ӨНЕР, МӘДЕНИЕТ, ӘДЕБИЕТ — ҰЛТТЫҚ РУХАНИЯТТЫҢ АЙНАСЫ

Майра Алдабергенова

 

Мәдениет – бір ұлттың тек өткен тарихы ғана емес, бүгінгі рухани болмысы мен ертеңгі ұлт ретінде сақталып қалу кепілі. ХХІ ғасыр – ақпарат пен технология заманы ғана емес, рухани тозу мен құндылықтардың дағдарыс заманы. Мұндай кезеңде бізді ұлт ретінде біріктіретін, ішкі қуатты оятатын бір-ақ күш бар – ол өнер, әдебиет және шығармашылық.

Өнер – адамның ішкі әлемінің көркем тілмен сөйлеген үні.

Бүгінгі өнер тек сахна мен галереяда емес, ащы болса да шындық – TikTok-та, YouTube-та, Instagram-да өмір сүріп жатыр. Бірақ сананы сәулелендіретін өнер мен тек назар аударатын өнімнің айырмашылығын ажырата алмай қалдық. Өнер – тек эмоция тудыратын құрал емес, тәрбие мен танымның жолбасшысы. Қазір ұлттық нақыш, дәстүрлі музыка, заманауи хореография, ұлттық кино, сән өнері – бәрі де жаңа тыныс іздеп тұр.

Өнер дегеніміз – рухани иммунитет. Оны әлсіретсек, ұлттың ішкі қорғанысы сөгіледі. Сондықтан мектептен бастап эстетикалық талғамды тәрбиелеу, балалар мен жастарға арнап ұлттық болмысқа негізделген өнерлік жобалар жасаудың маңызы зор.

Әдебиет – ұлттың рухани хаты, ар-ожданы. Қазақ әдебиеті – халқымыздың басынан өткен барлық трагедия мен триумфтің рухани шежіресі. Бірақ бүгінде оқырман мен қаламгер арасы алыстап кетті. Жаңа заман жас оқырманын қызықтыратын форма табылмаса, әдебиет мұражайда шаң басып қалған жәдігерге айналуы мүмкін.

Жастар әдебиеті, фантастика, графикалық роман сияқты жаңа жанрлар арқылы заман талабына бейімделу қажет.

Цифрлық әдеби платформалар мен кітап блогерлері арқылы әдебиетті насихаттау стратегиясы жасалуы керек.

Мектеп оқулығындағы әдеби үлгілердің жаңартылуы – ұлттың ішкі түйсік жаңаруымен тікелей байланысты.

Әдебиет – болмысты байыппен пайымдайтын сана қалыптастырады. Әдебиетсіз ұлт ақпараттық тұрғыдан сауатты болса да, рухани тұрғыда сауатсыз болмақ.

Мәдениет – тек өткеннің мұрасы емес, болашаққа салынған көпір. Мәдениет дегеніміз – әдет-ғұрып, салт-сананың қатпары ғана емес, ұлттық кодың, әлеуметтік тәрбиең, тіпті экономикалық әлеуетіңнің де бір бөлігі. Франция мәдениеті арқылы туризм тартады. Корея – K-pop арқылы әлемді жаулады. Ал біз әлі де тарихи мәдени мұрамызды тірілтіп, заманауи тілмен сөйлетуге толық көшкен жоқпыз.

Мәдени шараларды тек есеп үшін емес, қоғамдық сана үшін жасау қажет.

Ауыл-аймақтағы клубтар мен мәдениет үйлері – жергілікті шығармашылықтың ұйытқысына айналуы тиіс.

Мәдениетке инвестиция – экономикалық емес, стратегиялық шешім екенін түсінетін уақыт келді.

Шығармашылық – жаңашылдыққа жол, еркін ойлауға негіз, ұлттық жаңғырудың қуат көзі. Баланың бойындағы шығармашылық – ұлттық интеллекттің алғашқы ұшқыны. Оны демемесек, ұлт өз талантынан айырылады.

