ӘЛЕМГЕ ӘДІЛЕТТІ ЖАҢА ТӘРТІП КЕРЕК

Нұрғали ЖҮСІПБАЙ,
түрколог-сарапшы

Біріккен Ұлттар Ұйымының мінбері – мемлекет басшылары келіп, өз елінің жетістігін айтып қайтатын ғана орын емес. Бұл – адамзаттың ортақ мәселелері талқыланатын, соғыс пен бейбітшіліктің, әділет пен күштің, құқық пен жауапкершіліктің арақатынасы таразыға түсетін әлемдік мінбер. Сондықтан онда айтылған әрбір салмақты сөз белгілі бір мемлекеттің сыртқы саяси ұстанымын ғана емес, бүгінгі халықаралық қатынастардың қай бағытта өзгеріп бара жатқанын да аңғартады.

2026 жылғы 22 қыркүйекте Нью-Йоркте өткен Біріккен Ұлттар Ұйымы Бас Ассамблеясының 81-сессиясында Түркия Республикасының Президенті Режеп Тайып Ердоған сөйлеген сөз де осы тұрғыдан назар аудартады. Оның көтерген мәселелері Түркияның ұлттық мүддесімен ғана шектелген жоқ. БҰҰ-ның болашағы, Қауіпсіздік Кеңесін реформалау, Палестина мәселесі, Украинадағы соғыс, Қара теңіздің қауіпсіздігі, Сирия мен Ливиядағы тұрақтылық, Кипр мәселесі, азық-түлік теңсіздігі, отбасы құндылықтары сияқты сан алуан тақырыптар бір арнаға тоғысты. Олардың барлығын байланыстыратын негізгі ұғым – әділет.

Бүгінгі халықаралық тәртіп әділетті ме? Біріккен Ұлттар Ұйымы әлем халықтарының сенімін толық ақтап отыр ма? Халықаралық құқық үлкен мемлекетке де, шағын мемлекетке де бірдей қолданыла ма? Соғыс жағдайында адамның өмірі геосаяси мүддеден жоғары тұра ма? Әлем тағдырын санаулы державалардың шешуі қаншалықты дұрыс? Ердоған сөзінің өзегінде осындай сауалдар жатыр.

Біріккен Ұлттар Ұйымы адамзат тарихындағы ең ауыр апаттардың бірі – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін құрылды. Оның дүниеге келуінің өзі адамзаттың үлкен қасіреттен жасаған қорытындысы болатын. Соғыс ондаған миллион адамның өмірін жалмады. Қалалар жермен-жексен болды. Миллиондаған отбасы шаңырағынан айырылды. Адамзат атом қаруының қандай апат әкелетінін көрді. Осындай қасірет қайталанбауы үшін мемлекеттер ортақ келісім алаңын құруға мәжбүр болды. БҰҰ Жарғысының түпкі мұраты да қарапайым еді: келер ұрпақты соғыс апатынан сақтау.

Алайда арада сексен жылдан астам уақыт өткенде адамзат сол алғашқы мұраттың қаншалықты орындалғанын қайта сұрауға мәжбүр. Өйткені соғыс тоқтаған жоқ. Қару жасау тоқтаған жоқ. Мемлекеттер арасындағы текетірес тоқтаған жоқ. Керісінше, технология дамыған сайын соғыстың сипаты өзгеріп, оның жойқын күші арта түсті. Бүгін адамзат қолында Жер шарындағы тіршілікті бірнеше рет жоюға жететін қару бар. Ядролық мемлекеттердің арасындағы кез келген үлкен қақтығыс бір аймақтың ғана емес, тұтас өркениеттің тағдырына әсер етуі мүмкін. Сондықтан халықаралық институттардың әлсіздігі бұрынғыдан да қауіпті.

Ердоған БҰҰ жүйесінің қазіргі қалпын сынай отырып, оның қажеттілігін жоққа шығарған жоқ. Керісінше, ұйымның өміршең болуы үшін өзгеруі қажет деген ой айтты. Түркия Президентінің бірнеше жылдан бері халықаралық мінберлерде қайталап келе жатқан «Әлем бестен үлкен» деген сөзі осы ұстанымның саяси формуласына айналды. Бұл жердегі «бес» – БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелері: Америка Құрама Штаттары, Ресей, Қытай, Ұлыбритания және Франция. Олардың әрқайсысы вето құқығына ие. БҰҰ-ға 190-нан астам мемлекет мүше болғанымен, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке қатысты ең маңызды шешімдерде осы бес мемлекеттің ерекше құқығы бар. Тұрақты мүшелердің біреуі қарсы дауыс берсе, белгілі бір маңызды қарар қабылданбай қалуы мүмкін.

