ӨНДІРІСТІ ДАМЫТУ – УАҚЫТ ТАЛАБЫ

Сәуле Ахметова,
экономист-аналитик, «Баспа ісінің үздігі» ,
«Астана қаласының 10 және 20 жылдығы» медалдарымен марапатталған.

Жасыратыны жоқ, XXI ғасырда мемлекеттердің экономикалық қуаты табиғи ресурстардың молдығымен ғана емес, сол байлықты қаншалықты тиімді өңдеп, жоғары қосылған құны бар өнімге айналдыра алуымен өлшенеді. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, шикізат экспортына тәуелді елдердің экономикалық тұрақтылығы сыртқы нарықтағы баға ауытқуына тікелей байланысты. Сондықтан қазіргі кезеңде Қазақстан үшін жаңа өнеркәсіптік саясат қалыптастыру, байыбына барсақ, уақыт талабы ғана емес, ұлттық қауіпсіздік пен тұрақты дамудың маңызды кепілі.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Жолдауларында өңдеу өнеркәсібін дамытуға, өндірісті жаңғыртуға, инновацияны енгізуге және еңбек өнімділігін арттыруға ерекше назар аударып келеді. Бұл бағыт еліміздің ұзақ мерзімді экономикалық стратегиясының басты өзегіне айналып отыр. Себебі шикізатқа сүйенген экономикалық модельдің мүмкіндігі шектеулі. Болашақтың экономикасы, жасыратыны жоқ, ғылымға, технологияға және жоғары сапалы өндіріске негізделген экономика.

Рас, Қазақстан тәуелсіздік алған жылдары өнеркәсіптің құрылымы негізінен кен өндіруге бағытталды. Мұнай, газ, уран, түсті және қара металл экспорты ел экономикасының негізгі кіріс көзіне айналды. Бұл белгілі бір кезеңде экономикалық өсімге мүмкіндік бергенімен, өндірістің әртараптандырылуына жеткілікті серпін бере алмады. Соның салдарынан көптеген дайын өнімдер сырттан импортталып, ішкі нарықтың едәуір бөлігін шетелдік тауарлар иеленді.

Нақтылай айтсақ, қазіргі жағдайда бұл көзқарасты түбегейлі өзгерту қажет. Жаңа өнеркәсіптік саясаттың басты мақсаты, байыбына барсақ, табиғи ресурстарды терең өңдеу арқылы жоғары технологиялық өнім шығаратын өндірістерді қалыптастыру. Бұл өз кезегінде жаңа жұмыс орындарын ашуға, еңбек өнімділігін арттыруға және экспорттың құрылымын жақсартуға мүмкіндік береді.

Нақтылай айтсақ, өңдеу өнеркәсібі кез келген экономиканың тұрақты дамуының негізгі тіректерінің бірі болып саналады. Өйткені дәл осы салада қосылған құн қалыптасады. Мысалы, шикі мұнайды экспорттаудан түсетін табыс пен одан өндірілген жанармай, химиялық өнімдер немесе полимерлерді сатудан түсетін табыстың айырмашылығы өте үлкен. Сол сияқты темір кенін сатудан гөрі дайын машина немесе құрал-жабдық шығару әлдеқайда тиімді.

Нақтылай айтсақ, Қазақстанда металлургия, мұнай-химия, машина жасау, құрылыс материалдары, фармацевтика, тамақ және жеңіл өнеркәсіп салаларын дамытуға барлық мүмкіндік бар. Еліміздің географиялық орналасуы, табиғи байлығы, көлік дәліздері мен адами капиталы өндірісті жаңа деңгейге көтеруге қолайлы жағдай қалыптастырады.

Өңдеу өнеркәсібін дамыту ең алдымен ішкі нарықтың сұранысын қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс. Қазіргі таңда көптеген өндірістік құрал-жабдықтар, тұрмыстық техника, құрылыс материалдарының кейбір түрлері және дайын азық-түлік өнімдері сырттан әкелінеді. Егер осы өнімдердің едәуір бөлігі елімізде шығарылса, импорт көлемі азайып, ұлттық экономиканың тұрақтылығы күшейеді.

Байыбына барсақ, жаңа өнеркәсіптік саясат инновациялық дамумен тығыз байланысты. Инновация дегеніміз, жасыратыны жоқ, жаңа технология енгізу ғана емес, өндірісті ұйымдастырудың тиімді тәсілдерін қалыптастыру, цифрлық шешімдерді пайдалану және ғылыми жаңалықтарды өндіріске енгізу. Қазіргі заманғы кәсіпорындардың табысты болуы автоматтандыру деңгейіне, цифрлық басқаруға және ғылыми-зерттеу жұмыстарының нәтижесіне тәуелді.

