ОТБАСЫ ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫ ЖӘНЕ ДЕМОГРАФИЯЛЫҚ ДАМУ

Сəуле АХМЕТОВА,
экономист-аналитик,
«Баспа ісінің үздігі» ,
«Астана қаласының 10 жəне
20 жылдығы» медалдарымен
марапатталған.

 

Басы ашық жәйт, отбасы – адамзат өркениетінің бастауында тұрған, ұлттың рухани болмысын қалыптастыратын, қоғамның тұтастығын сақтайтын ең маңызды әлеуметтік институттардың бірі. Мемлекеттің тұрақтылығы мен өсіп-өркендеуі, қоғамның бірлігі мен ұлттың келешегі ең алдымен отбасының беріктігіне байланысты. Отбасы – адам өмірінің алғашқы мектебі, тәрбиенің қайнар көзі, адамгершілік пен ізгіліктің, сүйіспеншілік пен жауапкершіліктің негізі қаланатын орта екендігі күмәнсіз. Сондықтан отбасы институтын нығайту, ұлттық құндылықтарды сақтау, ана мен баланы қорғау, демографиялық ахуалды жақсарту және гендерлік теңдікті қамтамасыз ету мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бұны кімнің де болсын қаперде ұстағаны жөн.

Жалпы қазақ халқы ежелден отбасы құндылығын қастерлеген. «Отан – отбасынан басталады», «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген халық даналығы ұрпақ тәрбиесінің, әулет сабақтастығының, отбасы мәдениетінің қаншалықты маңызды екендігін айқындайды. Бұл — әр отбасы ұстанатын құндылық. Дәстүрлі қоғамда үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсету, ата-ананы сыйлау, бауырмалдық пен өзара қамқорлық отбасының басты ұстанымдары ретінде бағаланды. Соған орай айтарымыз, бүгінгі жаһандану жағдайында осы құндылықтарды сақтап, заман талабына сай жаңғырту ерекше маңызға ие.

Жасыратыны жоқ, қазіргі кезеңде қоғамдағы әлеуметтік, экономикалық және мәдени өзгерістер отбасы институтына да ықпал етуде. Урбанизация, ақпараттық технологиялардың дамуы, өмір салтының өзгеруі, еңбек нарығындағы жаңа талаптар отбасы мүшелерінің қарым-қатынасына, жастардың некеге деген көзқарасына әсер ететіндігі күмәнсіз. Мұндай жағдайда отбасы тұрақтылығын қамтамасыз ету, отбасылық құндылықтарды дәріптеу, жас ұрпақтың жауапкершілігін арттыру маңызды міндеттердің біріне айналып отыр десе де болады.

Нақтылай айтсақ, отбасы құндылықтарын нығайту – мемлекеттің әлеуметтік саясатының басым бағыттарының бірі болып табылады. Отбасы мүшелерінің өзара сыйластығы, сенімі, мейірімі мен қамқорлығы қоғамдағы тұрақтылықтың негізі болып саналса да оған мән беріп жатқан адам аз. Бала тәрбиесіндегі ата-ананың рөлі, әке мен ананың жауапкершілігі, үлкен буынның өнегесі – ұлт болашағын айқындайтын факторлар болып табылады. Осы тұрғыдан алғанда, отбасы мәдениетін қалыптастыру, некенің қадірін түсіндіру, ажырасудың алдын алу, жастарды саналы отбасылық өмірге даярлау маңызды мәселелер екендігіне ешкім де шүбә келтірмесе керек.

Басы ашық жәйт, бала тәрбиесі ең алдымен отбасында басталады. Тұлғаның дүниетанымы, мінез-құлқы, өмірге деген көзқарасы, адамгершілік қасиеттері отбасындағы тәрбие арқылы қалыптасатындығын ешкім де жоққа шығармайды. Әке мен ананың бала өміріндегі орны ерекше. Ана – мейірімнің, жылулықтың, махаббаттың символы болса, әке – жауапкершіліктің, тәртіптің, қамқорлықтың үлгісі. Баланың жан-жақты дамуы үшін екі жақтың да рөлі маңызды болғандықтан, қоғамда әке институтын нығайту, ер азаматтардың отбасы алдындағы жауапкершілігін арттыру мәселесіне де ерекше назар аударылу басты міндет.

Жалпы ана мен баланы қорғау – әлеуметтік мемлекеттің негізгі міндеттерінің бірі. Ана денсаулығын сақтау, балалардың сапалы медициналық қызметке қол жеткізуін қамтамасыз ету, әлеуметтік қолдау шараларын жетілдіру – халықтың әл-ауқатын арттырудың маңызды тетігі болып табылады. Ана мен бала саулығы – ұлт саулығы екендігі күмәнсіз. Болашақ ұрпақтың дені сау, білімді әрі бәсекеге қабілетті болуы ең алдымен олардың өмірінің алғашқы кезеңінен басталады. Осыған байланысты айтарымыз, ана мен баланы қолдау жүйесін жетілдіру, профилактикалық шараларды күшейту, дұрыс тамақтану мен салауатты өмір салтын насихаттау маңызды бағыттардың біріне айналды десе болады.

Жасыратыны жоқ, қазіргі кезде мемлекет тарапынан көпбалалы отбасыларды, аз қамтылған жанұяларды, ерекше қажеттілігі бар балаларды тәрбиелеп отырған ата-аналарды қолдауға бағытталған түрлі әлеуметтік бағдарламалар жүзеге асырылуда десе болады. Әлеуметтік төлемдер, жәрдемақылар, тұрғын үй мәселесін шешуге арналған бағдарламалар, білім беру мен денсаулық сақтау саласындағы қолдау тетіктері халықтың өмір сүру сапасын жақсартуға ықпал етуде. Бұл шаралар әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етіп қана қоймай, отбасының әл-ауқатын арттыруға мүмкіндік береді.

 

Қоғамдағы демографиялық ахуал мемлекеттің ұзақ мерзімді дамуына тікелей әсер етеді. Халық санының өсуі, жас ұрпақтың үлесінің артуы, өмір сүру ұзақтығының жоғарылауы – елдің экономикалық және әлеуметтік әлеуетін күшейтетін маңызды факторлар болып табылады. Сондықтан демографиялық саясат тек сандық көрсеткіштермен шектелмейді. Ол халықтың өмір сапасын жақсартуға, денсаулық сақтау мен білім беру жүйесін дамытуға, азаматтардың әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз етуге бағытталған кешенді шараларды қамтиды.

