ПАТРИОТИЗМ – ҰЛТ БІРЛІГІ МЕН МЕМЛЕКЕТ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫНЫҢ ТЕМІРҚАЗЫҒЫ

Еркінбек СЕРІКБАЙ,
Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ
Еуразиялық ғылыми-зерттеу
институтының ғылыми ізденушісі

Еліміздің ең басты жетістіктерінің бірі, байыбына барсақ, қоғамдық келісім мен ел бірлігін сақтай отырып, тұрақты даму жолына түсуі. Мемлекеттің қуаты азаматтарының Отанға деген сүйіспеншілігімен, мемлекет алдындағы жауапкершілігімен, ұлттық құндылықтарды құрметтеуімен және мемлекеттік рәміздерді қадірлей білуімен айқындалады. Сондықтан патриотизм, бірлік пен тұрақтылық құндылықтары, нақтылай айтсақ, бүгінгі Қазақстан қоғамының ғана емес, болашақ ұрпақтың да рухани тірегі болып табылады.

Патриотизм, байыбына барсақ, туған жерді жақсы көру ғана емес, оның өсіп-өркендеуіне нақты үлес қосу. Кейде патриотизмді ұранмен немесе мерекелік іс-шаралармен ғана байланыстырып жатамыз. Шын мәнінде, патриотизм адамның күнделікті ісінен, кәсіби жауапкершілігінен, заңға құрметінен, адал еңбегінен көрінеді. Өз жұмысын сапалы атқарған дәрігер де, сапалы білім берген ұстаз да, жерін күткен шаруа да, жаңа технология жасап жүрген жас ғалым да, нақтылап айтсақ, өз елінің патриоты.

Қазақ халқының сан ғасырлық тарихына көз жүгіртсек, елдік пен ерлік ұғымдары ешқашан бір-бірінен ажырамаған. Туған жерді қорғау, халықтың тұтастығын сақтау, бірлікті бәрінен жоғары қою, байыбына барсақ, бабаларымыздың басты мұраты болды. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сынды даналардың өсиеттері, Абылай ханның елді ұйыстырудағы қызметі, Алаш қайраткерлерінің тәуелсіз мемлекет құру жолындағы күресі, нақтылай айтсақ, бүгінгі қазақстандық патриотизмнің тарихи негізі.

Рас, қазіргі патриотизмнің мазмұны да кеңейіп, бүгінде елін сүю, нақтылай айтсақ, мемлекеттің заңдарын құрметтеу, қоғамдық тәртіпті сақтау, табиғатты қорғау, ұлттық мәдениетті дамыту, мемлекеттік тілді құрметтеу, ғылым мен білімді өркендету сияқты міндеттермен толықты. Әр азамат өзінің күнделікті әрекеті арқылы мемлекет дамуына үлес қосатынын түсінген кезде ғана шынайы азаматтық қоғам қалыптасады.

Қазақстан, жүзден астам этнос пен түрлі мәдениеттің ортақ шаңырағы болғандықтан, қоғамда бейбітшілік пен келісімді сақтау, шынтуайтына келгенде, мемлекет саясатының ғана емес, әрбір азаматтың міндеті. Бірлік дегеніміз – бәрінің бірдей болуы емес. Бірлік – әртүрлілікті құрметтей отырып, ортақ мақсатқа жұмылу. Әртүрлі ұлт өкілдерінің бір Отанды қасиетті мекені деп тануы Қазақстанның басты артықшылықтарының бірі болып отыр.

Қоғамдағы тұрақтылықтың негізі, шынтуайтына келгенде, өзара сенім. Сенім болған жерде даму болады. Мемлекет пен халық арасындағы сенім, азаматтардың бір-біріне деген құрметі, заң үстемдігі мен әділеттілік қоғамдық тұрақтылықты нығайтады. Егер адамдар қоғамдағы өзгерістерге бейжай қарамай, ортақ жауапкершілікті сезінсе, мемлекет кез келген сын-қатерді еңсере алады.

