ЗАҢ ҮСТЕМДІГІ – ҚОҒАМ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫНЫҢ КЕПІЛІ

Қайрат БИТЕМІРОВ,
Заң ғылымдарының кандидаты, (PhD),
М. Əуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан
университетінің «Азаматтық құқық жəне
азаматтық іс жүргізу» кафедрасының
профессоры

Құқықтық мемлекет ұғымы адамзат өркениетінің ең маңызды жетістіктерінің бірі саналады. Өйткені мемлекеттің қуаты қару-жарағының көптігімен, табиғи байлығының молдығымен немесе экономикалық әлеуетімен ғана емес, ең алдымен заң үстемдігімен, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының қорғалуымен, қоғамдағы әділдік пен тұрақтылықтың сақталуымен өлшенеді. Қалай десек те құқық үстемдік құрған жерде адамдардың ертеңге деген сенімі артады, қоғамдық қатынастар жүйелі дамиды, мемлекет пен халық арасындағы сенім беки түседі. Сондықтан құқықтық саясатты жүйелі жүзеге асыру, құқықтық мәдениетті қалыптастыру, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, сот төрелігінің әділдігін қамтамасыз ету қазіргі заманғы мемлекеттік дамудың негізгі бағыттарының біріне айналып отыр.

Бұлталақтамай айтар болсақ, тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет құруды өзінің басты мақсаты ретінде айқындады. Осы бағыттағы реформалар Конституцияда бекітілген қағидаттар негізінде жүзеге асырылып келеді. Негізгі заңда адам, оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары мемлекеттің ең қымбат қазынасы ретінде танылды. Бұл ұстаным мемлекет қызметінің барлық саласына арқау болып, құқықтық саясаттың мазмұнын айқындады.

Білген жөн. Құқықтық саясат дегеніміз, ашығын айтар болсақ, бұл мемлекеттің құқықтық жүйені жетілдіруге, заңнамаларды заман талабына сәйкестендіруге, құқық қорғау органдарының тиімділігін арттыруға, азаматтардың құқықтық санасын көтеруге бағытталған кешенді қызметі. Құқықтық саясаттың түпкі мақсаты, бұлталақтамай айтар болсақ, қоғамда әділеттілікті қамтамасыз ету, заң үстемдігін орнықтыру және азаматтардың конституциялық құқықтарын толық жүзеге асыруға мүмкіндік жасау болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда құқықтық саясат мемлекеттің даму стратегиясымен тығыз байланысты.

Шындыққа жүгінсек, заңдардың сапасы мен олардың орындалуы құқықтық мемлекеттің негізгі көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Заң қаншалықты мінсіз болғанымен, егер ол өмірде орындалмаса, өз міндетін атқара алмайды. Сондықтан құқықтық саясаттың маңызды бағыты, бұлталақтамай айтар болсақ, заңдардың орындалуын қамтамасыз ету, құқық қолдану тәжірибесін жетілдіру және құқықтық жауапкершілік қағидаттарын нығайту болып табылады. Жалпы алғанда қоғамда заң бәріне бірдей қызмет етуі тиіс. Ешкімнің мәртебесіне, қызметіне немесе материалдық жағдайына қарай артықшылық берілмеуі құқықтық мемлекеттің басты белгісі саналады.

Құқықтық мәдениет дегеніміз, ашып айтар болсақ, құқықтық мемлекеттің рухани тірегі. Құқықтық мәдениеті жоғары қоғамда заңға құрмет қалыптасады, азаматтар өз құқықтары мен міндеттерін жақсы біледі, қоғамдық тәртіпті сақтауға жауапкершілікпен қарайды. Нақтылай айтар болсақ, құқықтық мәдениет тек заңгерлердің немесе мемлекеттік қызметкерлердің ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ құндылығына айналуы қажет. Өйткені құқықтық санасы қалыптасқан адам заң талаптарын сыртқы мәжбүрлеудің әсерінен емес, өзінің ішкі сенімі арқылы орындайды.

Нақтылай айтар болсақ, қазіргі жаһандану дәуірінде құқықтық мәдениетті қалыптастыру бұрынғыдан да маңызды болып отыр. Ақпараттық технологиялардың дамуы, әлеуметтік желілердің ықпалы, қоғамдағы өзгерістер азаматтардың құқықтық сауаттылығына жаңа талаптар қоюда. Әрбір адам өзінің құқықтарын біліп қана қоймай, басқа адамдардың құқықтарына құрметпен қарауды да үйренуі тиіс. Білген жөн. Бұл өз кезегінде қоғамдық келісімнің нығаюына, азаматтық жауапкершіліктің артуына ықпал етеді.

