапты, телеграфты, телефонды, киноаппаратураны, қыздыру шамын жетілдірді… Эдисонның өнертабыстарға төрт мыңнан астам патенті болған!

Томас Эдисон
(1847-1931)

Бірақ ғалымның техникалық жаңалықтардан басқа диета ұстауды ойлап тапқанын көп адамдар біле бермейді. Ол қалай диета ұстау жүйесін ойлап тауып,артық тамақтың ағзаға қалай әсер ететінін тексере отырып, оны өзіне сынаған. Оның осы бағыттағы соңғы өнертабысы сүт диетасы болған. Эдисон әр үш сағат сайын жарты литр сүт ішетін болған. Сол кезде өзін керемет сезінген. Бірақ ол тәжірибені аяқтамай, қант диабетінің асқынуына байланысты қайтыс болды. Сірә, сүт оған жақсылық әкелмеген…

Дмитрий Менделеевтің  бір мақтанышы

Атақты химик өзінің барлық бос уақытын жол сөмкелері мен қораптар жасауға арнаған. Ерекше «құмарлық» Менделеевте жас кезіненбасталған. Қырым соғысы кезінде Симферопольде жаратылыстану пәнінен сабақ беретін гимназия жабылып қалады. Жұмыссыз қалған бейшара мұғалім тапсырыспен қобдиша жасай бастайдыжәне өмір бойы оларды жасауды жалғастыра берген. Оның үстіне, қартайған шағында зағип болып қалған Менделеев жасайтын бұйымдарын жанасу арқылы істейтін болған.

Дмитрий Менделеев
(1834-1907)

Айтпақшы, ол өз өнімдеріне керемет күш беретін бірегей желім ойлап тапқан. Менделеевтің қобдишалары негізінен қонымды, талғамға сай болып шыққан және олар үлкен сұранысқа ие болған. Саудагерлер одан тауарларды көтерме бағамен сатып алып, содан кейін үлкен бағамен қайта сатып отырған.

Бірде Дмитрий Менделеев өзінің кәсібі үшін материалдар сатып алу үшін құрылыс дүкеніне барады. Дүкенге келген келушінің бірі дүкеншіден: «Бұл құрметті мырза кім?» -деп сыбырлап сұрағанын естіп қалады.Сонда дүкенші әлгі адамға: «Бұл атақты қобдишажасаушы Менделеев! — деп жауап беріпті. Сол кезде үш дүркін Нобель сыйлығына үміткер, ондаған ғылым Академияларының Құрметті мүшесі және докторы Менделеев дүкеншінің өзін қалай таныстырғанын мақтан тұтыпты деседі. Бұған біз атақты химиктің қазақтың жиені екенін қоса кеткенді жөн көрдік…