Рас, бүгінгі әлемде ақпараттық кеңістік кеңейіп, түрлі идеологиялық ықпалдар күшейіп келеді. Осындай жағдайда жастардың бойында ұлттық иммунитет қалыптастыру аса маңызды. Ол үшін тарихи сананы нығайтып, ұлттық мәдениетті дәріптеп, шынайы патриоттық тәрбиені күшейту қажет. Патриотизм құр сөзбен емес, нақты біліммен, тарихи таныммен және азаматтық жауапкершілікпен бекітіледі.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері – Ту, Елтаңба және Әнұран, нақтылай айтсақ, еліміздің тәуелсіздігі мен егемендігінің қасиетті белгілері. Олар халқымыздың өткені мен бүгіні ғана емес, болашаққа деген сенімін де бейнелейді. Мемлекеттік рәміздерге құрмет көрсету – мемлекетке деген құрметтің көрінісі.

Көгілдір көктей Туымыз, жасыратыны жоқ, бейбітшілік пен бірліктің, еркіндік пен тәуелсіздіктің символы. Оның көгілдір түсі ашық аспанды, бейбіт өмірді білдірсе, алтын күн мен қыран халқымыздың болашаққа ұмтылысын бейнелейді. Тудағы ұлттық өрнек қазақ халқының мәдени мұрасын айшықтайды.

Елтаңба – ортақ үйіміздің белгісі. Оның жүрегіндегі шаңырақ – еліміздегі барлық азаматтардың бірлігін, ортақ тағдырын білдіреді. Шаңырақтан тараған уықтар әр адамның мемлекет тұтастығына қосатын үлесін меңзейді. Ал қанатты пырақтар – еркіндік пен жасампаздықтың нышаны.

Мемлекеттік Әнұран, халқымыздың рухын көтеретін ерекше құндылық. Спортшыларымыз халықаралық жарыстарда жеңіске жеткенде немесе мемлекеттік маңызды іс-шараларда Әнұран шырқалған сәтте әрбір қазақстандықтың жүрегінде мақтаныш сезімі оянады. Бұл – патриоттық тәрбиенің ең әсерлі көріністерінің бірі.

Мемлекеттік рәміздерді құрметтеу тек ресми рәсімдермен шектелмеуі тиіс. Әрбір азамат олардың мәнін терең түсініп, күнделікті өмірде де қадірлей білуі қажет. Рәміздерді қорлау немесе оларға немқұрайлы қарау – мемлекетке деген құрметтің әлсіреуіне әкеледі. Сондықтан мектептен бастап рәміздердің тарихын, мазмұнын және тәрбиелік маңызын жүйелі түрде насихаттау маңызды.

Жасыратыны жоқ, патриотизм мен мемлекеттік рәміздерге құрмет отбасы тәрбиесінен басталады. Баланың бойына туған жерге деген сүйіспеншілік ең алдымен ата-ананың өнегесі арқылы дариды. Кейін мектеп, жоғары оқу орны, еңбек ұжымы және жалпы қоғам осы тәрбиені жалғастырады. Ұлттық құндылықтарды бойына сіңірген ұрпақ қана елдің болашағын баянды ете алады.

Қазіргі Қазақстанның стратегиялық мақсаты, нақтылай айтсақ, әділетті, қауіпсіз әрі дамыған мемлекет құру. Бұл мақсатқа жетудің басты шарты – халықтың бірлігі мен қоғамдық тұрақтылықты сақтау. Елдің әрбір азаматы өзін Қазақстанның тағдырына жауапты тұлға ретінде сезінгенде ғана мемлекетіміздің тәуелсіздігі нығайып, халықаралық беделі арта түседі.

Патриотизм – өткенді қастерлеу ғана емес, болашақ үшін еңбек ету. Бірлік – айырмашылықтарды жоққа шығару емес, оларды ортақ мүдде жолында үйлестіре білу. Тұрақтылық – тоқырау емес, қоғамның сенім мен жауапкершілік негізінде дамуы. Ал мемлекеттік рәміздер – осы ұлы мұраттардың қасиетті белгісі.