Шынтуайтына келгенде, құқықтық мәдениетті қалыптастыру ең алдымен отбасыдан басталады. Ата-ананың бала тәрбиесіндегі ұстанымы, үлкенге құрмет, кішіге ізет, адалдық пен әділдікке негізделген қарым-қатынас құқықтық сананың алғашқы негіздерін қалайды. Мектеп қабырғасында құқықтық тәрбие беру, жастардың азаматтық жауапкершілігін арттыру, заң талаптарын құрметтеуге баулу, нақтылай айтсақ, маңызды міндеттердің бірі. Жоғары оқу орындары мен бұқаралық ақпарат құралдары да құқықтық мәдениетті қалыптастыруда ерекше рөл атқарады.

Бір сөзбен айтқанда, бұқаралық ақпарат құралдары қоғамдағы құқықтық сананы нығайтудың қуатты құралы болып табылады. Газет-журналдар, теледидар, интернет ресурстары құқықтық білімді насихаттау арқылы азаматтардың заңға деген құрметін қалыптастырады. Әсіресе әлеуметтік желілер дәуірінде құқықтық ақпараттардың дұрыстығы мен сапасына ерекше назар аудару қажет. Өйткені жалған ақпараттар мен құқықтық сауатсыздық түрлі келеңсіздіктерге алып келуі мүмкін.

Адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, нақтылай айтар болсақ, құқықтық мемлекеттің басты міндеті. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, азаматтардың құқықтары мен бостандықтары сенімді қорғалмаған мемлекетте тұрақты даму мен қоғамдық келісімді қамтамасыз ету мүмкін емес. Адам құқығы ұғымы адамның дүниеге келген сәтінен бастап берілетін табиғи құқықтарын қамтиды. Олардың қатарында өмір сүру құқығы, ар-намыс бостандығы, сөз бостандығы, еңбек ету, білім алу, денсаулық сақтау, әлеуметтік қамсыздандыру сияқты көптеген құқықтар бар.

Қазақстан халықаралық құқықтың жалпыға ортақ қағидаттарын мойындай отырып, адам құқықтарын қорғау саласындағы халықаралық міндеттемелерді орындауға ерекше мән беріп келеді. Мемлекет азаматтардың құқықтарын қамтамасыз ету мақсатында заңнамалық және институционалдық реформаларды жүзеге асыруда. Омбудсмен институтының қызметі, адам құқықтары жөніндегі уәкілдің өкілеттіктерін кеңейту, құқық қорғау жүйесін жетілдіру бағытындағы жұмыстар осының айқын дәлелі.

Азаматтардың құқықтарын қорғауда сот билігінің орны ерекше. Сот – әділдіктің символы, құқықтық мемлекеттің негізгі тіректерінің бірі. Әділ сот төрелігі азаматтардың мемлекетке деген сенімін нығайтады. Егер адам өз құқығы бұзылған жағдайда тәуелсіз және әділ сот арқылы қорғана алатынына сенсе, қоғамдағы тұрақтылық пен құқықтық тәртіп те нығая түседі.

Сот билігінің тәуелсіздігі – құқықтық мемлекеттің басты қағидаларының бірі. Судьялар заңға ғана бағынуы тиіс. Олардың қызметіне қандай да бір қысым көрсетуге жол берілмеуі қажет. Соттың тәуелсіздігі азаматтардың құқықтарын қорғаудың кепілі болып табылады. Осы қағидаттың сақталуы сот төрелігінің әділ жүзеге асырылуына мүмкіндік береді.

Қазіргі кезеңде сот жүйесін жаңғырту бағытында ауқымды жұмыстар атқарылуда. Цифрлық технологиялардың енгізілуі, электрондық сот өндірісінің дамуы, сот процестерінің ашықтығы мен қолжетімділігінің артуы құқықтық жүйенің тиімділігін күшейтті. Бұл өз кезегінде азаматтардың уақытын үнемдеп, сот төрелігінің сапасын арттыруға ықпал етуде.