Бұл жүйе кездейсоқ пайда болған жоқ. Ол 1945 жылғы әлемнің саяси шындығынан туған еді. Екінші дүниежүзілік соғыста жеңіске жеткен державалар жаңа халықаралық тәртіптің негізгі кепілі ретінде қарастырылды. Ұлы державаларды ортақ ұйымның ішінде ұстап тұру үшін оларға ерекше мәртебе беру қажет деген түсінік болды. Сол кезең үшін оның өзіндік қисыны бар еді.

Бірақ мәселе мынада: 1945 жылғы әлем мен 2026 жылғы әлем бір емес. Ол кезде Африка мен Азияның көптеген халықтары тәуелсіз мемлекет болып қалыптаспаған еді. Кейін отарлық жүйе ыдырады. Ондаған жаңа мемлекет дүниеге келді. Азияның экономикалық салмағы өсті. Африканың демографиялық маңызы артып келеді. Латын Америкасы халықаралық саясатта өзіндік орын алды. Үндістан әлемдегі халқы ең көп мемлекеттердің біріне және аса ірі экономикаға айналды. Бразилия, Жапония, Германия, Индонезия, Сауд Арабиясы, Түркия және басқа да мемлекеттердің халықаралық ықпалы артты. Бірақ Қауіпсіздік Кеңесінің тұрақты мүшелік құрылымы өзгерген жоқ. Сондықтан мәселе бес мемлекетті айыптауда емес. Мәселе – сексен жыл бұрынғы күш тепе-теңдігіне негізделген құрылым бүгінгі әлемнің шынайы өкілдігін қаншалықты көрсете алады деген сауалда. Ердоғанның сыны дәл осы жерден басталады. Оның айтуынша, жүз тоқсаннан астам елдің еркі бес мемлекеттің саяси шешіміне тәуелді болып қалмауы керек.

Әрине, Қауіпсіздік Кеңесін реформалау оңай емес. Қандай мемлекеттер тұрақты мүше болуы керек? Вето құқығы сақтала ма? Егер жаңа тұрақты мүшелер қосылса, оларға да вето беріле ме? Африкаға қанша орын тиесілі болуы тиіс? Азия қалай өкілдік етеді? Латын Америкасының орны қандай болады? Бұл сұрақтардың әрқайсысының артында ірі геосаяси мүдделер жатыр. Сондықтан «БҰҰ реформалануы керек» деп айту оңай болғанымен, реформаның нақты үлгісіне келгенде мемлекеттердің пікірі бөлінеді. Соған қарамастан мәселені кейінге ысыра беру де мүмкін емес. Өйткені халықаралық институттың беделі оның ғимаратымен немесе тарихымен өлшенбейді. Оның беделі – қабылдаған шешімінің орындалуымен өлшенеді. Егер ұйым соғысты тоқтата алмаса, бейбіт тұрғындарды қорғай алмаса, халықаралық құқық бұзылған кезде тиімді әрекет ете алмаса, адамдардың оның мүмкіндігіне күмән келтіруі заңды.

Бұл тұрғыдан Палестина мәселесі халықаралық жүйенің ең ауыр сынақтарының біріне айналды. Ердоғанның 81-сессиядағы сөзінде Газа тақырыбы ерекше орын алды. Ол Газада болып жатқан жағдайды аса ауыр сөздермен сипаттады. Палестина халқының басынан кешіп жатқан қасіретін халықаралық қауымдастықтың ар-ожданына түскен сын ретінде көрсетті. Палестина мемлекетін әлі мойындамаған мемлекеттерді өз ұстанымын қайта қарауға шақырды.

Палестина мәселесі кеше пайда болған жоқ. Оның тарихы ондаған жылдарға созылады. Соғыстар өтті. Келіссөздер жүргізілді. Қарарлар қабылданды. Бейбітшілік жоспарлары ұсынылды. Бірақ түпкілікті шешім табылған жоқ. Халықаралық дипломатияда Израиль мен Палестина қатар өмір сүретін екі мемлекет құру идеясы ұзақ жылдардан бері негізгі саяси шешімдердің бірі ретінде қарастырылып келеді. Ердоған да Шығыс Иерусалим астана болатын, 1967 жылғы шекараларға негізделген Палестина мемлекетін қолдайтынын тағы айтты.