Сондықтан патриотизмді нығайту, бірлік пен тұрақтылықты сақтау және Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздерін құрметтеу – әрбір азаматтың конституциялық әрі адамгершілік борышы. Осындай құндылықтар берік орныққан қоғам ғана өзінің тәуелсіздігін мәңгілікке сақтап, келешек ұрпаққа қуатты әрі гүлденген Қазақстанды аманат ете алады.

Патриоттық тәрбиенің ең маңызды негіздерінің бірі – тарихи сананы қалыптастыру. Өзінің өткенін білмейтін, ата-бабасының қандай қиындықтарды бастан өткергенінен хабарсыз ұрпақтың туған жерге деген сүйіспеншілігі де әлсіз болады. Сондықтан Қазақстан тарихын терең меңгеру – патриотизмнің басты алғышарттарының бірі. Бұл тарих тек жеңістерден ғана тұрмайды. Оның ішінде ел басына күн туған ауыр кезеңдер, ашаршылық, қуғын-сүргін, соғыс жылдары, тәуелсіздікке дейінгі күрестер де бар. Осындай сындарлы кезеңдерден сабақ алған халық қана өзінің азаттығының қадірін терең түсінеді.

Тәуелсіздік – қазақ халқына оңай келген жоқ. Мыңдаған батырлар ел үшін жанын қиды, сансыз арыстар халықтың азаттығы жолында өмірін сарп етті. Сондықтан бүгінгі бейбіт өмір мен тұрақтылықтың бағасын әрбір азамат сезінуі тиіс. Патриотизм – дәл осы тарихи сабақтастықты сақтай отырып, өткеннің аманатын келешекке жеткізу.

Еліміздің Ата Заңы – азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын ғана емес, олардың мемлекет алдындағы жауапкершілігін де айқындайды. Конституцияға құрмет, нақтылай айтсақ, құқықтық мемлекетке құрмет. Заң үстемдігі орныққан қоғамда ғана тұрақтылық сақталып, әділет салтанат құрады. Азаматтардың заң талаптарын орындауы, қоғамдық тәртіпті сақтауы, өзгелердің құқығын сыйлауы да патриотизмнің нақты көрінісі.

Кейде патриотизмді тек әскери қызметпен байланыстырады. Әрине, Отан қорғау – қасиетті міндет. Бірақ бейбіт кезеңдегі патриотизмнің аясы әлдеқайда кең. Салықты адал төлеу, қоғамдық мүлікке ұқыпты қарау, табиғатты қорғау, сыбайлас жемқорлыққа төзбеу, кәсіби міндетті адал орындау – мұның бәрі мемлекетке қызмет етудің маңызды үлгілері.

Бүгінгі таңда білім мен ғылым ел дамуының негізгі қозғаушы күшіне айналды. Сондықтан білімді ұрпақ тәрбиелеу – ұлттық қауіпсіздіктің де маңызды бөлігі. Әлемдік деңгейде бәсекеге қабілетті мемлекет құру үшін жастардың сапалы білім алып, жаңа технологияларды меңгеруі қажет. Бірақ қандай биік жетістікке жетсе де, олар туған жерін, ана тілін, ұлттық мәдениетін ұмытпауы тиіс. Жаһандану жағдайында ұлттық болмысты сақтау – ең маңызды міндеттердің бірі.

Мемлекеттік тіл – ұлттың рухани өзегі. Қазақ тілін құрметтеу – Қазақстанға құрмет көрсетудің маңызды көрінісі. Сонымен бірге елімізде өмір сүретін барлық этностардың тілдері мен мәдениеттеріне құрметпен қарау қоғамдық келісімді нығайтады. Бірлік күшпен емес, өзара сыйластықпен қалыптасады.

Жастар, жасыратыны жоқ, мемлекеттің ертеңгі тірегі. Сондықтан олардың бойында азаматтық жауапкершілік пен патриоттық сананы қалыптастыру мектеп қабырғасынан басталуы тиіс. Сабақ барысында ғана емес, қоғамдық жұмыстарда, волонтерлік қозғалыстарда, тарихи орындарға саяхаттар ұйымдастыру арқылы да жастардың елге деген сүйіспеншілігін арттыруға болады. Ел игілігі үшін еңбек еткен тұлғалардың өмір жолын насихаттау да жас ұрпаққа үлкен өнеге береді.