Рас, Қазақстан тәуелсіздік жылдарында демографиялық өсім бойынша оң нәтижелерге қол жеткізді. Халық санының артуы, табиғи өсімнің сақталуы, өмір сүру ұзақтығының ұлғаюы еліміздің даму әлеуетін айқындайтын маңызды көрсеткіштер болып табылады. Сонымен бірге урбанизация үдерісі, ішкі көші-қон, өңірлер арасындағы демографиялық айырмашылықтар, еңбек ресурстарының орналасуы сияқты мәселелер демографиялық саясатты жетілдіруді талап етеді. Бұл тұрғыда атқарылып жатқан жұмыстар аз емес.

Демографиялық саясаттың маңызды бағыттарының бірі – жастарды қолдау екендігі күмәнсіз. Жастардың сапалы білім алуы, тұрақты жұмысқа орналасуы, тұрғын үймен қамтамасыз етілуі, әлеуметтік жағдайының жақсаруы олардың отбасын құруға деген ынтасын арттырады. Жас отбасыларға көрсетілетін қолдау шаралары демографиялық тұрақтылықты сақтауда ерекше рөл атқарады. Жастардың өмірлік ұстанымдары мен құндылықтары мемлекеттің болашағына тікелей әсер ететіндіктен, олардың әлеуметтік және рухани дамуына қолайлы жағдай жасау маңызды рөл атқарады.

Басын ашып айтайық, отбасындағы тәрбиенің сапасы ұлттың интеллектуалдық әлеуетіне ықпал етеді. Білімге құштар, мәдениетті, жауапты ұрпақ тәрбиелеу қоғам дамуының негізгі шарты болып саналады десек, бұл тұрғыда атқарылып жатқан жұмыстар аз емес. Кітап оқу мәдениетін қалыптастыру, ұлттық салт-дәстүрді насихаттау, рухани құндылықтарды дәріптеу, балалардың шығармашылық қабілеттерін дамыту – отбасы тәрбиесінің ажырамас бөлігі болып табылады.

Иә,қазіргі кезеңде гендерлік теңдік мәселесі де мемлекеттік саясаттың маңызды бағыттарының бірі ретінде қарастырылады. Гендерлік теңдік ерлер мен әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерінің теңдігін қамтамасыз етуге бағытталған қағидат болып табылады десек, бұл тұрғыда да атқарылып жатқан жұмыстар аз емес. Бұл – бір жыныстың екіншісінен артықшылығын білдіретін ұғым емес, керісінше қоғамның барлық мүшелеріне өз әлеуетін толық жүзеге асыруға мүмкіндік беретін әділетті қатынастар жүйесі екендігі күмәнсіз.

Әйелдердің қоғамдық-саяси өмірге белсенді қатысуы, білім алу және еңбек ету мүмкіндіктерінің кеңеюі, кәсіпкерлікпен айналысуына жағдай жасалуы экономиканың дамуына оң әсер ететіндігі күмәнсіз. Жасыратыны жоқ, бүгінгі күні әйелдер ғылым, білім, медицина, мәдениет, кәсіпкерлік, мемлекеттік басқару сияқты түрлі салаларда табысты еңбек етіп, елдің дамуына елеулі үлес қосып келеді. Сонымен бірге аналық міндет пен кәсіби қызметті үйлестіруге жағдай жасау, еңбек нарығында тең мүмкіндіктер қалыптастыру, әйелдердің құқықтарын қорғау мәселелері де өзектілігін сақтап отыр десек қателеспейміз.

Жалпы гендерлік теңдік қағидаттары отбасылық құндылықтарға қайшы келмейді. Керісінше, өзара сыйластыққа, жауапкершілікке және серіктестікке негізделген отбасы қатынастарының қалыптасуына ықпал етеді десе болады. Ер мен әйелдің бірін-бірі толықтыруы, ортақ жауапкершілікті бөлісуі, бала тәрбиесіне тең дәрежеде қатысуы отбасы тұрақтылығының маңызды факторлары болып табылатындығы күмәнсіз.

Сонымен қатар тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу, әйелдер мен балалардың құқықтарын қорғау мәселесі де ерекше назар аударуды талап етеді. Қауіпсіз орта қалыптастыру, құқықтық сауаттылықты арттыру, психологиялық және әлеуметтік көмек көрсету тетіктерін жетілдіру – қоғамның ізгілігін көрсететін маңызды көрсеткіштердің бірі екендігі күмәнсіз. Әрбір адамның қадір-қасиетін құрметтеу, зорлық-зомбылықтың кез келген түріне төзбеушілік мәдениетін қалыптастыру – өркениетті қоғамның басты белгілерінің бірі болып табылады.

Негізінен отбасы саясаты тек әлеуметтік қолдау шараларымен шектелмейді. Ол мәдени, рухани және тәрбиелік бағыттарды да қамтиды десек қателеспейміз. Ұлттық салт-дәстүрді сақтау, отбасы құндылықтарын насихаттау, отбасылық мерекелердің маңызын арттыру, ата-әже тәрбиесінің сабақтастығын қамтамасыз ету де қоғамның рухани тұтастығын нығайтуға ықпал етеді. Қазақ халқының үлкенді сыйлау, жетімін жылатпау, жесірін қаңғыртпау, ағайын арасындағы татулықты сақтау сияқты асыл қасиеттері бүгінгі күні де өзінің маңызын жоғалтқан жоқ.

Жасыратыны жоқ, ақпараттық қоғам жағдайында балалар мен жасөспірімдердің тәрбиесіне жаңа қауіптер де әсер етуде. Интернет кеңістігіндегі теріс ақпараттар, виртуалды тәуелділік, әлеуметтік желілердің ықпалы жастардың дүниетанымына әсер етеді. Сондықтан ата-аналардың медиасауаттылығын арттыру, балалардың цифрлық қауіпсіздігін қамтамасыз ету, отбасындағы ашық қарым-қатынасты дамыту уақыт талабына айналып отыр.

Бәрімізге белгілі қоғамның даму деңгейі оның отбасыларға деген қамқорлығымен өлшенеді. Отбасы мүшелерінің әлеуметтік қорғалуы, балалардың қауіпсіздігі, аналардың денсаулығы, қарттардың қадір-қасиеті, жастардың болашағына деген сенімі – мемлекеттің өркениеттілігін айқындайтын маңызды көрсеткіштер. Сондықтан отбасы институтын нығайтуға бағытталған мемлекеттік саясат тұрақты әрі жүйелі түрде жалғасуы қажет.

Қазақ халқы үшін отбасы тек әлеуметтік ұғым ғана емес, рухани құндылықтардың алтын бесігі болып табылады. Ата мен әженің өнегесі, әке мен ананың тәрбиесі, ағайын арасындағы ынтымақ, туған жерге деген сүйіспеншілік – осының бәрі ұлттың бірегей болмысын қалыптастырады. Отбасы берік болса, қоғам да берік болады. Ал қоғам тұрақты болса, мемлекет те қуатты болады.