Жасыратыны жоқ, әлемде төртінші өнеркәсіптік революция жүріп жатыр. Жасанды интеллект, робот техникасы, үлкен деректер, заттар интернеті, 3D басып шығару сияқты технологиялар өндірістің жаңа келбетін қалыптастыруда. Қазақстан да бұл үрдістен шет қалмауы тиіс. Өндірісті цифрландыру еңбек өнімділігін арттырып қана қоймай, өнім сапасын жақсартады және шығындарды азайтады.

Индустриялық-инновациялық даму ғылымсыз мүмкін емес. Сондықтан жоғары оқу орындары, ғылыми-зерттеу институттары және өндіріс орындары арасында тұрақты байланыс орнату маңызды. Ғалымдардың зерттеулері зертхана қабырғасында қалып қоймай, нақты өндірісте қолданылғанда ғана оның экономикалық тиімділігі байқалады.

Бұл тұрғыда инженерлік білімнің сапасын арттыру ерекше маңызға ие. Қазіргі өндіріс жоғары білікті инженерлерді, технологтарды, бағдарламашыларды және техникалық мамандарды талап етеді. Сондықтан техникалық білім беру жүйесі еңбек нарығының сұранысына бейімделуі қажет.

Инвестиция жаңа өнеркәсіптік саясаттың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Ірі өндіріс орындарын салу үшін ұзақ мерзімді қаржы қажет. Мемлекет инвесторларға қолайлы жағдай жасап, инфрақұрылымды дамытып, заңнаманың тұрақтылығын қамтамасыз етуі тиіс. Сонымен қатар отандық инвесторларды қолдау да ерекше назардан тыс қалмауы керек.

Шағын және орта бизнес те өңдеу өнеркәсібінің маңызды бөлігіне айналуы тиіс. Ірі кәсіпорындардың айналасында көптеген қосалқы өндірістер қалыптасады. Бұл өндірістік кооперацияның дамуына, жергілікті қамтудың артуына және мыңдаған жаңа жұмыс орындарының ашылуына мүмкіндік береді.

Нақтылай айтсақ, өңірлердің мамандану ерекшеліктерін ескере отырып, өнеркәсіптік кластерлерді дамыту маңызды. Мысалы, металлургиясы дамыған аймақтарда машина жасау кәсіпорындарын көбейтуге болады. Ауыл шаруашылығы жақсы дамыған өңірлерде азық-түлік өндірісін кеңейту тиімді. Мұнайлы аймақтарда мұнай-химия өндірісін дамыту үлкен экономикалық нәтиже береді.

Рас, жасыл экономика қағидаттарын енгізу де қазіргі өнеркәсіптік саясаттың ажырамас бөлігіне айналып келеді. Энергияны үнемдеу, қалдықтарды қайта өңдеу, экологиялық таза технологияларды пайдалану, нақтылай айтсақ, әлемдік нарықтағы бәсекеге қабілеттіліктің маңызды шарттарының бірі. Болашақта көміртегі ізін азайтқан кәсіпорындардың артықшылықтары арта түседі.

Қазақстан үшін көлік-логистика саласының дамуы да өнеркәсіптік саясатпен тікелей байланысты. Орта дәліздің дамуы, теміржол және автомобиль жолдарының жаңартылуы, теңіз порттарының мүмкіндігін кеңейту отандық өнімнің сыртқы нарыққа шығуын жеңілдетеді. Бұл экспорттың көлемін арттыруға ықпал етеді.

Өнеркәсіптік саясаттың тағы бір маңызды бағыты, нақтылай айтсақ, импортты алмастыру. Алайда бұл сапасыз өнім өндіру арқылы емес, халықаралық стандарттарға сай, бәсекеге қабілетті тауарлар шығару арқылы жүзеге асуы тиіс. Ішкі нарықты қорғаумен қатар, кәсіпорындардың экспортқа шығуына жағдай жасау әлдеқайда тиімді нәтиже береді.

Цифрлық трансформация мемлекеттік басқару жүйесіне де әсер етеді. Өнеркәсіптік жобаларды іске асыру кезінде рұқсат алу рәсімдерін жеңілдету, мемлекеттік қызметтерді толық цифрландыру және бюрократиялық кедергілерді азайту инвесторлардың сенімін арттырады.