Ақпараттық технологиялар дамыған қазіргі кезеңде жастардың санасына түрлі көзқарастар ықпал етуде. Сондықтан ақпараттық мәдениетті қалыптастыру ерекше маңызға ие. Әлеуметтік желідегі жалған ақпаратқа ермеу, ұлттық мүддені қорғау, қоғамдағы араздықты қоздыратын пікірлерден аулақ болу – бүгінгі патриотизмнің жаңа қырларының бірі.

Экологиялық мәдениет те патриотизмнің құрамдас бөлігіне айналды. Табиғатты қорғау, өзен-көлдерді ластамау, ағаш отырғызу, туған өлкенің табиғи байлығын сақтау – туған жерге деген сүйіспеншіліктің нақты дәлелі. Болашақ ұрпаққа таза табиғат қалдыру – әр азаматтың ортақ парызы.

Қазақстанның халықаралық беделі де оның ішкі бірлігіне тікелей байланысты. Ел ішінде тұрақтылық болған жерде инвестиция келеді, өндіріс дамиды, ғылым мен мәдениет өркендейді. Ал қоғамдық келісім әлсіреген мемлекеттердің дамуы тежелетіні әлемдік тәжірибеден белгілі. Сондықтан бейбітшілік пен тұрақтылықты сақтау – стратегиялық маңызы бар міндет.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік рәміздері осы құндылықтардың барлығын бір арнаға тоғыстырады. Көк Туымыз әлемнің төрінде желбіреген сайын әрбір азаматтың жүрегінде мақтаныш сезімі оянуы заңды. Әнұран орындалған кезде оны құрметпен орындау немесе тыңдау – сыртқы рәсім ғана емес, ішкі мәдениеттің, азаматтық жауапкершіліктің белгісі. Елтаңба бейнеленген мемлекеттік мекемелерге құрметпен қарау да мемлекеттік сананың көрсеткіші.

Қазіргі Қазақстан – үлкен өзгерістер жолындағы мемлекет. Экономикалық реформалар, цифрлық технологиялар, өндірістің жаңаруы, ғылымның дамуы – мұның бәрі азаматтардың белсенділігіне тәуелді. Сондықтан патриотизмді тек өткенді дәріптеу ретінде емес, болашақты бірге құруға деген ұмтылыс ретінде түсінуіміз қажет.

Қазақ халқы «Бірлік бар жерде – тірлік бар» деп бекер айтпаған. Бұл қағида ғасырлар бойы өзінің өміршеңдігін дәлелдеп келеді. Бірлігі бекем ел ғана сыртқы қауіп-қатерлерге төтеп беріп, өркениетті мемлекетке айналады. Сондықтан ұлттық бірлік – мемлекет қауіпсіздігінің де, экономикалық өсудің де, рухани дамудың да басты кепілі.

Әрбір қазақстандықтың жүрегінде туған еліне деген мақтаныш сезімі орныққанда ғана Қазақстанның келешегі жарқын болады. Өз елін сүйетін азамат ешқашан оның тағдырына бейжай қарамайды. Ол өз білімін, еңбегін, тәжірибесін мемлекет игілігіне жұмсауға ұмтылады. Осындай азаматтар көбейген сайын Қазақстанның іргесі нығайып, әлемдегі беделі арта түседі.

Патриотизм, байыбына барсақ, ұран емес, өмір салты. Бірлік – кездейсоқ құбылыс емес, ортақ мақсатқа негізделген қоғамдық құндылық. Тұрақтылық – дамудың басты кепілі. Ал мемлекеттік рәміздер – осы қасиетті ұғымдардың мәңгілік белгісі. Сондықтан әрбір азамат  Отанын мақтан тұтып, мемлекеттік рәміздерді құрметтеп, елдің бірлігі мен тұрақтылығын сақтауға өз үлесін қосқанда ғана Мәңгілік Ел мұраты жүзеге асады.