Қоғамдағы тұрақтылық пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз етуде құқық қорғау органдарының қызметі де маңызды орын алады. Полиция, прокуратура, сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет, экономикалық тергеу органдары заңдылықтың сақталуын қамтамасыз етуге бағытталған. Алайда құқық қорғау органдарының басты мақсаты тек құқық бұзушылықтарды анықтау мен жазалау емес, ең алдымен олардың алдын алу, азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету және қоғамдағы сенімді нығайту болуы тиіс.

Құқықтық саясаттың маңызды бағыттарының бірі – сыбайлас жемқорлықпен күрес. Жемқорлық құқықтық мемлекет қағидаттарына қайшы келетін, қоғамның дамуына кедергі келтіретін қауіпті құбылыс болып табылады. Ол азаматтардың мемлекетке деген сенімін әлсіретеді, әлеуметтік әділетсіздікті күшейтеді, экономикалық дамуға кері әсерін тигізеді. Сондықтан жемқорлықпен күрес тек мемлекеттік органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ ісіне айналуы қажет.

Жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру, адалдық пен әділдік құндылықтарын насихаттау, ашықтық пен есептілікті қамтамасыз ету құқықтық саясаттың маңызды міндеттері болып саналады. Мемлекеттік қызмет көрсету саласындағы цифрландыру, электрондық үкімет жүйесінің дамуы, ашық бюджет қағидаттарының енгізілуі жемқорлық тәуекелдерін азайтуға мүмкіндік беруде.

Құқықтық мемлекет құру ісінде азаматтық қоғам институттарының рөлі де айрықша. Үкіметтік емес ұйымдар, қоғамдық бірлестіктер, бұқаралық ақпарат құралдары, сарапшылар қауымдастығы мемлекет пен қоғам арасындағы өзара байланысты нығайтуға ықпал етеді. Азаматтық қоғамның белсенділігі демократиялық құндылықтардың орнығуына, заңдардың сапасының жақсаруына және адам құқықтарының тиімді қорғалуына жол ашады.

Құқықтық мемлекет құру ісінде азаматтық қоғам институттарының рөлі де айрықша. Үкіметтік емес ұйымдар, қоғамдық бірлестіктер, бұқаралық ақпарат құралдары, сарапшылар қауымдастығы мемлекет пен қоғам арасындағы өзара байланысты нығайтуға ықпал етеді. Азаматтық қоғамның белсенділігі демократиялық құндылықтардың орнығуына, заңдардың сапасының жақсаруына және адам құқықтарының тиімді қорғалуына жол ашады.

Құқықтық мемлекет ұғымы тек мемлекеттік органдардың қызметімен шектелмейді. Ол қоғам мүшелерінің құқықтық сана-сезіміне, заңға деген құрметіне, азаматтық жауапкершілігіне де тікелей байланысты. Заңды құрметтеу мәдениеті орныққан қоғамда әлеуметтік қайшылықтар азайып, қоғамдық келісім мен тұрақтылық нығая түседі. Мұндай қоғамда адамдар өз құқықтарын ғана емес, өзгенің де құқықтарын сыйлауға үйренеді. Өйткені құқық пен міндет бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар.

Қазіргі уақытта құқықтық қатынастардың аясы бұрынғыдан да кеңейді. Ақпараттық технологиялардың дамуы жаңа қоғамдық қатынастарды қалыптастырып, олардың құқықтық реттелуіне деген қажеттілікті арттырды. Интернет кеңістігіндегі қауіпсіздік, дербес мәліметтерді қорғау, цифрлық құқықтар мәселесі құқықтық саясаттың жаңа бағыттарына айналды. Заманауи технологиялар өмір сапасын жақсартумен қатар, жаңа қауіп-қатерлерді де ала келді. Сондықтан құқықтық саясат қоғамдағы өзгерістерге бейімделіп, заман талабына сай жетіліп отыруы тиіс.

Сандық технологиялар сот төрелігі саласына да елеулі өзгерістер енгізді. Электронды құжат айналымы, онлайн сот отырыстары, қашықтан құқықтық қызмет көрсету жүйелері азаматтардың сотқа қолжетімділігін арттырды. Бұл әсіресе шалғай аймақтардағы тұрғындар үшін маңызды. Сот төрелігінің ашықтығы мен жариялылығы құқықтық мемлекет қағидаттарының жүзеге асуына оң әсер етуде.