Индустриялық-инновациялық саясаттың табысты болуы, шынтуайтына келгенде, адами капиталдың сапасына да тәуелді. Сондықтан жастардың инженерлік мамандықтарға қызығушылығын арттыру, техникалық колледждерді заманауи құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету және өндірістік тәжірибені күшейту, нақтылай айтсақ, болашақтағы экономикалық өсімнің негізі.

Қазақстанның табиғи ресурстары мол болғанымен, елдің шынайы байлығы, байыбына барсақ, білімді, білікті және жаңашыл азаматтар. Ғылымға сүйенген өндіріс, инновацияға негізделген кәсіпкерлік және жоғары технологиялы өнеркәсіп қана елдің жаһандық бәсекеге қабілеттілігін арттыра алады.

Жаңа өнеркәсіптік саясат, нақтылай айтсақ, тек экономикалық бағдарлама емес, ол қоғамның сапалы өзгеруіне бағытталған ұзақ мерзімді стратегия. Оның түпкі мақсаты – халықтың әл-ауқатын арттыру, тұрақты жұмыс орындарын көбейту, ұлттық экономиканы әртараптандыру және Қазақстанды өңірдегі индустриялық орталықтардың біріне айналдыру.

Өңдеу секторын дамыту, инновациялық өндірісті қолдау және ғылым мен бизнестің өзара ықпалдастығын күшейту арқылы Қазақстан шикізаттық тәуелділіктен біртіндеп арылып, технологиялық дамыған мемлекеттердің қатарына қосылуға нақты мүмкіндік алады. Бұл – бүгінгі ұрпақ алдындағы ғана емес, келешек буын алдындағы да тарихи жауапкершілік.

Жаңа өнеркәсіптік саясатты жүзеге асыруда мемлекет пен жеке сектордың серіктестігі ерекше маңызға ие. Әлемнің дамыған елдерінде өндірісті жаңғырту мемлекеттік қолдау мен кәсіпкерлік бастаманың үйлесімді ықпалдастығы арқылы жүзеге асқан. Қазақстан үшін де бұл тәжірибе аса өзекті. Мемлекет стратегиялық бағыттарды айқындап, инфрақұрылым қалыптастырып, қаржылық және құқықтық қолдау көрсетсе, бизнес жаңа өндірістерді игеріп, технологиялық жаңалықтарды енгізуге белсенді атсалысуы тиіс. Осындай өзара сенімге негізделген ынтымақтастық қана экономиканың ұзақ мерзімді тұрақты дамуына жол ашады.

Өнеркәсіпті жаңғырту ең алдымен еңбек өнімділігін арттыруды көздейді. Бүгінде әлемдік бәсекелестікте жеңіске жетудің басты өлшемі, байыбына барсақ, өнімнің көлемі емес, оның сапасы мен өзіндік құны. Сондықтан кәсіпорындар заманауи технологияларды пайдаланып, өндіріс процесін автоматтандыруға және цифрландыруға басымдық беруі қажет. Автоматтандырылған өндіріс өнім сапасын тұрақтандырып қана қоймай, адам еңбегінің тиімділігін арттырып, өндірістік шығындарды едәуір қысқартады.

Қазақстандық өнімнің халықаралық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігі халықаралық стандарттарға сәйкестігімен де айқындалады. Сондықтан сапа менеджменті жүйесін енгізу, халықаралық сертификаттау талаптарын орындау және экспорттық мәдениетті қалыптастыру маңызды міндеттердің бірі болып қала береді. Әлемдік нарықта сұранысқа ие өнім өндіру үшін кәсіпорындар тек ішкі тұтынушыны ғана емес, шетелдік сатып алушылардың талаптарын да ескеруге тиіс.

Индустриялық-инновациялық дамудың тағы бір маңызды бағыты – ғылыми зерттеулерді коммерцияландыру. Қазақстандық ғалымдардың көптеген жаңалықтары өндірістік айналымға толық енгізілмей келеді. Бұл ғылым мен бизнестің байланысының әлсіздігін көрсетеді. Сондықтан ғылыми әзірлемелерді өндіріске енгізудің тиімді тетіктерін қалыптастыру, инновациялық жобаларды қаржыландыру және технологиялық стартаптарды қолдау жаңа өнеркәсіптік саясаттың ажырамас бөлігіне айналуы қажет.

Бүгінде әлемде технологиялық тәуелсіздік мәселесі ерекше маңызға ие болып отыр. Геосаяси өзгерістер мен жаһандық экономикалық тұрақсыздық көптеген мемлекеттерге сыртқы жеткізілімдерге тәуелді болудың қауіпті екенін көрсетті. Осы тұрғыдан алғанда Қазақстан үшін негізгі өндірістік жабдықтарды, қосалқы бөлшектерді, химиялық өнімдерді және жоғары технологиялық материалдарды біртіндеп өз елімізде өндіру стратегиялық мәнге ие.