Қазіргі таңда патриотизмді тек тарихи жад пен рәміздерге деген құрмет аясында қарастыру жеткіліксіз. Ол бүгінгі нақты міндеттермен, цифрлық дәуірдің талаптарымен және жаһандық бәсекемен үндесуі тиіс. Сондықтан азаматтық ұстанымды қалыптастыруда жаңа тәсілдер мен жаңа мазмұн қажет.Қоғамның даму қарқыны ең алдымен адам капиталының сапасына байланысты. Білімді, еңбекқор, жауапкершілігі жоғары ұрпақ болмаса, ешқандай стратегия өз нәтижесін бермейді. Осыған байланысты техникалық және кәсіптік білімді жаңғырту аса маңызды. Заманауи колледждер мен жоғары оқу орындары өндіріс орындарымен тікелей байланыста жұмыс істеуге тиіс. Дуальды оқыту жүйесі, тәжірибеден өту, жас мамандарды кәсіпорынға ерте тарту – осының бәрі жастардың «менің елімде маған орын бар» деген сенімін қалыптастырады. Себебі өз кәсібін сүйетін адам ешқашан елін сатпайды.Патриотизмнің тағы бір көрінісі – кәсіпкерлік белсенділік. Шағын және орта бизнесті дамытқан адам жұмыс орындарын ашып, бюджетке салық төлеп, айналасындағы ортаға әсер етеді. Отандық өнімді шығару, қызмет көрсету сапасын арттыру, жаңа нарықтарға шығу – мұның бәрі ел экономикасын күшейтеді. Кәсіпкер өз өнімін «жасаушы» емес, «елші» ретінде ұсынғанда, ол арқылы Қазақстанның бренді қалыптасады. Сондықтан мемлекет кәсіпкерге қолайлы құқықтық орта, қаржылық қолдау және әкімшілік кедергілерді азайту арқылы жағдай жасауы керек.Ақпараттық кеңістіктегі күрес те бүгінгі патриотизмнің маңызды бөлігі. Жалған ақпарат, арандату, қоғамды алауыздыққа итермелейтін үгіттер – бұл сыртқы және ішкі қауіптің жаңа түрі. Оған қарсы тұру үшін әр азаматтың медиалық сауаттылығы жоғары болуы қажет. Фактіні тексеру, көзді ашық ұстау, эмоцияға берілмеу – бұл қарапайым дағдылар ұлттық қауіпсіздікті сақтауға көмектеседі. Сонымен қатар отандық контентті дамыту қажет. Тарихи фильмдер, ғылыми танымал жобалар, жастарға арналған подкасттар мен блогтар арқылы ұлттық құндылықтарды заманауи тілде жеткізу – уақыт талабы.