Құқықтық саясаттың маңызды міндеттерінің бірі – халықтың әлсіз топтарының құқықтарын қорғау. Балалардың, әйелдердің, қарттардың, мүгедектігі бар азаматтардың құқықтарын қорғау өркениетті қоғамның негізгі белгілерінің бірі саналады. Әлеуметтік әділеттілік қағидаты азаматтардың бәріне тең мүмкіндік беруді көздейді. Сондықтан заңнамаларда халықтың әлеуметтік тұрғыдан осал топтарына ерекше көңіл бөлінуі – мемлекет алдындағы маңызды міндет.

Балалардың құқықтарын қорғау мәселесі ерекше назар аударуды талап етеді. Өйткені балалар – елдің болашағы. Олардың сапалы білім алуға, денсаулығын сақтауға, қауіпсіз ортада өмір сүруге, жан-жақты дамуға деген құқықтары мемлекет тарапынан сенімді қорғалуы тиіс. Балаларға қатысты зорлық-зомбылықтың алдын алу, олардың құқықтық сауаттылығын арттыру, қауіпсіз ақпараттық орта қалыптастыру бүгінгі күннің маңызды міндеттерінің біріне айналды.

Отбасы институтын нығайту да құқықтық саясаттың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Отбасы – қоғамның негізгі тірегі. Берік отбасы берекелі қоғамның негізін қалайды. Сондықтан отбасы құндылықтарын сақтау, ана мен баланы қорғау, отбасылық қатынастарды құқықтық тұрғыдан жетілдіру мемлекеттің тұрақты саясатына айналуы қажет. Өйткені рухани тұрғыдан мықты отбасы құқық бұзушылықтың алдын алуда да маңызды рөл атқарады.

Қоғамдағы тұрақтылықтың басты кепілі – әлеуметтік әділеттілік. Адамдар заң алдында тең болғанда, олардың құқықтары мен заңды мүдделері қорғалғанда ғана мемлекетке деген сенім нығаяды. Әділеттілік қағидаты тек сот жүйесінде ғана емес, білім беру, денсаулық сақтау, еңбек қатынастары, әлеуметтік қамсыздандыру сияқты барлық салаларда сақталуы тиіс. Әділеттілікке негізделген қоғам ғана ұзақ мерзімді дамуға қол жеткізе алады.

Құқықтық мемлекеттің тағы бір маңызды белгісі – ашықтық пен жариялылық. Мемлекеттік органдардың қызметі халыққа түсінікті әрі қолжетімді болуы қажет. Азаматтардың мемлекеттік шешімдерді қабылдау үдерісіне қатысуы, қоғамдық бақылаудың дамуы, мемлекеттік қызметтің ашықтығы демократиялық құндылықтардың орнығуына ықпал етеді. Ашық қоғамда сыбайлас жемқорлықтың деңгейі төмендеп, халықтың мемлекетке деген сенімі артады.

Сөз бостандығы мен ақпаратқа қол жеткізу құқығы да құқықтық мемлекеттің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Еркін пікір алмасу, сыни ойлау мәдениетінің дамуы, қоғамдық пікірдің қалыптасуы демократиялық дамудың басты шарттарының бірі саналады. Алайда сөз бостандығы жауапкершілікпен ұштасуы қажет. Жалған ақпарат тарату, ар-намысқа нұқсан келтіру, қоғамда араздық туғызу сияқты әрекеттер құқықтық мемлекет қағидаттарына қайшы келеді. Сондықтан еркіндік пен жауапкершілік тепе-теңдігі сақталуы қажет.

Құқықтық саясаттың тағы бір маңызды бағыты – еңбек қатынастарын жетілдіру. Әрбір азаматтың еңбек етуге, әділ жалақы алуға, қауіпсіз еңбек жағдайына ие болуға құқығы бар. Еңбек адамының құқықтарын қорғау, жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы теңгерімді сақтау, еңбек дауларын заң аясында шешу әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз етудің маңызды шарттарының бірі болып табылады.

Нарықтық экономика жағдайында кәсіпкерлік еркіндігін қамтамасыз ету де құқықтық мемлекеттің басты міндеттерінің бірі саналады. Инвестициялық ахуалдың жақсаруы, меншік құқығының сенімді қорғалуы, кәсіпкерлердің заңды мүдделерінің сақталуы ел экономикасының тұрақты дамуына ықпал етеді. Заң үстемдігі сақталған мемлекетке инвестиция көп тартылады, ал бұл өз кезегінде халықтың әл-ауқатының артуына әсер етеді.