Бүгінде шығармашылық индустрия (creative economy) – жаһандық тренд. YouTube каналы арқылы табыс табатын қазақстандық жастар көбейіп келеді. Бірақ сол арналарда ұлттық құндылықты қалай сақтап қаламыз? Бұл – ең үлкен сұрақ. Оған жауап ретінде:

Мемлекет тарапынан ұлттық бағыттағы шығармашылық жобаларға гранттар берілуі керек;

Балалар мен жастар арасында шығармашылық байқаулар, хакатондар, кинофестивалдер ұйымдастыру қажет;

Арнайы шығармашылық мектептер мен хабтар жүйесін дамыту – уақыт талабы.

Егер біз ұрпағымыздың бағытынан адаспағанын қаласақ, өнер мен әдебиеттің шамын өшірмеуіміз керек. Бұл шам тек өткеннің мұрасын жарықтандырмайды, болашаққа апарар жолды да нұрландырады.

Ел Президентінің айтқан «Ұлттық болмысты сақтай отырып жаңғыру» қағидаты – осы тармақтардың барлығына ортақ бағыт.

Рухани ренессанс: әлемдік өнер, әдебиет және мәдениет дағдарысы ма, әлде мүмкіндік пе?   Жаһандық әлемде рух қайда бет алып барады?

ХХІ ғасырдың алғашқы ширегі ақпараттық төңкеріспен, жасанды интеллектпен, масс-медиа ықпалымен ерекшеленіп отыр. Бұл дәуірде ұлттар арасындағы шекара технологиялық тұрғыда жойылғанымен, рухани оқшаулану мен мәдени күйзеліс күшейе түсті.

Дүниежүзіндегі көптеген елдер, соның ішінде дамыған мемлекеттердің өзі рухани вакуумнан зардап шегіп отыр. Америкада – күйзеліске қарсы поэзия фестивальдері, Францияда – «мәдени тыныс» апталықтары, Жапонияда – «минимализм мен ішкі тазалық» философиясына оралу әрекеттері байқалады.

Өнерде: жаңа технология мен ішкі мазмұн арасындағы тартыс жүріп жатыр. Бүгінгі әлемдік өнер сахнасы – цифрлы бұрмалаулар мен иммерсивті технологиялар аренасына айналды. Виртуалды көрмелер, NFT арт, жасанды интеллектпен салынған суреттер – бұл бір жағынан инновация, екінші жағынан рухани таяздық пен “жылтыр формаға” құмарлықты білдіреді.

Бірақ осының қарсы ағысы да бар:

– Италияда қайтадан Ренессанс дәуірінің өнері насихаттала бастады;

– Испанияда ұлттық фламенко мектебі мемлекеттік идеология деңгейінде дамытылып жатыр;

– Корея ұлттық өнерін поп-мәдениетпен ұштастырып, әлемдік брендке айналдыра білді.

Қазақ өнері де тек дәстүр мен модерннің арасында емес, адамның ішкі әлемін жаңғырта алатын бағытта дамуы тиіс. Мысалы, Қорқыт күйлері мен домбыра үні – жаһандық сананың рухани қажеттілігіне жауап бере алатын терең код.

Әдебиет: әлі де ұлтты ұйыстыра ала ма? Әлемде кітап оқу деңгейі төмендегенімен, поэзия мен әдеби фестивальдер саны күрт артты. Себебі адамдар ақпараттан шаршады, енді шынайылық пен тереңдік іздеуде.

– Норвегияда әрбір балаға туған күнінде кітап сыйлау мәдениеті бар.

– Канадада ұлттық жазушылардың туындылары Netflix форматында түсіріліп жатыр.

– Корея мен Жапониядағы жастар әдебиеті ұлттық рухты жаңа стильмен жеткізе алуда.

Әлемдік үрдісте әдебиет – идеология емес, рухани терапия ретінде қайта оралуда.

Қазақ әдебиеті де жаңа тыныс алуы тиіс.

– Абай мен Шәкәрім, Мұхтар мен Мағжан тек өткеннің мұрасы емес – олар бүгінгі жаһан адамының да сұранысына жауап бере алады.

– Тек форма мен жанрда емес, мазмұн мен ұрпақ тілі тұрғысынан қайта сөйлету керек.