Бұл жерде халықаралық пікірталастың күрделілігін де естен шығармау керек. Израиль өзіне тағылып жүрген геноцид жөніндегі айыптауларды жоққа шығарып, әскери операциялары ХАМАС-қа қарсы бағытталғанын мәлімдейді. Палестина тарапынан және көптеген халықаралық ұйымдар тарапынан бейбіт халықтың шығыны, гуманитарлық жағдай мен азаматтық инфрақұрылымның күйреуі жөнінде ауыр мәселелер көтеріліп келеді. Бұл даудың құқықтық қыры халықаралық соттар мен институттардың қарауында. Саясатта тараптар бір-бірімен келіспеуі мүмкін. Бірақ адамның өмір сүру құқығы жөніндегі мәселе саяси көзқарасқа тәуелді болмауға тиіс. Баланың ұлты оның өмірінің құнын анықтамайды. Ананың діні оның көз жасын жеңілдетпейді. Қираған үйдің астында жатқан адам қай мемлекетті қолдайтынынан бұрын – адам. Халықаралық гуманитарлық құқықтың түпкі философиясы да осы.

Соғыс жүріп жатса да, адамдық өлшем жоғалмауы керек. Әскери қажеттілік пен бейбіт халықты қорғау арасында құқықтық шектеулер бар. Егер адамзат осы қағиданы жоғалтса, өркениеттің технологиялық жетістігінің мәні азаяды. Өйткені өркениеттілік зәулім ғимаратпен өлшенбейді. Ғарыш кемесімен де өлшенбейді. Жасанды интеллектімен де өлшенбейді. Өркениеттің шынайы өлшемі – адамның адамға деген қатынасы. Ердоғанның Газаны халықаралық жүйенің дағдарысымен байланыстыруы сондықтан назар аудартады. БҰҰ-да қарар қабылдануы мүмкін. Мемлекеттер мәлімдеме жасайды. «Терең алаңдаушылық» білдіреді. Тараптарды сабырға шақырады. Бірақ егер жердегі қантөгіс жалғаса берсе, қарапайым адам халықаралық дипломатияның пәрменіне күмәнданады. Міне, халықаралық ұйымдарға деген сенім дәл осы жерден сыналады.

Ердоған Палестинамен қатар Ливан мен Суданды да атады. Бұл аймақтардағы адамдардың БҰҰ-дан күткен үміті ақталмай жатқанын айтты. Судан мәселесі де әлемдік ақпарат кеңістігінде кейде басқа қақтығыстардың көлеңкесінде қалып қояды. Бірақ онда да миллиондаған адамның тағдыры тұр. Үйін тастап кеткен босқын, баласын жетектеген ана, азық іздеген отбасы үшін қай соғыстың әлемдік теледидарда көбірек көрсетілетіні маңызды емес. Оларға тыныштық керек. Азық керек. Су керек. Баспана керек. Өмір керек. Халықаралық саясаттың барлық күрделі теориясының соңында осындай қарапайым адам тұр. Сондықтан әлемдік тәртіптің әділеттілігі оның ең әлсіз адамды қаншалықты қорғай алатынымен де өлшенуі тиіс.

Ердоғанның сөзінде Украинадағы соғысқа да арнайы тоқталуы заңды. Ресей мен Украина арасындағы соғыс Еуропаның қауіпсіздік архитектурасын түбегейлі өзгертті. Оның салдары соғыс жүріп жатқан аумақпен шектелмеді. Энергетика, азық-түлік, теңіз тасымалы, әскери шығындар, босқындар мәселесі арқылы бүкіл әлемге әсер етті. Түркия бұл қақтығыста өзгеше жағдайда тұр. Ол – НАТО мүшесі. Сонымен бірге Ресеймен ауқымды экономикалық және энергетикалық байланыс орнатқан мемлекет. Украинамен де саяси, экономикалық және әскери ынтымақтастығы бар. Анкара Украинаның аумақтық тұтастығын қолдайтынын білдіріп келеді, сонымен қатар Мәскеумен диалог арнасын жапқан жоқ. Бұл саясат Түркияға екі тараппен де сөйлесуге мүмкіндік береді. Ердоған Ресей-Украина соғысының Украинаның егемендігі мен аумақтық тұтастығын қамтамасыз ететін шешіммен аяқталуын қалайтынын айтты.

Бұл жерде Қара теңіз қауіпсіздігінің маңызы ерекше. Қара теңіз – әлем картасындағы кезекті су айдыны ғана емес. Ол – халықаралық сауда жолы. Азық-түлік дәлізі. Энергетикалық кеңістік. Бірнеше мемлекеттің тікелей қауіпсіздік аймағы. Сондықтан сауда кемелеріне шабуыл жасалуы тек соғысушы екі елдің мәселесі емес. Оның салдары теңіз тасымалына, сақтандыру бағасына, азық-түлік жеткізіліміне, тіпті басқа құрлықтағы астық бағасына дейін әсер етуі мүмкін. Ердоғанның Қара теңіздегі сауда кемелеріне жасалған шабуылдарды кім жасағанына қарамастан қабылдауға болмайтынын айтуы осы өзара тәуелділікті көрсетеді.