Экологиялық құқықтарды қорғау мәселесі де қазіргі кезеңде ерекше маңызға ие болып отыр. Табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, қоршаған ортаны қорғау, экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету әрбір азаматтың өмір сапасына тікелей әсер етеді. Адамның қолайлы қоршаған ортада өмір сүруге деген құқығы заң арқылы қорғалуы тиіс. Табиғатқа жанашырлық таныту – болашақ ұрпақ алдындағы жауапкершіліктің көрінісі.

Халықаралық тәжірибе көрсетіп отырғандай, құқықтық мемлекет қалыптастыру – үздіксіз үдеріс. Ол бір күнде немесе қысқа мерзімде жүзеге асатын шаруа емес. Құқықтық реформалар қоғамдағы өзгерістермен бірге дамып, жаңа талаптарға бейімделіп отырады. Сондықтан құқықтық саясаттың сабақтастығы мен жүйелілігі ерекше маңызға ие.

Қоғамның құқықтық мәдениетін арттыруда ұлттық құндылықтардың да орны ерекше. Қазақ халқының дәстүрлі құқықтық жүйесінде әділдік, адалдық, адамгершілік, мәмілегерлік сияқты қасиеттер жоғары бағаланған. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сынды даналардың құқықтық ойлары халық санасында әділеттің символына айналды. Олардың мұрасы бүгінгі құқықтық мәдениетті қалыптастыруда да маңызын жоғалтқан жоқ. Дала заңдарының өзегінде адамгершілік пен әділдік қағидаттары жатқанын тарих дәлелдеп берді.

Ұлттық құқықтық сана мен заманауи құқықтық жүйенің үйлесімді дамуы мемлекет тұрақтылығының маңызды шарттарының бірі болып табылады. Өйткені кез келген заң халықтың рухани дүниесімен, тарихи санасымен, ұлттық болмысымен сабақтасқанда ғана өзінің өміршеңдігін дәлелдей алады. Заң тек жазылған нормалардың жиынтығы емес, ол қоғамның моральдық құндылықтарымен астасқан тірі құбылыс.

Осылайша, құқықтық саясатты дәйекті жүзеге асыру, құқықтық мәдениетті қалыптастыру, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, сот төрелігінің әділдігін қамтамасыз ету – мемлекеттің ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Заң үстемдік құрған жерде тұрақтылық болады, тұрақтылық бар жерде даму болады. Ал даму мен өркендеудің негізінде адам құқығына деген құрмет, әділеттілікке деген сенім және құқықтық мәдениетке деген адалдық жатады. Осындай құндылықтар салтанат құрған қоғам ғана өзінің болашағына сеніммен қарап, өркениетті мемлекеттер қатарынан лайықты орын ала алады.

Құқықтық мемлекет құру жолындағы табыстың тағы бір маңызды өлшемі – заң алдындағы теңдік қағидатының мүлтіксіз сақталуы. Бұл қағидат азаматтардың әлеуметтік жағдайына, лауазымына, материалдық мүмкіндігіне немесе өзге де ерекшеліктеріне қарамастан, бәріне бірдей құқықтық талаптардың қолданылуын білдіреді. Заң үстемдігі үстемдік құрған елде артықшылық пен кемсітуге орын болмайды. Өйткені әділетті қоғамның негізінде теңдік қағидаты жатады. Азаматтардың мемлекетке деген сенімі де осы әділдік ұғымымен тығыз байланысты.

Заң үстемдігі қоғамның тұрақтылығы мен бірлігінің кепілі ғана емес, экономикалық өрлеудің де маңызды алғышарты болып табылады. Құқықтық қауіпсіздік қалыптасқан мемлекетте кәсіпкерлік еркін дамиды, инвестициялық ахуал жақсарады, экономикалық қатынастар ашық әрі әділ сипат алады. Меншік құқығының қорғалуы, келісімшарттардың орындалуына кепілдік берілуі, экономикалық даулардың әділ шешілуі бизнес қауымдастығы үшін аса маңызды. Сондықтан құқықтық жүйенің тиімділігі елдің халықаралық беделіне де ықпал етеді.