Сондықтан отбасы құндылықтарын нығайту, ана мен баланы қорғау, демографиялық саясатты жетілдіру және гендерлік теңдікті қамтамасыз ету – елдің орнықты дамуының маңызды алғышарттарының бірі. Бұл бағыттағы жұмыстар тек мемлекеттік органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның, әрбір азаматтың ортақ жауапкершілігі болып табылады. Өйткені берекелі отбасы – баянды қоғамның, ал баянды қоғам – қуатты мемлекеттің негізі.

Отбасы институтын нығайту бағытындағы жұмыстардың нәтижелі болуы үшін мемлекет, азаматтық қоғам институттары, білім беру ұйымдары, бұқаралық ақпарат құралдары және әрбір отбасы өзара үйлесімді әрекет етуі қажет. Өйткені отбасы мәселесі тек жекелеген адамдардың немесе белгілі бір әлеуметтік топтың мәселесі емес, ол ұлттық қауіпсіздікпен, экономикалық даму деңгейімен, қоғамның рухани-адамгершілік ахуалымен тікелей байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, отбасы саясаты ұзақ мерзімді стратегиялық бағыт ретінде қарастырылып, заман талабына сәйкес жетілдіріліп отыруы маңызды.

Жас отбасыларды қолдау дегеніміз, мемлекеттің демографиялық және әлеуметтік саясатының маңызды құрамдас бөлігі. Жас жұбайлардың тұрақты жұмысқа орналасуы, тұрғын үй мәселесінің шешілуі, сапалы білім мен медициналық қызметке қол жеткізуі олардың болашаққа деген сенімін нығайтады. Әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық қауіпсіздік отбасылардың берік болуына, бала туу көрсеткішінің артуына және қоғамдағы оң демографиялық үдерістердің қалыптасуына ықпал етеді. Сондықтан жас отбасылардың әлеуметтік жағдайын жақсарту тек жекелеген азаматтардың әл-ауқатын көтеру ғана емес, мемлекеттің болашақтағы дамуына салынған инвестиция болып табылады.

Қазіргі таңда отбасылық құндылықтарды насихаттаудың жаңа тетіктерін қалыптастыру қажеттілігі артып келеді. Әсіресе, ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы, жаһандану үдерістері, мәдениеттердің өзара ықпалы жастардың дүниетанымы мен өмір салтына елеулі әсер етуде. Мұндай жағдайда ұлттық құндылықтарды заман талабына сай жаңғыртып, оны жас ұрпақтың санасына сіңіру ерекше маңызға ие. Отбасындағы үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық, өзара сенім мен жауапкершілік, адалдық пен еңбексүйгіштік сияқты қасиеттер қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды факторлар болып табылады.

Отбасы құндылықтарын дәріптеуде бұқаралық ақпарат құралдарының, мәдениет және өнер саласының рөлі зор. Теледидар бағдарламалары, әлеуметтік жобалар, кино және театр туындылары, әдеби шығармалар, интернет ресурстары арқылы отбасының қоғамдағы орны мен маңызы кеңінен насихатталуы қажет. Ұлттық мәдениет пен рухани мұраға негізделген тәрбиелік мазмұндағы жобалар жастар арасында отбасы құндылықтарына деген құрметті қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен бірге қазіргі медиакеңістікте жағымсыз ақпараттардың таралуына, отбасы институтының беделін түсіретін келеңсіз көріністердің орын алуына жол бермеу маңызды.

Адам капиталының сапасы – елдің бәсекеге қабілеттілігін анықтайтын негізгі көрсеткіштердің бірі. Ал сапалы адами капиталдың негізі – дені сау, білімді, рухани бай және тәрбиелі ұрпақ. Осы тұрғыдан алғанда, ана мен бала денсаулығын қорғау мәселесі ерекше маңызға ие. Ана денсаулығының жақсы болуы, жүктілікті жоспарлау мәдениетінің қалыптасуы, медициналық көмектің сапалы көрсетілуі, балалардың дұрыс тамақтануы мен уақытылы медициналық тексеруден өтуі ұлт саулығының кепілі болып табылады. Денсаулық сақтау саласында жүргізіліп жатқан реформалар мен профилактикалық шаралар халықтың өмір сүру ұзақтығын арттыруға, ана мен бала өлімін азайтуға, медициналық қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз етуге бағытталған.

 

Баланың өмірге келген сәтінен бастап оның толыққанды дамуына жағдай жасау – қоғам алдындағы маңызды міндеттердің бірі. Ерте жастағы балаларды дамыту, мектепке дейінгі тәрбиенің сапасын арттыру, инклюзивті білім беру жүйесін жетілдіру, ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға қолдау көрсету олардың әлеуетін толық ашуға мүмкіндік береді. Әрбір баланың сапалы білім алуға, қауіпсіз ортада өмір сүруге, шығармашылық және интеллектуалдық қабілеттерін дамытуға құқығы бар. Баланың мүддесін қорғау – өркениетті мемлекеттің басты қағидаларының бірі.

Көпбалалы отбасылар қоғамның демографиялық әлеуетін арттыруда ерекше рөл атқарады. Қазақ халқы ежелден көпбалалы болуды береке мен ырыстың белгісі деп санаған. Ұрпақ сабақтастығын жалғастыру, бауырмалдық пен өзара қамқорлыққа негізделген үлкен әулеттердің қалыптасуы ұлттық құндылықтардың сақталуына ықпал етеді. Бүгінгі күні көпбалалы аналарды әлеуметтік қолдау, олардың еңбек етуіне және балаларын тәрбиелеуіне қолайлы жағдай жасау, тұрғын үй және білім беру мәселелерінде қолдау көрсету маңызды бағыттардың бірі болып қала береді.

Қоғамдағы гендерлік теңдік қағидаттары адам құқықтарын қамтамасыз етудің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Гендерлік саясаттың негізгі мақсаты – ерлер мен әйелдердің құқықтары мен мүмкіндіктерінің теңдігін қамтамасыз ету, олардың қоғамдық-саяси және экономикалық өмірге белсенді қатысуына жағдай жасау. Бұл ретте отбасы құндылықтары мен ұлттық дәстүрлердің сабақтастығын сақтау ерекше маңызға ие. Гендерлік теңдік – отбасы институтын әлсірету емес, керісінше, өзара түсіністікке, жауапкершілікке және сыйластыққа негізделген отбасылық қатынастарды дамытуға бағытталған ұстаным.

Әйелдердің экономикалық белсенділігін арттыру қоғамның дамуына оң әсер етеді. Әйелдер кәсіпкерлігі, олардың еңбек нарығындағы мүмкіндіктерін кеңейту, кәсіби білім алуға және мансаптық өсуге жағдай жасау экономикалық өсімнің маңызды факторларының бірі болып табылады. Бүгінгі күні әйелдер шағын және орта бизнесті дамытуда, инновациялық жобаларды жүзеге асыруда, ғылым мен білім саласында, денсаулық сақтау мен мәдениетте маңызды рөл атқарып келеді. Сонымен бірге ана болу міндетін атқаратын әйелдерге әлеуметтік қолдау көрсету, еңбек пен отбасы жауапкершілігін үйлестіруге мүмкіндік беретін жағдайлар жасау мемлекет саясатының маңызды бағыттарының бірі болып табылады.