Бүгін бір аймақта болған оқиға екінші құрлықтағы қарапайым адамның дастарханына әсер етеді. Жаһанданудың шынайы сипаты да осында. Әлем бір-біріне байланып қалды. Бірақ адамзаттың саяси санасы осы өзара тәуелділікке толық бейімделіп үлгерген жоқ. Әр мемлекет ең алдымен өзінің ұлттық мүддесін қорғайды. Бұл – халықаралық қатынастың табиғи заңдылығы. Алайда климат, пандемия, азық-түлік, терроризм, босқындар, ядролық қауіп сияқты мәселелер бір мемлекеттің шекарасында шешілмейді. Осы қайшылық XXI ғасырдағы халықаралық саясаттың басты түйіндерінің бірі болып отыр.

Түркияның географиялық орналасуы да оның осындай мәселелерді ерекше сезінуіне себеп. Еуропа мен Азияның түйіскен жері. Қара теңіз бен Жерорта теңізін жалғайтын бұғаздардың иесі. Балқанға жақын. Кавказға жақын. Таяу Шығыспен шектеседі. Ресей мен Украинаға теңіз арқылы көрші. Сириямен тікелей шекарасы бар. Сондықтан Еуропадағы, Кавказдағы немесе Таяу Шығыстағы дағдарыстар Түркия үшін алыстағы жаңалық болып қалмайды. Ердоғанның «Түркиясыз Еуропаның қауіпсіздігі толық болмайды» деген мазмұндағы ұстанымын да осы географиямен байланыстыра қарастыру қажет.

Түркия – НАТО-ның маңызды мүшелерінің бірі. Кейінгі жылдары оның қорғаныс өнеркәсібі айтарлықтай дамыды. Ұшқышсыз аппараттардан бастап әскери кемелерге дейінгі бірқатар салаларда Анкара өз өндірістік мүмкіндігін кеңейтті. Бұл жағдай Түркияның сыртқы саясаттағы өзіне деген сенімін де күшейтті. Бұрын Түркияны көбіне «Еуропа мен Азия арасындағы көпір» деп сипаттайтын. Қазіргі Анкара өзін тек көпір ретінде көргісі келмейді. Көпірдің үстімен өзгелер өтеді. Ал Түркия өзі де халықаралық шешім қабылдауға қатысатын дербес күш орталығы болуға ұмтылып отыр. Оның БҰҰ реформасын табанды көтеруінің бір себебі де осында жатыр.

Жаңа халықаралық тәртіпте орта державалардың даусы бұрынғыдан қаттырақ естіле бастады. Түркия, Үндістан, Бразилия, Индонезия, Сауд Арабиясы және басқа да мемлекеттер әлемдік саясатты тек екі немесе үш алып державаның арасындағы бәсеке ретінде қабылдағысы келмейді. Бұл үрдіс алдағы онжылдықтарда күшейе түсуі мүмкін.

Сирия мәселесі де Ердоған сөзіндегі маңызды бағыттардың бірі болды. Он жылдан астам соғыс Сирияның қоғамдық құрылымын күйретіп, миллиондаған адамды босқынға айналдырды. Оның ауыр салмағын көршілес мемлекеттер, әсіресе Түркия сезінді. Сириялық босқындар мәселесі уақыт өте Түркияның ішкі саяси пікірталасының да бір бөлігіне айналды. Сондықтан Сирияның бейбіт және тұрақты мемлекетке айналуы Анкара үшін гуманитарлық мәселе ғана емес, ұлттық қауіпсіздік пен ішкі тұрақтылық мәселесі.

Ливиядағы жағдай да осыған ұқсас. Мемлекеттік институттар әлсіреген жерде қарулы топтар күшейеді. Заң әлсіреген жерде заңсыз экономика пайда болады. Кедейлік пен тұрақсыздық көші-қонды күшейтеді. Ал көші-қон көрші мемлекеттерге, одан әрі Еуропаға әсер етеді. Яғни бір мемлекеттің тұрақсыздығы енді тек сол мемлекеттің ішкі мәселесі болып қалмайды. Осыдан халықаралық жауапкершілік мәселесі туындайды. Бірақ халықаралық араласудың өзі қай жерде аяқталуы керек? Сыртқы мемлекеттер басқа халықтың тағдырын қаншалықты шешуге құқылы? Ал жергілікті халықтың өз еркі қайда қалады? Ердоған Ливиядағы саяси үдеріс ливиялықтардың өздерінің басшылығымен жүргізілуі керек деген ұстанымды атап көрсетті. Бұл – халықаралық қатынастағы тағы бір маңызды қағида: бейбітшілікті сырттан мәжбүрлеп орнатудан гөрі, қоғамның ішінен қалыптастыру тұрақтырақ болуы мүмкін.