Мәдениет: ұлттық кодсыз жаһандану – мәңгүрттенуге апарады. Жаһандану дәуірінде көп елдер ұлттық мәдениетті сақтамаса, өзін жоғалтатынын түсінді.

– Францияда шетел фильмдерінің 60%-дан артығына француз тіліндегі дубляж талап етіледі;

– Германияда мектептерде музейге бару міндетті сабаққа айналған;

– Қытайда TikTok балаларына арналған версиясы күніне 20 минуттан артық қолдануға рұқсат бермейді, себебі “ұлттық тәрбиені сақтаймыз” дейді.

Қазақ мәдениеті тек той-томалақпен өлшенбеуі керек.

Біздің:

ас беру дәстүріміз – тарихи сана,

киіз үйіміз – экологиялық архитектура,

дастарханымыз – гастрономиялық мәдениет.

Бұл – жаһандық мәдениетке ұсынар өте бай әрі ерекше модель.

 

Шығармашылық: болашақтың валютасы

Әлемдік экономиканың жаңа бағыты – “creative economy”. Бұл: TikTok блогер емес,

Instagram-дағы әдемі қыз емес, нақты идея жасайтын, өнім тудыратын, мән бере алатын адам.

2022 жылы Ұлыбританияда шығармашылық индустрия елге 112 млрд фунт стерлинг пайда әкелсе, Оңтүстік Корея K-pop арқылы жылына 10 млрд доллардан астам экспорт жасайды.

Ал елімізде ше?

Жастар шығармашылығын қолдайтын: ұлттық бағыттағы медиаплатформалар аз; шығармашылық хабтар тек үлкен қалада шоғырланған; ұлттық идея негізіндегі анимациялық контент мардымсыз.

Сондықтан, шығармашылық – тек табыс емес, ұлттың рухани экспорты болуы тиіс. Біз “Жусан”, “Ұлы дала елі”, “Көшпенділер” сынды ұлттық идеяларды мультимедиа, кино, подкаст, графика, жаңа медиа арқылы жаһанға жеткізе алсақ, жас ұрпақтың санасы жаңғырады.

Жаһандық мәдениет дағдарысынан – ұлт ретінде мүмкіндікті іздеуіміз керек. Әлем қазір тез өзгеріп жатқан, бірақ рухани тұрғыда шаршаған күйде. Осы кезең – ұлттық мәдениетті жаңаша ұсынуға мүмкіндік. Біз егер өнерімізді жаһандық тілде сөйлете алсақ, әдебиетімізді жаңа буынмен үндестіре алсақ, мәдениетімізді шоу емес – сана деңгейінде ұсынсақ, шығармашылығымызды мән мен мазмұнға құра алсақ – қазақ әлеммен жарыса алады.

Ұлттық болмыс – жаһандану алдындағы қалқан ғана емес, әлеммен тең сөйлесу тілі.

Ұлттық рухтың арқауы неде? Қай заманда да бір халықтың өміршеңдігі – оның рухани байлығында болған. Қазақ халқының мың жылдық тарихында елдігін сақтаған бір ғана құндылық бар – рухани негіздегі өнері, сөз өнері, ұлт мәдениеті. Қылыштың жүзі мен найзаның ұшынан аман алып қалған осы – өнер мен әдебиетке негізделген тәрбие жүйесі.

Қазақ өнері – жауынгерлік рухтың емес, жаны таза елдің сұлулықпен сөйлейтін тілі. Домбыраның үнімен, қара өлеңнің күшімен ұрпақ тәрбиелеген халықтың баласы – отансүйгіш, әділетшіл, кісілікті мұрат еткен.

Өнер – тәрбие бастауы болғандықтан, халық арасында: «Өнерліге өлім жоқ», «Өнер – білімнің бұлағы, білім – өмір шырағы», – деген даналықтар бекер айтылмаған. Қазақ баласы өнерге тәрбиемен жеткен, жалаң үйретумен емес.

Ата-әже әлдиі – ең алғашқы көркем поэзия;

Наурыз жырлары – халықтың әлеммен байланыс философиясы;

Айтыс – демократия мектебі;

Қобыз бен домбыра – музыкалық эстетиканың шыңы;

Қолөнер – қазақ әйелінің сұлулыққа, ұқыптылыққа, киеліге деген қатынасының көрінісі.