Ер азаматтардың отбасы мен бала тәрбиесіндегі рөлін күшейту де өзекті мәселелердің бірі. Қоғамда әке институтын нығайту, ер адамдардың отбасы алдындағы жауапкершілігін арттыру, балалар тәрбиесіне белсенді қатысуын ынталандыру отбасы тұрақтылығының маңызды факторына айналып отыр. Әке – отбасының тірегі, тәртіп пен еңбекқорлықтың, жауапкершілік пен батылдықтың үлгісі. Әкенің бала тәрбиесіне белсенді араласуы баланың психологиялық және әлеуметтік дамуына оң ықпал етеді. Сондықтан әке мәртебесін көтеру, жауапты әке мәдениетін қалыптастыру бағытындағы жұмыстардың маңызы арта түсуде.

Қоғамның ізгілігі оның әлсіз топтарға деген қамқорлығымен өлшенеді. Осы тұрғыдан алғанда, мүгедектігі бар азаматтарды тәрбиелеп отырған отбасыларға қолдау көрсету, әлеуметтік қызметтердің сапасын арттыру, психологиялық және құқықтық көмек көрсету маңызды міндеттердің бірі болып табылады. Ерекше қажеттіліктері бар балалардың қоғам өміріне белсенді араласуына жағдай жасау, инклюзивті ортаны қалыптастыру, олардың білім алуы мен шығармашылық қабілеттерін дамытуға мүмкіндік беру әлеуметтік әділеттіліктің көрінісі болып табылады.

Қазіргі қоғамда отбасылық жанжалдар мен ажырасулар мәселесі де алаңдаушылық туғызады. Некенің бұзылуы тек ерлі-зайыптыларға ғана емес, балалардың психологиялық жағдайына, қоғамның әлеуметтік ахуалына да әсер етеді. Сондықтан жас отбасыларды отбасылық өмірге даярлау, психологиялық кеңес беру қызметтерін дамыту, отбасылық медиация институтын жетілдіру маңызды болып табылады. Өзара түсіністік, кешірімділік, жауапкершілік пен сыйластық отбасылық өмірдің басты қағидалары болуы тиіс.

Отбасының беріктігі мен қоғамның тұрақтылығы өзара тығыз байланысты ұғымдар. Қоғамдағы татулық пен бірлік, азаматтардың бір-біріне деген сенімі, ұлттың рухани тұтастығы ең алдымен отбасында қалыптасатын құндылықтарға сүйенеді. Сондықтан отбасы мәселесі әрдайым мемлекеттік саясаттың, қоғамдық ұйымдардың және азаматтық қоғам институттарының назарында болуы заңдылық. Өйткені ұрпақ тәрбиесі, демографиялық өсім, еңбек ресурстарының қалыптасуы, ұлттық мәдениет пен дәстүрдің сабақтастығы отбасымен тікелей байланысты.

 

Бүгінгі таңда қоғамның даму деңгейі тек экономикалық көрсеткіштермен ғана емес, адамдардың өмір сапасымен, әлеуметтік әл-ауқатымен және рухани құндылықтарының деңгейімен өлшенеді. Осы тұрғыдан алғанда, отбасы мүшелерінің өзара сыйластығы, бір-біріне деген қамқорлығы мен жауапкершілігі ерекше мәнге ие. Ата-ананың балаларына уақыт бөліп, олардың тәрбиесіне көңіл бөлуі, ұрпақтар сабақтастығын сақтауы, отбасындағы жылы қарым-қатынасты нығайтуы – қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды алғышарттардың бірі.

Қазақ халқы үшін отбасы әрқашан киелі ұғым болып саналған. Ұлттық дәстүрімізде бала тәрбиесі тек ата-ананың ғана емес, бүкіл әулеттің, ағайын-туыстың ортақ міндеті ретінде қарастырылған. Ата мен әженің өнегесі, әкенің тәрбиесі, ананың мейірімі баланың тұлға болып қалыптасуына ықпал етеді. Халық даналығында сақталған тәлім-тәрбие қағидалары қазіргі кезеңде де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Керісінше, жаһандану жағдайында ұлттық құндылықтарды сақтап, жас ұрпақтың бойына сіңірудің маңызы арта түсуде.

Ұлттық құндылықтар мен заманауи даму үрдістерінің өзара үйлесімділігі отбасы институтының нығаюына ықпал етеді. Жастардың білім алып, кәсіби тұрғыдан қалыптасуы, еңбекке араласуы, өз болашағына жауапкершілікпен қарауы – қоғамның тұрақты дамуының кепілі. Осы орайда жастардың отбасын құруға деген көзқарасын қалыптастыру, отбасылық өмірдің маңызын түсіндіру, некенің жауапкершілігін ұғындыру маңызды міндеттердің бірі болып табылады.

Қазіргі уақытта ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы отбасылық қарым-қатынастарға да әсер етуде. Сандық технологиялар адамның өмірін жеңілдеткенімен, олардың теріс ықпалы да жоқ емес. Әлеуметтік желілерге шамадан тыс тәуелділік, шынайы қарым-қатынастың азаюы, балалардың гаджеттерге әуестенуі сияқты мәселелер ата-аналардың жауапкершілігін күшейтуді талап етеді. Сондықтан цифрлық мәдениетті қалыптастыру, балалардың интернет кеңістігін қауіпсіз пайдалануын қамтамасыз ету, олардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру маңызды бағыттардың біріне айналып отыр.

Балалардың рухани-адамгершілік тәрбиесі ерекше назар аударуды қажет етеді. Бала бойында адалдық, жауапкершілік, мейірімділік, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу сияқты қасиеттердің қалыптасуы оның болашақтағы өмірлік ұстанымдарына тікелей әсер етеді. Осы тұрғыдан алғанда, отбасы мен мектептің өзара ынтымақтастығы маңызды рөл атқарады. Ата-ана мен ұстаз арасындағы байланыс неғұрлым тығыз болса, баланың жан-жақты дамуына да соғұрлым қолайлы жағдай жасалады.