Кипр мәселесінде Түркияның ұстанымы өзгеше әрі даулы. Анкара Солтүстік Кипр Түрік Республикасын халықаралық қауымдастық мойындауы керек деп санайды. Әлем мемлекеттерінің басым бөлігі және БҰҰ оны жеке тәуелсіз мемлекет ретінде мойындамайды. Ердоған халықаралық қауымдастықты Солтүстік Кипрмен саяси, дипломатиялық және экономикалық байланыс орнатуға тағы шақырды. Бұл мәселе Түркияның сыртқы саясатындағы ұзақ мерзімді бағыттардың бірі болып қала береді.

Осының бәрін қатар қарағанда, Ердоғанның БҰҰ-дағы сөзі бір ғана тақырыптан тұрмағанымен, оның ішкі логикасы айқындала түседі. Түркияның пайымынша, әлем көпполярлы сипат алып келеді, сондықтан халықаралық институттар да осы өзгерісті көрсетуге тиіс. Бірақ көпполярлы әлем автоматты түрде әділетті әлемге айналмайды. Бес державаның орнына он держава шешім қабылдаса да, қарапайым адамның құқығы қорғалмаса, жүйенің табиғаты түбегейлі өзгермейді. Сондықтан ең маңызды мәселе мемлекеттер саны емес. Ең маңыздысы – қағида.

Халықаралық құқық кімге қызмет етеді? Ол күштіге шектеу қоя ала ма? Әлсізді қорғай ала ма? Әлде саяси мүдденің құралына айнала ма? Ердоғанның «халықаралық құқық күшті мен әлсізге әртүрлі қолданылмауы керек» деген ойының салмағы осында. Өйткені құқықтың ең үлкен күші – оның бәріне ортақтығында. Заң тек әлсізге жүріп, күштіге келгенде тоқтаса, ол заң емес. Ереже досқа бір түрлі, қарсыласқа бір түрлі қолданылса, оған деген сенім жоғалады. Ал сенім жоғалған жерде әр мемлекет өз қауіпсіздігін өзі қамтамасыз етуге тырысады. Ол қаруланады. Әскери одақ іздейді. Ядролық қаруға ұмтылуы мүмкін. Бұл дүниені қауіпсіз етпейді. Керісінше, қауіпті етеді. Сондықтан халықаралық құқықты қорғау – әлсіз мемлекеттің ғана мүддесі емес. Күшті мемлекеттің де ұзақ мерзімді мүддесі.

Ердоған сөзінде азық-түлік теңсіздігіне тоқталып, әлемнің бір бөлігінде тонна-тонна тағам қоқысқа тасталып жатқанда, басқа жерде жүздеген миллион адамның тамақ тапшылығын сезінуін әділетсіздіктің көрінісі ретінде сипаттады. Шынында да, адамзат тарихындағы ең бай кезеңдердің бірінде өмір сүріп отырмыз. Ғылым мен өндірістің мүмкіндігі бұрын-соңды болмаған деңгейге жетті. Бір гектар жерден алынатын өнім көбейді. Тауарды бір құрлықтан екінші құрлыққа бірнеше сағатта жеткізуге болады. Адам Айға жетті. Марсқа аппарат жіберді. Атомның ішкі құрылымын зерттеді. Адам геномын оқыды. Жасанды интеллект жасады. Бірақ аштықты жоя алған жоқ. Бұл – ғылымның жеңілісі емес. Бұл – адамзаттың ұйымдасуындағы қайшылық. Жер бетінде тамақ жоқ емес. Бірақ оған қол жеткізу мүмкіндігі бәрінде бірдей емес. Байлық жоқ емес. Бірақ ол біркелкі бөлінбеген. Су жоқ емес. Бірақ миллиардтаған адамның сапалы ауызсуға қол жеткізу мүмкіндігі бірдей емес.

Осының бәрі «әділет» деген ұғымды халықаралық саясаттан экономикаға алып келеді. Әділет тек сот залында қажет емес. Ол әлемдік саудада да қажет. Қаржы жүйесінде де қажет. Табиғи ресурстарды пайдалануда да қажет. Климат мәселесінде де қажет. Бүгін дамыған мемлекеттер ғасырлар бойы өнеркәсіптеніп, атмосфераға орасан көлемде көмірқышқыл газын шығарды. Ал климат өзгерісінің кейбір ауыр салдарын оған тарихи үлесі әлдеқайда аз кедей мемлекеттер сезінуі мүмкін. Бұл да халықаралық әділет туралы жаңа сұрақ туғызады. Кім жауапты? Кім төлейді? Кім бейімделеді? Кім көмектеседі? XXI ғасырдың халықаралық тәртібі осындай жаңа мәселелерге де жауап беруі керек.