Құқықтық мемлекетте адамның қадір-қасиеті ерекше құндылық ретінде бағаланады. Адамның ар-намысына қол сұғуға, оның заңды құқықтары мен мүдделерін шектеуге жол берілмеуі тиіс. Мемлекеттің барлық институттары азаматтардың мүддесіне қызмет етіп, олардың қауіпсіздігі мен әл-ауқатын қамтамасыз етуге бағытталғанда ғана құқықтық мемлекет қағидаттары толық жүзеге асады. Осы тұрғыдан алғанда мемлекеттік басқару жүйесін жетілдіру, мемлекеттік қызметтің тиімділігін арттыру, халықпен кері байланысты нығайту маңызды міндеттердің қатарына жатады.

Құқықтық мәдениетті қалыптастыруда жастар саясатының маңызы ерекше. Жас ұрпақтың бойында заңға құрмет, отансүйгіштік, азаматтық жауапкершілік қасиеттері ерте жастан қалыптасуы қажет. Себебі бүгінгі жастар – ертеңгі елдің тірегі. Олардың құқықтық санасының жоғары болуы қоғамның тұрақты дамуына тікелей әсер етеді. Осы мақсатта оқу орындарында құқықтық ағарту жұмыстарын күшейту, жастардың қоғамдық өмірге белсенді араласуына жағдай жасау, еріктілік қозғалыстарын дамыту үлкен маңызға ие.

Құқықтық тәрбие мәселесінде отбасы мен білім беру мекемелерімен қатар, мәдениет пен әдебиеттің де атқаратын рөлі зор. Ұлт әдебиетінде әділдік, адалдық, ар-ождан, жауапкершілік секілді ұғымдар ежелден насихатталып келеді. Абайдың қара сөздерінен бастап, Шәкәрімнің, Ахмет Байтұрсынұлының, Мағжан Жұмабаевтың шығармаларына дейінгі рухани мұраларда адамгершілік пен құқықтық сананың негіздері көрініс тапқан. Сондықтан ұлттық рухани құндылықтар құқықтық мәдениетті қалыптастырудың маңызды қайнар көзі болып қала береді.

Бүгінгі әлемде адам құқықтарын қорғау мәселесі халықаралық ынтымақтастықпен де тығыз байланысты. Жаһандану жағдайында мемлекеттер арасында құқықтық тәжірибе алмасу, халықаралық құқық нормаларын жетілдіру, трансұлттық қылмыстармен бірлесіп күресу қажеттілігі артып келеді. Терроризм, адам саудасы, киберқылмыс, есірткі тасымалы сияқты қауіп-қатерлер ұлттық шекарамен шектелмейтіндіктен, олармен күресте халықаралық құқықтық тетіктердің рөлі ерекше. Қазақстан да халықаралық құқықтың қағидаттарын ұстана отырып, әлемдік қауымдастықпен тығыз қарым-қатынас орнатуға мүдделі.

Қоғамдағы құқықтық тәртіпті нығайтуда профилактикалық шаралардың маңызы зор. Құқық бұзушылықпен күресте тек жазалау әдістеріне сүйену жеткіліксіз. Ең бастысы – оның алдын алу. Осы мақсатта халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру, әлеуметтік мәселелерді шешу, жастарды жұмыспен қамту, мәдени-рухани құндылықтарды насихаттау, отбасы институтын нығайту сияқты кешенді жұмыстар жүргізілуі қажет. Өйткені құқық бұзушылықтың түп-тамырында көбінесе әлеуметтік, тәрбиелік және рухани мәселелер жатады.

Сот арқылы құқықтар мен бостандықтарды қорғау демократиялық мемлекеттің маңызды белгілерінің бірі болып табылады. Әділ сот азаматтардың мемлекетке деген сенімін арттырады, ал сотқа деген сенімнің жоғары болуы қоғамдағы тұрақтылыққа оң әсер етеді. Сот шешімдерінің ашықтығы, заңдылығы мен әділдігі құқықтық мемлекеттің беделін айқындайтын негізгі көрсеткіштердің бірі болып саналады. Сондықтан сот жүйесін жетілдіру, судьялардың кәсіби деңгейін арттыру, олардың тәуелсіздігін қамтамасыз ету бағытындағы реформалар әрдайым өзектілігін сақтай береді.

Құқықтық саясаттың табысты жүзеге асуы мемлекеттік органдардың ғана емес, әрбір азаматтың жауапкершілігіне де байланысты. Заңға бағыну, қоғамдық тәртіпті сақтау, өзгенің құқығын құрметтеу – әрбір адамның азаматтық борышы. Қоғамда құқықтық мәдениет неғұрлым жоғары болса, соғұрлым құқық бұзушылық азайып, қоғамдық келісім мен өзара сенім күшейе түседі.