Ана мен баланы қорғау саласындағы жұмыстар тек медициналық қызмет көрсетумен шектелмейді. Психологиялық қолдау, әлеуметтік көмек, құқықтық қорғау шаралары да маңызды орын алады. Әсіресе, өмірлік қиын жағдайға тап болған отбасыларға жан-жақты қолдау көрсету, жалғызбасты аналар мен көпбалалы отбасылардың мәселелеріне көңіл бөлу, тұрмыстық қиындықтарды еңсеруге көмектесу әлеуметтік саясаттың маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Бұл ретте мемлекеттік органдармен қатар үкіметтік емес ұйымдардың, қайырымдылық қорларының және еріктілер қозғалысының да рөлі ерекше.

Халықтың демографиялық өсімі елдің стратегиялық дамуының маңызды факторы болып табылады. Халық санының артуы экономиканың дамуына, еңбек ресурстарының көбеюіне, ұлттық қауіпсіздіктің нығаюына ықпал етеді. Сондықтан демографиялық саясат тек бала туу көрсеткіштерін арттырумен шектелмейді. Ол азаматтардың өмір сүру сапасын жақсартуды, денсаулық сақтау мен білім беру жүйесін дамытуды, әлеуметтік инфрақұрылымды жетілдіруді, тұрғын үй мәселесін шешуді қамтитын кешенді бағыт болып табылады.

Аймақтар арасындағы демографиялық тепе-теңдікті сақтау да маңызды мәселе. Кейбір өңірлерде халық санының азаюы, еңбек ресурстарының жетіспеушілігі, көші-қон үдерістерінің күшеюі әлеуметтік-экономикалық мәселелердің туындауына себеп болуы мүмкін. Сондықтан өңірлердің даму ерекшеліктерін ескере отырып, халықтың қоныстану құрылымын тиімді ұйымдастыру, жаңа жұмыс орындарын ашу, ауылдық жерлердегі әлеуметтік инфрақұрылымды жетілдіру маңызды міндеттердің бірі болып қала береді.

Ауылдық жерлердегі отбасыларды қолдау мәселесі де ерекше маңызға ие. Ауыл – ұлттық салт-дәстүр мен мәдениеттің алтын бесігі. Сондықтан ауыл тұрғындарының тұрмыс сапасын арттыру, сапалы білім мен медициналық қызметтің қолжетімділігін қамтамасыз ету, кәсіпкерлікті дамытуға жағдай жасау ауылдық отбасылардың әл-ауқатын көтеруге мүмкіндік береді. Ауылдағы жастардың туған жерінде еңбек етіп, өз кәсібін дамытуына жағдай жасау демографиялық тұрақтылықты сақтауға да оң ықпал етеді.

 

Әйелдердің қоғамдық өмірге белсенді қатысуы қазіргі заманның маңызды ерекшеліктерінің бірі болып табылады. Білім алып, кәсіпкерлікпен айналысуы, мемлекеттік басқару саласында еңбек етуі, ғылым мен мәдениетке үлес қосуы қоғамның дамуына оң әсер етеді. Сонымен қатар әйелдердің ана ретіндегі ерекше рөлін ескере отырып, олардың еңбек пен отбасылық міндеттерді үйлестіруіне қолайлы жағдай жасау маңызды. Бұл ретте икемді еңбек кестелері, әлеуметтік қолдау тетіктері, балабақшалардың қолжетімділігі және отбасылық құндылықтарды дәріптеу маңызды рөл атқарады.

Гендерлік теңдік мәселесі қоғамдағы әділеттілік қағидаттарымен тығыз байланысты. Ерлер мен әйелдердің білім алуға, еңбек етуге, кәсіби дамуға және қоғамдық өмірге қатысуға тең мүмкіндіктерге ие болуы қоғамның орнықты дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар гендерлік саясат ұлттық дәстүрлер мен мәдени ерекшеліктерді ескере отырып жүзеге асырылуы қажет. Өзара құрметке, серіктестікке және ортақ жауапкершілікке негізделген қарым-қатынастар отбасының беріктігін нығайтады.

Қазіргі кезеңде репродуктивтік денсаулық мәселесі де өзекті болып отыр. Жастар арасында салауатты өмір салтын насихаттау, денсаулық мәдениетін қалыптастыру, медициналық сауаттылықты арттыру – халықтың денсаулығын сақтаудың маңызды бағыттары. Болашақ ата-аналардың денсаулығы, ана мен баланың қауіпсіздігі, дұрыс тамақтану мен дене белсенділігі ұлттың сапалы дамуына ықпал етеді.

Отбасылық құндылықтарды насихаттау тек мерекелік іс-шаралармен шектелмеуі тиіс. Бұл бағыттағы жұмыстар жүйелі түрде жүргізіліп, қоғамның барлық саласын қамтуы қажет. Білім беру мекемелері, мәдениет ұйымдары, бұқаралық ақпарат құралдары, қоғамдық бірлестіктер және діни ұйымдар ортақ мақсат жолында өзара ынтымақтастықта жұмыс істеуі маңызды. Сонда ғана ұрпақтар сабақтастығы сақталып, қоғамдағы рухани құндылықтар нығая түседі.

Азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру, отбасылық қарым-қатынастар мәдениетін қалыптастыру, жауапты ата-ана болу қағидаттарын насихаттау, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу, отбасылық медиацияны дамыту сияқты бағыттар қоғамның тұрақты дамуына оң әсер етеді. Отбасындағы тыныштық пен келісім – мемлекеттің тұрақтылығының негізі. Өйткені бақытты отбасы – бақытты баланың, ал бақытты бала – жарқын болашақтың кепілі.

Жаһандану дәуірінде отбасы институтын нығайту мәселесі бұрынғыдан да өзекті бола түсуде. Әлемдік ақпарат ағыны, мәдени ықпалдардың күшеюі, әлеуметтік қарым-қатынастардың өзгеруі жастардың дүниетанымына, өмірлік ұстанымдарына және отбасы туралы көзқарастарына әсер етуде. Мұндай жағдайда ұлттық болмысқа негізделген құндылықтарды сақтай отырып, заман талаптарына бейімделу маңызды. Ұлттық дәстүрлер мен қазіргі қоғамның қажеттіліктері бір-біріне қарама-қайшы келмейді, керісінше, бірін-бірі толықтырып, отбасы институтының беріктігін қамтамасыз етуге қызмет етеді.

Қазақ халқы ежелден ұрпақ сабақтастығына ерекше мән берген. Атаның ақылы мен әженің өнегесі, әкенің қамқорлығы мен ананың мейірімі баланың тұлға болып қалыптасуындағы ең басты факторлардың бірі болып саналады. Отбасы ішіндегі сыйластық пен бірлік, үлкенге құрмет, кішіге ізет көрсету, туыстық қарым-қатынасты сақтау сияқты құндылықтар қоғамдағы тұрақтылықтың негізін қалайды. Осы асыл қасиеттерді жас ұрпақтың бойына сіңіру – ұлттық тәрбиенің басты міндеттерінің бірі.