Ердоған отбасы институтына қатысты пікірін да ашық білдірді. Ол ер мен әйелден құралған отбасын қорғау қажеттігін айтып, гендерлік айырмашылықтарды жоюға бағытталған деп есептейтін жаһандық үрдістерді сынға алды. Бұл көзқарасқа халықаралық қауымдастықта әртүрлі баға беріледі. Дәстүрлі отбасылық құндылықтарды жақтайтын қоғамдар мұндай ұстанымды қолдаса, гендерлік теңдік пен жеке құқықтарға басымдық беретін ұйымдар мен мемлекеттер мәселеге басқа қырынан қарайды. Бірақ мұндағы назар аударатын құбылыс – құндылықтар мәселесінің халықаралық саясаттың өзегіне енуі. Бұрын мемлекеттер арасындағы қатынастың негізгі мәселесі жер, әскер, сауда, шикізат болса, бүгін мәдениет, отбасы, білім, ақпарат, технология, адамның жеке өміріне қатысты түсініктер де халықаралық пікірталастың бөлігіне айналды. Демек, болашақтағы әлемдік тәртіп тек саяси емес, құндылықтық тұрғыдан да талқыланбақ.

Осындай күрделі дүниеде Қазақстан сияқты мемлекеттер үшін халықаралық құқықтың беріктігі ерекше маңызды. Қазақстан – ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан мемлекет. Тәуелсіздіктің алғашқы кезеңінен бастап көпжақты дипломатияны, мемлекеттердің егемендігі мен аумақтық тұтастығын, бейбіт келіссөзді қолдап келеді. Біз үшін «күштінің құқығы» емес, «құқықтың күші» маңызды. Өйткені орта және шағын мемлекеттердің қауіпсіздігі халықаралық ережелердің барлығына бірдей қолданылуына тікелей байланысты. Сондықтан БҰҰ-ның әлсіреуі бізге тиімді емес. Керісінше, оның беделінің артуы, халықаралық құқықтың орындалуы, мемлекеттердің дауды бейбіт жолмен шешуі Қазақстанның да стратегиялық мүддесіне сай келеді.

Бұл тұрғыдан Ердоған көтерген БҰҰ реформасы жөніндегі пікірталас біз үшін де бөтен тақырып емес. Әрине, реформаның нақты қандай болуы керектігін мемлекеттер келіссөз арқылы шешеді. Бірақ халықаралық жүйенің бүгінгі әлемнің шынайы келбетін көрсетуі қажеттігі барған сайын анық сезілуде. Бүгін әлем бұрынғыдай екі лагерьден тұрмайды. Бір ғана орталыққа да бағынбайды. Қытай көтерілді. Үндістанның маңызы артты. Азия әлемдік экономиканың аса ірі орталығына айналды. Африка XXI ғасырдағы демографиялық өсімнің негізгі кеңістіктерінің бірі болмақ. Орта державалардың ықпалы күшейіп келеді. Жаңа технологиялық орталықтар пайда болуда. Осындай әлемді 1945 жылғы саяси құрылыммен шексіз басқару қиын.

Бірақ өзгеріс кезінде ең қауіпті нәрсе – ескі тәртіп әлсіреп, жаңа тәртіп қалыптасып үлгермеген аралық кезең. Тарихта мұндай кезеңдер көбіне тұрақсыз болған. Сондықтан бүгін адамзатқа халықаралық институттарды бұзу емес, оларды бейбіт жолмен жаңарту қажет. БҰҰ-ны әлсірету оңай. Оның орнына одан тиімді жүйе құру әлдеқайда қиын. Өйткені барлық кемшілігіне қарамастан БҰҰ – әлемдегі барлық дерлік мемлекет бір үстел басына жинала алатын жалғыз әмбебап ұйым. Америка мен Қытай сөйлесе алады. Ресей мен Еуропа елдері бір залда отырады. Соғысып жатқан тараптардың өкілдері бір ғимаратта кездесуі мүмкін. Кейде дипломатия дәрменсіз көрінеді. Бірақ дипломатияның баламасы көбіне – қару. Сондықтан сөйлесудің өзі құндылық. БҰҰ мінберінен айтылған әрбір өткір сөздің артында да осы мүмкіндік тұр: қарсыласқа оқ атқаннан гөрі, сөз айту.