Қазақ халқы ежелден әділдік пен билік мәселесіне ерекше мән берген. «Тура биде туған жоқ, туғанды биде иман жоқ» деген қанатты сөздің өзінде құқықтық мемлекеттің басты қағидаларының бірі – әділдік ұғымы жатыр. Би-шешендердің шешімдері тек заңдық нормаларға ғана емес, адамгершілік пен ар-ождан өлшемдеріне негізделген. Бұл халқымыздың құқықтық санасының терең тамырларын көрсетеді. Бүгінгі құқықтық реформалар да ұлттық болмыс пен заманауи талаптардың үйлесімді сабақтастығы негізінде жүзеге асқанда ғана нәтижелі болады.

Тәуелсіз Қазақстанның басты жетістіктерінің бірі – заң үстемдігін орнықтыруға бағытталған жүйелі реформалардың жүзеге асырылуы. Қоғамдық қатынастардың барлық саласында заңдылық қағидаттарын күшейту, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын сенімді қорғау, сот төрелігінің тиімділігін арттыру, құқықтық мәдениетті қалыптастыру бағытындағы жұмыстар мемлекеттің ұзақ мерзімді даму мақсаттарымен үндесіп жатыр. Бұл үдеріс уақыт талабына сай үнемі жетілдіріліп, жаңа мазмұнмен толығып отырады.

Құқықтық мемлекет – дайын күйінде пайда болатын құбылыс емес. Ол үздіксіз ізденісті, жүйелі реформаларды, қоғамдық сананың кемелденуін талап ететін ұзақ тарихи үдеріс. Заң үстемдігіне негізделген қоғам құру – мемлекет пен азаматтардың ортақ мақсаты. Осы жолда әрбір адамның құқықтық мәдениеті, азаматтық ұстанымы мен заңға деген құрметі шешуші рөл атқарады.

Заңға құрмет – мемлекетке құрмет. Ал мемлекетке деген құрмет, түптеп келгенде, елдің болашағына деген сенімнің көрінісі. Құқықтық мәдениет салтанат құрған, адам құқықтары мен бостандықтары сенімді қорғалған, сот төрелігі әділ жүзеге асатын қоғам ғана тұрақты дамуға қол жеткізе алады. Сондықтан құқықтық саясатты дәйекті жүргізу, құқықтық сананы жетілдіру, азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау – мемлекеттіліктің беріктігін айқындайтын басты факторлардың бірі болып қала береді.

Осындай құндылықтар орныққан елде қоғамдық келісім нығаяды, азаматтардың мемлекетке деген сенімі артады, әділеттілік қағидаттары салтанат құрады. Ал әділет үстемдік құрған жерде береке болады, береке бар жерде даму болады. Сондықтан заң үстемдігі мен құқықтық мәдениетке негізделген қоғам құру – бүгінгі күннің ғана емес, келешек ұрпақ алдындағы тарихи жауапкершілік. Қазақстанның жарқын болашағы да дәл осы құқық пен әділетке негізделген берік тұғырдан бастау алады.

Құқықтық мемлекет құру жолындағы ең маңызды міндеттердің бірі – азаматтардың мемлекет ісіне деген жауапкершілігін арттыру. Өйткені өркениетті қоғам тек билік институттарының күшімен ғана қалыптаспайды. Оның берік негізі азаматтардың белсенділігімен, заңға құрметімен, қоғамдық өмірге саналы қатысуымен айқындалады. Мемлекет пен қоғам арасындағы өзара сенім неғұрлым жоғары болса, соғұрлым құқықтық реформалардың нәтижесі де жемісті бола түседі. Сенім бар жерде тұрақтылық орнығады, ал тұрақтылық кез келген дамудың басты кепілі болып табылады.

Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, құқықтық мәдениеті жоғары мемлекеттер экономикалық жағынан да, әлеуметтік жағынан да тұрақты дамуға қол жеткізеді. Өйткені заңдылық пен әділеттілік салтанат құрған ортада адамдардың шығармашылық әлеуеті ашылады, кәсіпкерлік бастамаларға жол беріледі, әлеуметтік жауапкершілік күшейеді. Мұндай қоғамда азаматтар мемлекеттің қамқорлығына ғана иек артпай, өздерінің де ел дамуына үлес қосуға ұмтылады. Бұл өз кезегінде азаматтық қоғамның нығаюына және демократиялық құндылықтардың орнығуына ықпал етеді.