Отбасы құндылықтарын нығайтуда білім беру жүйесінің рөлі де ерекше. Мектепке дейінгі тәрбиеден бастап жоғары оқу орындарына дейінгі барлық деңгейлерде адамгершілік, патриотизм, жауапкершілік, еңбекқорлық, отбасылық мәдениет сияқты құндылықтарды насихаттау маңызды. Білім беру ұйымдары тек білім берумен ғана шектелмей, саналы азамат қалыптастыруға, отбасылық жауапкершілікті түсіндіруге, ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтарды үйлестіруге бағытталған жұмыстарды жүйелі жүргізуі қажет.

Қазіргі қоғамда жастардың некеге тұру жасы ұлғайып, өмірлік басымдықтар өзгеруде. Кәсіби білім алу, мансап құру, материалдық тұрақтылыққа қол жеткізу секілді мәселелер алдыңғы қатарға шығып, отбасын құруға деген көзқарас та жаңа сипатқа ие болуда. Бұл табиғи үдеріс болғанымен, отбасы институтының құндылығын төмендетпеу, жастар арасында жауапты отбасылық өмір мәдениетін қалыптастыру, некенің тек жеке таңдау ғана емес, қоғамдық жауапкершілік екендігін түсіндіру маңызды болып қала береді.

Демографиялық саясаттың тиімділігі халықтың әлеуметтік жағдайымен тығыз байланысты. Азаматтардың әл-ауқатының артуы, жұмыспен қамтылуы, тұрғын үймен қамтамасыз етілуі, медициналық қызметтің сапасы мен білім беру жүйесінің дамуы демографиялық өсімге оң ықпал етеді. Сондықтан демографиялық саясат тек статистикалық көрсеткіштерге негізделмей, азаматтардың өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған кешенді шаралармен ұштасуы қажет.

Ана мен баланы қорғау бағытындағы мемлекеттік саясаттың басты мақсаты – әрбір баланың қауіпсіз ортада өсіп-жетілуіне, дені сау болып қалыптасуына және толыққанды дамуына жағдай жасау. Бұл ретте профилактикалық медицинаның маңызы артып келеді. Ана денсаулығын нығайту, балалар арасындағы аурулардың алдын алу, дұрыс тамақтану мәдениетін қалыптастыру, вакцинациялау және скринингтік бағдарламаларды жетілдіру қоғам денсаулығын жақсартуға ықпал етеді.

Әлеуметтік қолдау шараларының тиімділігі де халықтың әл-ауқатына тікелей әсер етеді. Көпбалалы отбасыларды, ерекше қажеттілігі бар балаларды тәрбиелеп отырған жанұяларды, жалғызбасты аналарды және әлеуметтік тұрғыдан осал санаттағы азаматтарды қолдау мемлекеттің әлеуметтік жауапкершілігінің маңызды көрінісі болып табылады. Мұндай қолдау тек материалдық көмекпен шектелмей, психологиялық, құқықтық және консультациялық қызметтерді де қамтуы тиіс.

Гендерлік теңдік қағидаттары қоғамның тұрақты дамуына ықпал ететін маңызды факторлардың бірі саналады. Ерлер мен әйелдердің әлеуетін толық жүзеге асыруына мүмкіндік беру, олардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау, еңбек нарығында және қоғамдық өмірде тең мүмкіндіктер қалыптастыру елдің экономикалық және әлеуметтік дамуына оң әсер етеді. Сонымен қатар гендерлік саясаттың басты мақсаты отбасы институтын әлсірету емес, отбасындағы серіктестік пен өзара жауапкершілікті нығайту болып табылады.

Әйелдердің қоғам өміріндегі рөлі ерекше. Ана – ұлт тәрбиесінің алтын діңгегі. Ол тек отбасының ұйытқысы ғана емес, қоғамның дамуына үлес қосатын белсенді азамат. Бүгінде әйелдер мемлекеттік қызметте, ғылым мен білімде, медицинада, мәдениетте, кәсіпкерлікте, өндіріс пен ауыл шаруашылығында табысты еңбек етіп келеді. Олардың әлеуетін тиімді пайдалану, кәсіби өсуіне жағдай жасау, ана болу міндеттерімен үйлестіруге қолайлы орта қалыптастыру әлеуметтік саясаттың маңызды міндеттерінің бірі болып табылады.

Сол сияқты ер азаматтардың да отбасы алдындағы жауапкершілігін күшейту маңызды. Жауапты әке институтын дамыту, әкелердің бала тәрбиесіне белсенді араласуын ынталандыру, отбасылық құндылықтарды сақтаудағы ер азаматтардың рөлін арттыру қоғамдағы оң өзгерістерге ықпал етеді. Әке мен ананың өзара түсіністігі мен ынтымақтастығы бала тәрбиесінің сапасына, отбасының беріктігіне және ұрпақтың рухани дамуына тікелей әсер етеді.

Қазіргі кезде отбасылық жанжалдардың, ажырасулардың, тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу мәселелері ерекше назар аударуды қажет етеді. Бұл бағытта құқықтық мәдениетті қалыптастыру, отбасылық кеңес беру қызметтерін жетілдіру, психологиялық қолдау көрсету, медиация институтын дамыту, қоғамда зорлық-зомбылыққа мүлдем төзбеушілік мәдениетін орнықтыру маңызды. Әрбір азаматтың қадір-қасиеті қорғалатын, қауіпсіз және ізгілікті орта қалыптастыру – мемлекеттің де, қоғамның да ортақ міндеті.

Отбасылық саясаттың табысты жүзеге асуы азаматтық қоғам институттарының белсенділігімен де тығыз байланысты. Үкіметтік емес ұйымдар, қоғамдық бірлестіктер, қайырымдылық қорлары, жастар ұйымдары, әйелдер кеңестері және ардагерлер ұйымдары халықтың әлеуметтік мәселелерін шешуге, отбасылық құндылықтарды насихаттауға, жастарды тәрбиелеуге, әлеуметтік осал топтарды қолдауға елеулі үлес қосып келеді. Мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы серіктестік қоғамдағы тұрақтылық пен келісімді нығайтудың маңызды факторы болып табылады.

Ұлттың болашағы – саналы, білімді, тәрбиелі ұрпақтың қолында. Ал мұндай ұрпақ ең алдымен мықты отбасында қалыптасады. Сондықтан отбасы құндылықтарын нығайту, ана мен баланы қорғау, демографиялық өсімді қолдау және гендерлік теңдікті қамтамасыз ету мәселелері әрдайым мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі болып қала береді. Өйткені берекелі отбасы – берік қоғамның, ал берік қоғам – қуатты мемлекеттің кепілі.