Адамзаттың болашағы түптің түбінде осы мәдениетке байланысты. Күш көрсету оңай. Соғыс бастау кейде бірнеше сағаттың ісі. Ал бейбітшілік орнату жылдарға созылады. Үйді бір бомба бірнеше секундта қиратады. Оны салуға айлар немесе жылдар кетеді. Баланы жетім қалдыруға бір оқ жетеді. Ал оның жан жарасын жазуға бүкіл өмір жетпеуі мүмкін. Сондықтан бейбітшілік әлсіздердің таңдауы емес. Бейбітшілік – өркениеттің ең қиын жетістігі.

Ердоған БҰҰ мінберінде өмірінің соңына дейін жәбір көргендердің құқығын қорғап, олардың даусын жеткізетінін айтты. Бұл – саясаткердің өз миссиясын қалай түсіндіретінін білдіретін мәлімдеме. Оның саясатына әр мемлекет және әр қоғам әртүрлі баға бере алады. Саяси тұлғаның сөзі мен оның жүргізген саясаты әрдайым қоғамдық талқыға ашық. Бірақ бір саясаткерге берілетін бағадан әлдеқайда үлкен мәселе бар. Ол – көтерілген сұрақтардың тағдыры.

Газада бала өлмеуі үшін не істеу керек? Украинадағы соғысты қалай тоқтатуға болады? Судандағы халықты кім қорғайды? Қара теңіздегі кемелердің қауіпсіздігін қалай қамтамасыз етеміз? Ядролық қарудың таралуына қалай жол бермейміз? Аштықты қалай азайтамыз? Климат өзгерісінің салмағын қалай әділетті бөлісеміз? БҰҰ-ны қалай тиімді етеміз? Халықаралық құқықтың бәріне бірдей қолданылуын қалай қамтамасыз етеміз? Міне, XXI ғасырдың шынайы күн тәртібі осы.

Олардың бірде-біреуін бір мемлекет жалғыз шеше алмайды. Тіпті әлемдегі ең қуатты мемлекет те климатты жалғыз тоқтата алмайды. Пандемияны жалғыз жеңе алмайды. Ядролық қауіпсіздікті жалғыз қамтамасыз ете алмайды. Әлемдік сауданы жалғыз жүргізе алмайды. Сондықтан егемендік пен өзара тәуелділік қатар өмір сүретін жаңа кезең басталды. Әр халық тәуелсіз болғысы келеді. Бірақ әр мемлекет өзгелермен ынтымақтасуға мәжбүр. Осы екі қажеттіліктің арасындағы тепе-теңдік жаңа әлемдік тәртіптің негізі болуы мүмкін.

Бәлкім, Ердоғанның «Әлем бестен үлкен» деген сөзін де кең мағынада түсіну керек шығар. Иә, әлем бестен үлкен. Бірақ әлем оннан да үлкен. Жиырмадан да үлкен. Кез келген әскери одақтан үлкен. Кез келген экономикалық блоктан үлкен. Өйткені әлем – сегіз миллиардтан астам адамның ортақ үйі. Олардың арасында байы бар. Кедейі бар. Мұсылманы бар. Христианы бар. Иудейі бар. Буддисі бар. Дінсізі бар. Ақ нәсілдісі бар. Қара нәсілдісі бар. Азиялық бар. Еуропалық бар. Африкалық бар. Бірақ олардың бәрін біріктіретін бір ғана атау бар: Адам.

Саясаттың ең үлкен қателігі осы қарапайым ақиқатты ұмытқан кезде басталады. Картада мемлекеттердің шекарасы бар. Ал адамның қасіретінің шекарасы жоқ. Бір халықтың трагедиясына немқұрайды қараған әлем ертең басқа халықтың трагедиясына да дәл солай қарауы мүмкін. Сондықтан халықаралық әділет – қайырымдылық емес. Ол – ортақ қауіпсіздіктің шарты. Әлсіздің құқығын қорғау – тек әлсізге көмектесу емес. Ол күшті мемлекетті де заңсыздық үстемдік ететін әлемнен қорғайды. Құқық бәріне ортақ болғанда ғана ешкім өзін толық қорғансыз сезінбейді.

БҰҰ-ның болашағы да осы қағидаға байланысты. Оның Нью-Йорктегі зәулім ғимараты тұра беруі мүмкін. Бас Ассамблея жыл сайын жинала береді. Мемлекет басшылары мінберге шығып сөйлей береді. Қарарлар қабылдана береді. Бірақ ұйымның шынайы өміршеңдігін ғимарат емес, адамдардың оған деген сенімі анықтайды. Газадағы ана БҰҰ-ға сенеді ме? Украинадағы отбасы халықаралық құқыққа сенеді ме? Судандағы босқын әлемнің өзін ұмытпағанына сенеді ме? Шағын мемлекет үлкен державамен дауласып қалса, халықаралық құқық өзін қорғайтынына сене ала ма? Негізгі өлшем – осы.