Рас, өңдеу өнеркәсібінің дамуында агроөнеркәсіптік кешеннің де мүмкіндігі зор. Қазақстан ауыл шаруашылығы өнімдерін мол көлемде өндіретін мемлекеттердің бірі. Алайда шикізатты терең өңдеу деңгейі әлі де жеткіліксіз. Ет, сүт, астық, майлы дақылдар мен жеміс-көкөніс өнімдерін жоғары технологиялық өңдеу арқылы экспорттық әлеуетті бірнеше есе арттыруға болады. Бұл ауыл тұрғындарының табысын көбейтіп, өңірлердің әлеуметтік дамуына оң ықпал етеді.

Сирек кездесетін металдарды терең өңдеу де келешегі зор бағыттардың бірі. Әлемде цифрлық технологиялардың қарқынды дамуына байланысты литий, титан, бериллий, вольфрам және басқа да стратегиялық металдарға сұраныс артып келеді. Қазақстан осы салаларда дайын өнім өндіруге бағытталса, халықаралық нарықтағы орнын айтарлықтай нығайта алады.

Кәсіпорындардың энергия тиімділігін арттыру бүгінгі күннің маңызды мәселесіне айналды. Энергияны көп тұтынатын ескі өндірістердің орнына энергияны үнемдейтін технологияларды енгізу өнімнің өзіндік құнын төмендетеді әрі экологиялық жүктемені азайтады. Бұл бағытта жаңартылатын энергия көздерін пайдалану да өнеркәсіптің тұрақты дамуына оң әсер етеді.

Өнеркәсіптік саясаттың табысты жүзеге асуы кадр даярлау жүйесінің сапасына да тікелей байланысты. Бүгінгі студент ертеңгі зауыттың инженері немесе цифрлық өндірістің технологы болады. Сондықтан білім беру ұйымдары өндіріс орындарымен тығыз байланыста жұмыс істеп, оқу бағдарламаларын заман талабына сай жаңартып отыруы қажет. Дуальды білім беру жүйесін кеңейту, өндірістік тәжірибені күшейту және инженер мамандығының беделін арттыру – уақыт талабы.

Инновациялық экожүйені қалыптастыруда технопарктер мен индустриялық аймақтардың рөлі ерекше. Мұндай орталықтар жаңа өндірістердің құрылуына, жас кәсіпкерлердің қалыптасуына және ғылыми идеялардың коммерциялық жобаға айналуына мүмкіндік береді. Әлемнің озық мемлекеттері дәл осындай инновациялық орталықтар арқылы технологиялық серпіліске қол жеткізді.

Қазақстанның өңдеу өнеркәсібін дамытудағы басты артықшылықтарының бірі – Еуропа мен Азияны жалғайтын тиімді географиялық орналасуы. Бұл жағдай халықаралық логистиканы дамытуға, транзиттік әлеуетті арттыруға және экспорттық өндірістердің дамуына жаңа мүмкіндік береді. Орта дәліздің маңызы артып отырған қазіргі кезеңде Қазақстан өндірістік және логистикалық хабқа айналуға толық қабілетті.

Алдағы жылдары еліміздің өнеркәсіптік саясаты сандық көрсеткіштермен ғана емес, сапалық нәтижелермен бағалануы тиіс. Яғни өндірілген өнімнің көлемі емес, оның технологиялық деңгейі, экспорттық әлеуеті, ғылымға негізделуі және әлемдік нарықтағы сұранысы басты өлшемге айналғаны жөн.

Жаңа өнеркәсіптік саясат, байыбына барсақ, экономиканың жеке бір саласын дамытуға арналған бағдарлама ғана емес. Ол – мемлекеттің интеллектуалдық әлеуетін, инженерлік мәдениетін, кәсіпкерлік белсенділігін және ғылыми мүмкіндігін біріктіретін кешенді даму тұжырымдамасы. Мұндай саясат қана Қазақстанды шикізат өндіруші мемлекеттен жоғары технологиялық өнім шығаратын қуатты индустриялық елге айналдыра алады.

Сондықтан өңдеу секторын дамыту, инновациялық өндірісті қолдау, ғылым мен өндірістің байланысын нығайту, білікті кадр даярлау және халықаралық нарыққа бағытталған жоғары қосылған құны бар өнім шығару – Қазақстанның жаңа экономикалық моделінің басты басымдықтары болып қала береді. Экономикалық тәуелсіздікке бастайтын ең сенімді жол – осы. Ал жаңа өнеркәсіптік саясат сол жолдағы ең маңызды стратегиялық бағдар екені сөзсіз.