Отбасы құндылықтарын нығайту ісінде мәдениет пен руханияттың алатын орны айрықша. Қай кезеңде болмасын ұлттың ішкі қуаты оның материалдық байлығымен ғана емес, рухани әлеуетімен де өлшенген. Рухани бай, адамгершілік қағидаттары берік қоғамда отбасы институты да берік болады. Сондықтан мәдениет, әдебиет, өнер, ұлттық дәстүр мен тарихи сананы жаңғырту мәселелері отбасы саясатының ажырамас бөлігі ретінде қарастырылуы қажет.

Ұлттық құндылықтар жас ұрпақтың дүниетанымын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Ата-бабадан жалғасып келе жатқан салт-дәстүрлер, отбасылық тәрбие үлгілері, әдеп пен ізеттілік қағидалары қоғамдағы татулық пен келісімнің негізі болып табылады. Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан құндылықтар жүйесінде отбасына, бала тәрбиесіне, ананы ардақтауға, әкені құрметтеуге ерекше мән берілген. «Ата көрген оқ жонар, ана көрген тон пішер», «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілерсің» деген халық даналығы отбасы тәрбиесінің өмірлік маңызын айқын көрсетеді.

Отбасындағы тәрбие тек материалдық қамсыздандырумен шектелмейді. Ең бастысы – балаға мейірім, қамқорлық, сүйіспеншілік пен адамгершілік құндылықтарын дарыту. Бала ата-анасының айтқан сөзінен бұрын жасаған ісінен үлгі алады. Сондықтан үлкендердің өмір салты, қарым-қатынасы, өзара сыйластығы баланың болашақ тұлғасының қалыптасуына тікелей ықпал етеді. Осы тұрғыдан алғанда, ата-аналардың педагогикалық мәдениетін арттыру, жауапты ата-ана қағидаттарын насихаттау маңызды міндеттердің бірі болып табылады.

Қазіргі таңда жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру, олардың шығармашылық және зияткерлік әлеуетін дамыту мәселелері де ерекше маңызға ие. Спортпен айналысу, кітап оқу мәдениетін қалыптастыру, өнер мен ғылымға қызығушылықты арттыру, еріктілік қызметке тарту – жастардың бойында белсенді азаматтық ұстанымды қалыптастырады. Ал мұндай қасиеттер мықты отбасының және жауапты қоғамның негізін құрайды.

Жастар саясаты мен отбасы саясаты өзара тығыз байланысты. Жастардың әлеуметтік жағдайын жақсарту, сапалы білім алуына мүмкіндік жасау, жұмыспен қамту, кәсіпкерлік бастамаларын қолдау, тұрғын үй мәселесін шешу – олардың өмірге деген сенімін арттырып, отбасын құруға деген жауапкершілігін күшейтеді. Сондықтан жастарға арналған мемлекеттік бағдарламалар мен әлеуметтік бастамалар ұзақ мерзімді демографиялық және әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды құралы болып табылады.

Қазіргі әлемдегі урбанизация үдерісі отбасы институтына да өз әсерін тигізуде. Халықтың ірі қалаларға шоғырлануы, өмір сүру салтының өзгеруі, еңбек қатынастарының жаңа формалары адамдар арасындағы қарым-қатынастың сипатын өзгертуде. Мұндай жағдайда отбасы мүшелерінің бір-біріне уақыт бөлуі, ұрпақтар арасындағы рухани байланыс пен түсіністікті сақтауы маңызды болып отыр. Материалдық игіліктерге ұмтылумен қатар, рухани құндылықтарды сақтауға мән беру қоғамның үйлесімді дамуына ықпал етеді.

Егде жастағы адамдарға қамқорлық жасау да отбасы мәдениетінің маңызды көрсеткіштерінің бірі болып табылады. Қазақ халқы үлкенді сыйлауды, қарияның батасын алуды, ақыл-кеңесіне құлақ асуды ежелден қасиетті борыш санаған. Бүгінгі күні де аға буын өкілдерінің өмірлік тәжірибесі мен даналығы жас ұрпақ үшін үлкен мектеп болып табылады. Қарттарға құрмет көрсету, олардың әлеуметтік қорғалуын қамтамасыз ету, белсенді ұзақ өмір сүруіне жағдай жасау қоғамның адамгершілік деңгейін көрсетеді.

Мүмкіндігі шектеулі азаматтарды тәрбиелеп отырған отбасыларға жан-жақты қолдау көрсету – әлеуметтік саясаттың маңызды бағыттарының бірі. Ерекше қажеттілігі бар балаларды қоғамнан оқшауламай, оларды толыққанды әлеуметтік ортаға бейімдеу, инклюзивті білім беру жүйесін дамыту, оңалту қызметтерін жетілдіру және олардың ата-аналарына психологиялық қолдау көрсету қоғамдағы әлеуметтік әділеттіліктің көрінісі болып табылады. Әрбір адамның қоғам өміріне белсенді қатысуына мүмкіндік жасау – өркениетті мемлекеттің басты қағидаларының бірі.

Отбасылық құндылықтарды дәріптеуде бұқаралық ақпарат құралдарының да жауапкершілігі зор. Қоғамдық санаға әсер ететін ақпараттық кеңістікте адамгершілік пен ізгілікті, отбасы бірлігі мен жауапкершілікті насихаттайтын мазмұнның үлесі артуы қажет. Өскелең ұрпаққа оң үлгі көрсететін телебағдарламалар, деректі фильмдер, көркем шығармалар, интернет жобалар мен әлеуметтік бастамалар қоғамдағы рухани құндылықтарды нығайтуға қызмет етеді.

Қоғамдағы тұрақтылықтың маңызды көрсеткіштерінің бірі – азаматтардың әлеуметтік әл-ауқаты. Тұрғын үймен қамтамасыз ету, жұмыспен қамту, сапалы білім мен медициналық қызметтердің қолжетімділігі, қауіпсіз орта қалыптастыру сияқты факторлар отбасының беріктігіне тікелей әсер етеді. Сондықтан халықтың өмір сүру сапасын арттыруға бағытталған мемлекеттік бағдарламалар отбасылық саясатпен өзара сабақтастықта жүзеге асырылуы тиіс.

Салауатты өмір салтын қалыптастыру да отбасы институтын нығайтудың маңызды тетіктерінің бірі болып табылады. Дұрыс тамақтану, дене белсенділігі, зиянды әдеттерден бас тарту, экологиялық мәдениетті қалыптастыру – дені сау ұлттың негізі. Отбасы мүшелерінің салауатты өмір салтын ұстануы балалардың да дұрыс дағдыларды бойына сіңіруіне ықпал етеді. Бұл өз кезегінде халық денсаулығының жақсаруына, өмір сүру ұзақтығының артуына және демографиялық көрсеткіштердің оң өзгеруіне әсер етеді.