Егер жауап «иә» болса, БҰҰ өз міндетін орындап жатыр. Егер жауап «жоқ» болса, реформа қажет. Бірақ ең үлкен реформа қағазда жасалмайды. Ол адамзаттың саяси санасында жасалуы керек. Күш – жауапкершілік екенін түсінген кезде. Билік – артықшылық қана емес, міндет екенін мойындаған кезде. Ұлттық мүдде мен адамзат мүддесінің арасында мәңгілік жаулық жоқ екенін ұққан кезде. Өзгенің баласының өмірі де өз балаңның өміріндей қымбат екенін сезінген кезде. Сонда халықаралық қатынастың табиғаты өзгере бастайды.

Әлемге жаңа тәртіп керек болуы мүмкін. Бірақ одан бұрын әлемге жаңа жауапкершілік керек. Әділетке сүйенген жауапкершілік. Құқыққа сүйенген жауапкершілік. Адам өмірін ең жоғары құндылық деп білетін жауапкершілік. Бүгінгі адамзаттың алдында екі жол тұрғандай. Бірінші жол – күшке табыну. Қарулану. Блоктарға бөліну. Бір-бірінен қауіптену. Өз қауіпсіздігін өзгенің әлсіздігінен іздеу. Бұл жолдың қайда апаратынын тарих талай рет көрсетті. Екінші жол – қиын болса да, келісім жолы. Халықаралық құқық жолы. Диалог жолы. Ортақ жауапкершілік жолы. Бұл жол мінсіз емес. Бірақ адамзат әзірге одан жақсы балама тапқан жоқ.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымын құрған буын бір нәрсені анық түсінді: келесі дүниежүзілік соғыс болмауы керек. Бүгінгі ұрпақтың міндеті – сол өсиетті ұмытпау. Өйткені үшінші дүниежүзілік соғыстан кейін жаңа БҰҰ құратын адамзат қалмауы да мүмкін. Сондықтан әлемге әділетті жаңа тәртіп туралы әңгіме – дипломаттардың кабинетінде талқыланатын дерексіз теория емес. Бұл – адамның өмірі туралы әңгіме. Баланың болашағы туралы әңгіме. Халықтардың ертеңі туралы әңгіме. Біздің ортақ үйіміз – Жердің тағдыры туралы әңгіме.

БҰҰ мінберінен айтылған сөздер ертең ұмытылуы мүмкін. Саясаткерлер ауысады. Үкіметтер өзгереді. Дәуірлер өтеді. Бірақ әділетке деген қажеттілік жоғалмайды. Өйткені адам баласы қай жерде өмір сүрсе да, қандай тілде сөйлесе да, қандай дінді ұстанса да, ең алдымен тыныш өмір сүргісі келеді. Баласының аман болғанын қалайды. Еңбегінің жемісін көргісі келеді. Ертеңіне сенгісі келеді. Мемлекет пен халықаралық ұйымдардың ең түпкі міндеті де осы қарапайым тілектің орындалуына жағдай жасау емес пе?

Сондықтан XXI ғасырдың ең үлкен саяси формуласы «кім күшті?» деген сұрақ болмауы керек. «Кім әділетті?» деген сұрақ болуы керек. Бірақ одан да дұрысы – «қалай әділетті жүйе құрамыз?» деген ортақ сауал. Сонда ғана «әлем бестен үлкен» деген сөз бір мемлекеттің сыртқы саяси ұраны шеңберінен шығады. Сонда оның мағынасы тереңдейді.

Әлем бестен үлкен. Өйткені әлемнің тағдырын бес мемлекет қана көтеріп жүре алмайды. Әлем бір державаның меншігі емес. Бір халықтың еншісі емес. Бір өркениеттің иелігі емес. Ол – барша адамзаттың ортақ мекені. Сол ортақ мекенде күшті де өмір сүреді. Әлсіз де өмір сүреді. Бай да өмір сүреді. Кедей де өмір сүреді. Бірақ әділеттің алдында олардың құқығы тең болуы тиіс. Әлемдік тәртіптің түпкі өлшемі осы болған күні ғана адамзат Біріккен Ұлттар Ұйымының атауындағы екі ұлы сөздің шынайы мағынасына жақындайды: Біріккен Ұлттар. Бөлінген емес. Біріккен. Бәлкім, бүгінгі әлемге ең жетіспейтіні де осы бір сөздің мағынасы шығар.