Бүгінгі мектептің тәрбиелік бағдарламасына ұлттық өнер элементтерін тек факультатив емес, өмір сүру дағдысы ретінде сіңіру керек. Әйтпесе жас ұрпақтың жаны жалаң, талғамы таяз болып өседі.

Әдебиет – ұлттық кодты тасымалдаушы, әдебиет – елдің ар-ожданы, көркем шежіресі. Қазақтың шын мәніндегі рухани әлемі жыраулар мен би-шешендердің сөздерінде жатыр. Бұқар жыраудың бір жолы – мың кітапқа татиды. Махамбеттің жыры – жауынгер рухтың манифесі. Абай – адамның ішкі әлемін ашқан ұлттық психология мектебі.

Қазір біз балаларға Бетмен мен Гарри Поттердің мінезін үйретіп жатырмыз. Ал Кенжекей мен Ер Төстік, Алпамыс пен Қобыланды, Асан қайғы мен Қорқыттан алыстап бара жатырмыз.

Жас ұрпаққа:

Әдебиет тек пән емес, өз халқыңды сүюдің жолы екенін,

Мәтін тек оқулықтағы үзінді емес, тұтас өмірлік тәлім екенін,

Қаламгер тек жазушы емес, ұлттық ұстаз екенін түсіндіру – ұлт тәрбиесінің өзегі екенін сіңіретін уақыт келді емес, өтіп барады.

Мәдениет – ұлттың мінезі болғандықтан, мәдениетте – ұлттың тыныс-тіршілігінен бастап, күлкісіне дейін көрініс табады. Біздің қазақ мәдениеті – жаратылыспен үндес, адаммен тату, сөзбен сыйласатын, жолмен жүретін мәдениет.

Қонақ күту – қазақ мәдениетінің символы;

Сәлем салу – ана мен әулетке деген құрмет үлгісі;

Ас беру – тарихпен, ата-бабамен байланыс;

Той мен жоқтау – өмір мен өлім философиясы.

Қазір ұлттық мәдениет шоуға айналып барады. Киіз үй – туристік декорация, домбыра – сахналық бутафория, ал шынайы мәні ұмытылып бара жатыр. Нағыз мәдениет – сахнада емес, санада өмір сүруі керек.

Шығармашылық – ұлттың рухани иммунитеті. Сол себепті шығармашылық – бұл халықтың рухани тірі екенін көрсететін құбылыс. Қазақ ешқашан құр жатпаған, «бос отырып», бейнелеу, ою-өрнек, тігін, зергерлік өнер, кесте, күй шығару, жұмбақ айту, ертегі құрау сияқты шығармашылықпен шұғылданған.

Бүгінгі баланың шығармашылық шекарасы – экранмен шектелген. Ал жаратылыстан таған алған қазақ баласы – кеңістік пен түйсіктен шабыт алуы керек. Сол үшін:

Балабақшадан бастап шығармашылық қабілетті ұлттық бағытта дамыту;

Көркем еңбек, бейнелеу өнері, музыка пәндерін қазақ дүниетанымы негізінде жүргізу;

Жасөспірімдер арасында ұлттық байқаулар, хикая жазу, ертегі құрау, терме айту сайыстарын арттыру қажет. Қалай айтсақ та, ұлттық негіздегі рухани саясат болмаса – болашақ бұлдыр.

Біз ұлт ретінде экономикамен емес, рухпен өмір сүрген халықпыз. Егер өнер мен әдебиетіміз – шоуға, мәдениетіміз – модаға, шығармашылығымыз – трендке айналса, онда ұлттық негізіміз опырылып, көлеңке мен форма ғана қалады.

Жаңа заманның сұранысын ескеріп, жаңа тілмен, бірақ ұлттық негізде сөйлейтін өнер, әдебиет және мәдениет саясаты түзілуі керек.

Ұлттық негіздегі өнер мен әдебиетке құрмет – ұлтқа қызмет етудің ең жоғарғы формасы.

Ендеше, рухани құнарсыз болашақтан сақтану үшін, бүгін ұлттық шығармашылықты қолдайық!