Құқықтық саясатты жүзеге асыруда адамгершілік қағидаттарының маңызы да ерекше. Заңның күші оның қаталдығында ғана емес, әділдігінде жатыр. Заң адамға қызмет еткенде, оның ар-намысын, қадір-қасиетін қорғағанда ғана шынайы мәнге ие болады. Сондықтан құқықтық мемлекет пен рухани құндылықтар бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар. Әділеттілік, адалдық, жауапкершілік, ізгілік сияқты құндылықтар қоғамдық сананың өзегіне айналған кезде ғана құқықтық мәдениет толыққанды қалыптасады.

Қазақ халқының рухани дүниесінде де заңдылық пен адамгершілік ұғымдары қатар өрілген. «Әділдіктің жолы ауыр болса да, абыройы зор», «Аққа Құдай жақ» деген халық даналығы ұрпақ санасына әділдік пен адалдықты сіңіріп келді. Сондықтан құқықтық мемлекетті қалыптастыру ұлттық рухани құндылықтарды жаңғыртумен, тарихи сананы нығайтумен де астасып жатыр. Ұлттық дәстүр мен заманауи құқықтық жүйенің сабақтастығы қоғамдық келісімнің нығаюына, азаматтардың құқықтық санасының жетілуіне ықпал етеді.

Қазіргі кезеңде құқықтық саясаттың тиімділігі цифрлық технологиялардың дамуымен де тығыз байланысты. Ашықтық пен қолжетімділік қағидаттарына негізделген электронды қызметтер мемлекеттік басқарудың сапасын арттырып, азаматтардың құқықтарын жүзеге асыру мүмкіндігін кеңейтуде. Мемлекеттік қызметтерді цифрландыру, сот ісін жүргізудің заманауи үлгілерін енгізу, құқықтық ақпараттардың қолжетімділігін арттыру – құқықтық мемлекеттің жаңа сапалық деңгейге көтерілуінің көрінісі. Бұл бағыттағы жаңашылдықтар азаматтардың уақытын үнемдеп қана қоймай, мемлекеттік институттарға деген сенімді де арттыра түседі.

Түптеп келгенде, құқықтық саясатты іске асыру, құқықтық мәдениетті қалыптастыру, адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау, оларды сот арқылы тиімді қамтамасыз ету – бір-бірімен тығыз байланысты әрі біртұтас үдеріс. Бұл бағыттағы жұмыстардың түпкі мақсаты – әділетті, қауіпсіз, тұрақты және өркениетті қоғам қалыптастыру. Мұндай қоғамда адам өзін еркін сезінеді, өз құқығының қорғалатынына сенеді, заңды құрметтеуді азаматтық парызы деп қабылдайды.

Заң үстемдігі орныққан елдің болашағы да баянды болады. Өйткені құқық үстемдік құрған жерде әділет салтанат құрады, әділет бар жерде сенім қалыптасады, ал сенім – мемлекет тұрақтылығының ең берік тірегі. Құқықтық мәдениеті жоғары, азаматтарының құқығы мен бостандығы сенімді қорғалған, сот төрелігіне деген сенім орныққан мемлекет қана жаһандану дәуіріндегі күрделі сын-қатерлерге төтеп бере алады.

Сондықтан құқықтық саясатты дәйекті жүзеге асыру, құқықтық мәдениетті қалыптастыру, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы тиімді қорғау – бүгінгі күннің ғана емес, елдің ертеңін айқындайтын стратегиялық міндет. Бұл – мемлекеттің де, қоғамның да, әрбір азаматтың да ортақ жауапкершілігі.

Заңға сүйенген қоғам – берекелі қоғам. Құқыққа негізделген мемлекет – қуатты мемлекет. Ал әділеттілікке арқа сүйеген халықтың болашағы әрқашан нұрлы болмақ. Еліміздің кемел келешегі де заң мен тәртіпке, адам құқықтары мен бостандықтарын құрметтеуге, құқықтық мәдениеттің биік деңгейіне негізделгенде ғана баянды әрі берік бола алады. Осындай асыл құндылықтарды өмір салтына айналдырған ел ғана уақыт сынынан сүрінбей өтіп, әлемдік өркениет көшіндегі өз орнын нығайта түседі.