Жаңа өнеркәсіптік саясат тек зауыттар мен технология туралы ғана емес. Ол ең алдымен адам үшін жасалуы тиіс. Өндірістің әрбір жаңа жобасы өңір тұрғындарының өмір сапасын арттырғанда ғана толыққанды нәтиже береді. Сондықтан өнеркәсіпті дамытуды қала мен ауылдың теңгерімі арқылы қарастыру қажет.Аймақтардағы шағын қалалар мен монокәсіпорынды елді мекендер бүгінде ерекше назарды қажет етеді. Ондағы тұрғындардың табыс көзі көбіне бір ғана кәсіпорынға тәуелді. Егер сол өндіріс жаңғыртылмаса, жастар басқа жаққа кетеді, қала қартайады. Жаңа өнеркәсіптік саясат осындай қалаларға екінші тыныс беруге тиіс. Мысалы, бұрынғы кен орындарын цифрлық өндіріс, құрастыру цехтары немесе агротехнология орталықтарына айналдыру арқылы жаңа мамандықтар ашуға болады. Бұл көші-қонды тежейді және адами капиталды сақтайды.Әйелдердің өндіріске қатысуы да бөлек тақырып. Қазіргі заманауи өнеркәсіп ауыр физикалық күшті емес, білімді, дәлдікті, цифрлық сауаттылықты қажет етеді. Бұл салаларда әйелдердің әлеуеті жоғары. Сондықтан техникалық колледждерде инженерлік, дизайнерлік, сапа менеджменті, логистика мамандықтарын қыздар үшін тартымды ету керек. Өндірістегі гендерлік теңдік тек әділдік қана емес, экономикалық тиімділік.Сонымен қатар өнеркәсіптік саясат жастардың кәсіпкерлік бастамасына жол ашуы керек. Ірі зауыттан бөлек, оның айналасында жүздеген шағын компания жұмыс істейді: құрал-сайман жасайды, қызмет көрсетеді, бағдарлама жазады. Мемлекет жастарға шағын өндірістік цех ашуға грант, жеңілдетілген несие, технологиялық кеңес берсе, онда «гараждан» басталып, халықаралық деңгейге шыққан компаниялар пайда болады. Оңтүстік Корея мен Германияның тәжірибесі дәл осыны дәлелдейді.Өңірлік теңсіздікті азайту үшін өнеркәсіптік картаны қайта сызу маңызды. Бүгінде өндіріс негізінен үш мегаполисте шоғырланған. Ал Батыс, Солтүстік, Шығыс өңірлердің әлеуеті әлі толық ашылмаған. Әр өңірге «өз өнеркәсіптік ДНҚ-сын» беру керек. Маңғыстауда кеме жасау мен сутегі энергетикасы, Шығыста машина жасау мен металлургия кластері, Солтүстікте азық-түлік инженериясы, Орталықта құрылыс материалдары мен жасыл технологиялар дами алады. Осылайша, бюджеттен келетін трансферт азайып, өңірлер өзін-өзі қаржыландыра бастайды.Өнеркәсіпті дамытуда халықтың сенімі де маңызды фактор. Зауыт ашылғанда адамдар «бұл бізге не береді?» деген сұрақ қояды. Жауап нақты болуы керек: таза ауа, қауіпсіз жұмыс орны, балаға заманауи колледж, отбасына тұрақты жалақы. Кәсіпорын әлеуметтік жауапкершілікті мойнына алғанда ғана халық оны қолдайды. «Таза Қазақстан» қағидаты осы жерден басталады.Соңғысы, жаңа өнеркәсіптік саясат мәдениетті де өзгертеді. Қоғамда «инженер», «технолог», «жұмысшы мамандық» деген сөздер беделді болуы керек. Мектептен бастап техникалық шығармашылықты, робототехниканы, кәсіпкерлікті насихаттау қажет. Себебі зауыт қабырғасы емес, ойлау тәсілі экономиканы алға сүйрейді.Қорыта айтқанда, Қазақстанның жаңа өнеркәсіптік саясаты табысқа жету үшін оны адамның тағдырымен, өңірдің болашағымен, жастардың арманымен байланыстыруы тиіс. Тек сол кезде біз шикізаттан емес, адамнан басталатын экономиканы құрамыз. Ал ондай экономика әр дағдарыста сынбайды, керісінше жаңа мүмкіндіктерге жол ашады. Бұл – Әділетті Қазақстанның нақты жобасы.