Экологиялық жауапкершілік те патриотизмнің ажырамас бөлігіне айналды. Судың, ауаның, топырақтың тазалығы – бұл жай табиғат мәселесі емес, ұлттың денсаулығы мен болашағы. Өнеркәсіпті жаңғыртумен бірге энергияны үнемдеу, қалдықтарды қайта өңдеу, жасыл технологияларды енгізу – мемлекеттің ғана емес, әрбір отбасының міндеті. Аулаға ағаш отырғызған, қоқысты сұрыптаған, суды үнемдеген адам өз жеріне деген жанашырлығын іс жүзінде көрсетеді. Болашақ ұрпаққа бай табиғат қалдыру – үлкен саяси шешімдерден кем емес ерлік.Қоғамдық келісімді сақтауда мәдениет пен өнердің рөлі ерекше. Театр, кино, музыка, әдебиет арқылы адамдар бір-бірінің әлемін түсінеді. Ұлттық мәдениетті дәріптей отырып, басқа халықтардың мұрасына құрметпен қарау – Қазақстандық модельдің басты ерекшелігі. Фестивальдар, көрмелер, кітапханалар мен мәдени орталықтар адамдарды жақындастырады. Мәдениет саласында жұмыс істейтін әр адам ұлттық кодты сақтаушы және таратушы ретінде үлкен жауапкершілік арқалайды. Халықаралық деңгейде елдің беделі азаматтарының іс-әрекетінен құралады. Шетелде оқып жүрген студент, ғылыми жоба қорғап жүрген ғалым, спортта ел намысын қорғаған спортшы, бизнес жүргізіп жүрген кәсіпкер – олардың әрқайсысы Қазақстанның бейнесін қалыптастырады. Тілді білу, мәдениетті таныту, заңды сақтау, ел туралы оң пікір қалыптастыру – бұл дипломатиялық қызметкердің ғана емес, әрбір азаматтың міндеті. Себебі әлем бізді жеке адамдарымыз арқылы таниды.Тұрақтылықты сақтауда әділеттілік принципі шешуші рөл атқарады. Адам еңбегінің бағалануы, заңның бәріне бірдей болуы, мүмкіндіктердің теңдігі – осылар болғанда ғана қоғамда сенім пайда болады. Сенім болған жерде адамдар бастама көтереді, тәуекелге барады, жаңалық енгізеді. Керісінше, әділетсіздік сезілген қоғамда енжарлық пен күмән басым болады.

Сондықтан мемлекеттік басқаруда ашықтық, сыбайлас жемқорлыққа мүлдем төзбеушілік және азаматтардың пікірін есту мәдениеті күн тәртібінен түспеуі керек.Жастардың әлеуметтік белсенділігіне ерекше мән беру қажет. Волонтерлік, қайырымдылық, экологиялық акциялар, тарихи орындарды қалпына келтіру – осы жұмыстар арқылы жас адам өзін қоғамның пайдалы мүшесі ретінде сезінеді. Мемлекет жастарға грант, кеңес, инфрақұрылым беріп, олардың бастамаларын қолдаса, онда қоғамда жаңа көшбасшылар қалыптасады. Бүгінгі белсенді жас – ертеңгі жауапты басшы.

Ауыл мен қаланың тең дамуы да бірліктің кепілі. Ауылдан қалаға жаппай көші-қонды тоқтату үшін ауылда да сапалы білім, медицина, цифрлық инфрақұрылым және жаңа жұмыс орындары болуы тиіс. Агроөнеркәсіпті терең өңдеуге бағыттау, ауыл шаруашылығы кооперациясын дамыту, жергілікті кәсіпкерлікті қолдау – осының бәрі аймақтардың әлеуетін ашады. Аймақ дамығанда ғана мемлекет тұтас дамиды.

Соңында, ең маңыздысы – рухани тұтастық. Технология мен экономика қаншалықты дамыса да, адамның ішкі дүниесі бос болса, қоғам берік болмайды. Сондықтан отбасылық құндылықтар, үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық, көршіге жанашырлық сияқты қарапайым адамгершілік қасиеттер әрқашан алдыңғы орында тұруы керек. Ұлттық салт-дәстүрді жаңғырту, тілді үйрену, тарихты білу – бұл артта қалғандық емес, керісінше болашаққа берік қадам жасау үшін қажетті негіз.

Қорыта келгенде, Қазақстанның алдында тұрған мақсат – тек экономикалық өсу ғана емес, сапалы жаңа қоғам құру. Ол қоғамда әр азамат өзін мемлекеттің қожайыны ретінде сезінеді. Ол сын айтады, бірақ сындарлы түрде. Ол талап етеді, бірақ жауапкершілікпен. Ол сынға ұшыраса, бірігеді. Міне, осындай қоғамда патриотизм ұраннан өмір салтына айналады. Бірлік әртүрліліктің байлығын көрсетеді. Тұрақтылық өзгерістерден қорықпай, оларды басқаруға мүмкіндік береді. Ал мемлекеттік рәміздер – осының бәрінің көрінетін белгісі болып қала береді. Осы жолмен ғана біз тәуелсіздігімізді нығайтып, келешек ұрпаққа лайықты мұра қалдыра аламыз.