 

Осылайша, отбасы құндылықтарын нығайту, ана мен баланы қорғау, демографиялық саясатты жетілдіру және гендерлік теңдікті қамтамасыз ету мәселелері қоғамның орнықты дамуының негізгі алғышарттарының бірі болып табылады. Бұл бағыттағы жұмыстар тек мемлекеттік органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның, әрбір отбасының және әрбір азаматтың ортақ жауапкершілігі саналады. Өйткені елдің ертеңі – бүгінгі отбасының тәрбиесіне, бүгінгі ата-ананың жауапкершілігіне және бүгінгі қоғамның рухани деңгейіне байланысты.

Отбасы институтын нығайту мәселесі тек әлеуметтік немесе демографиялық саясаттың шеңберінде қарастырылатын тар ауқымды мәселе емес. Бұл – елдің ұзақ мерзімді дамуының, ұлттық қауіпсіздіктің, рухани тұтастықтың және қоғамдық тұрақтылықтың басты негіздерінің бірі. Сондықтан отбасылық саясатты жетілдіру, оның тиімділігін арттыру және жаңа қоғамдық өзгерістерге бейімдеу уақыт талабы болып табылады. Әлемдік тәжірибе көрсетіп отырғандай, отбасы құндылықтарын сақтай білген мемлекеттер әлеуметтік тұрақтылыққа, экономикалық өркендеуге және демографиялық өсімге қол жеткізеді.

Қазіргі кезеңде қоғамдағы өзгерістер еңбек нарығына, білім беру жүйесіне, адамдардың өмір сүру салтына, дүниетанымына әсер етуде. Осындай жағдайда отбасылық қатынастардың жаңа мәдениетін қалыптастыру маңызды. Отбасы мүшелерінің өзара сыйластығы, жауапкершілікті бөлісе білуі, ашық қарым-қатынас орнатуы, балаларға жеткілікті көңіл бөлуі – мықты отбасының негізгі белгілері болып табылады. Материалдық жағдай маңызды болғанымен, отбасы бақытының басты өлшемі рухани үйлесім мен өзара түсіністік екендігі өмір тәжірибесімен дәлелденген.

Жасөспірімдердің психологиялық саулығы да қазіргі қоғамдағы маңызды мәселелердің бірі болып отыр. Ақпараттық жүктеменің артуы, әлеуметтік желілердің әсері, жалғыздық сезімі, құрдастар арасындағы қарым-қатынас, ата-анамен байланыстың әлсіреуі балалар мен жастардың эмоционалдық жағдайына ықпал етуде. Осыған байланысты отбасындағы сенімді қарым-қатынасты қалыптастыру, балалардың пікіріне құлақ асу, олардың ішкі жан дүниесін түсіну, психологиялық қолдау көрсету мәдениетін дамыту аса маңызды. Әрбір бала өзін қауіпсіз әрі сүйікті сезінетін отбасында тәрбиеленген кезде ғана толыққанды тұлға болып қалыптасады.

Қоғамдағы әйелдердің рөлімен қатар, ер азаматтардың да әлеуметтік жауапкершілігін күшейту маңызды. Отбасындағы үйлесім тек ананың ғана емес, әкенің де белсенді қатысуына байланысты. Бала тәрбиесіне әкенің араласуы оның мінез-құлқының, жауапкершілік сезімінің, өзіне деген сенімінің қалыптасуына ықпал етеді. Сондықтан жауапты әкелік мәдениетін қалыптастыру, ер азаматтардың отбасылық өмірдегі беделі мен жауапкершілігін арттыру – отбасы саясатының маңызды бағыттарының бірі.

Экономикалық тұрақтылық та отбасының әл-ауқатына тікелей әсер етеді. Халықтың табысын арттыру, кәсіпкерлікті қолдау, жаңа жұмыс орындарын құру, еңбек жағдайларын жақсарту және әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз ету азаматтардың өмір сапасын арттыруға ықпал етеді. Өз болашағына сенімді отбасы ғана ұрпақ тәрбиесіне, балалардың білімі мен денсаулығына көбірек көңіл бөледі. Сондықтан экономикалық даму мен әлеуметтік саясат өзара тығыз байланыста қарастырылуы тиіс.

Тұрмыстық зорлық-зомбылықтың алдын алу, қоғамда өзара құрмет мәдениетін қалыптастыру, адам құқықтарын қорғау мәселелері де отбасы институтының беріктігіне әсер етеді. Қауіпсіз отбасы – қауіпсіз қоғамның негізі. Осы тұрғыдан алғанда, құқықтық мәдениетті арттыру, азаматтардың құқықтық сауаттылығын күшейту, отбасылық дауларды бейбіт жолмен шешу тәжірибесін дамыту маңызды. Медиация институтын жетілдіру, психологиялық қызметтердің қолжетімділігін қамтамасыз ету, әлеуметтік қолдау тетіктерін күшейту көптеген мәселелердің алдын алуға мүмкіндік береді.

Қоғамдағы еріктілік мәдениетінің дамуы да отбасылық құндылықтардың нығаюына ықпал етеді. Қайырымдылық жасау, мұқтаж жандарға көмек көрсету, қоғамдық бастамаларға қатысу, үлкенге қамқор болу, балаларды қорғауға бағытталған іс-шараларға атсалысу адамдар арасындағы өзара сенімді күшейтеді. Мейірімділік пен жанашырлық сияқты қасиеттер ең алдымен отбасында қалыптасады. Сондықтан қайырымдылық пен еріктілік мәдениетін дамыту да тәрбиелік мәні зор бағыттардың бірі болып табылады.

Экологиялық мәдениетті қалыптастыру да отбасы тәрбиесінің бір бөлігіне айналып келеді. Табиғатты аялау, қоршаған ортаға жауапкершілікпен қарау, суды және энергия ресурстарын үнемдеу, экологиялық сауаттылықты арттыру – келешек ұрпақтың алдындағы ортақ жауапкершілік. Балалардың табиғатқа деген сүйіспеншілігін қалыптастыру, қоршаған ортаны қорғау мәдениетін үйрету отбасы тәрбиесінің маңызды құрамдас бөлігіне айналуда.

Цифрлық технологиялар заманында медиасауаттылықтың маңызы да арта түсуде. Ақпараттық қауіпсіздік, интернет кеңістігін дұрыс пайдалану, жалған ақпараттан қорғану, балалардың цифрлық мәдениетін қалыптастыру қазіргі заманғы ата-аналардың маңызды міндеттерінің бірі болып отыр. Отбасындағы ашық диалог, өзара сенім мен қолдау ғана балалардың ақпараттық ортадағы түрлі қауіптердің ықпалынан сақтануына көмектеседі.

Болашаққа сеніммен қарайтын қоғам қалыптастыру үшін отбасы институтын қолдау жүйелі түрде жалғасуы тиіс. Мемлекеттік органдардың, білім беру мекемелерінің, денсаулық сақтау ұйымдарының, қоғамдық бірлестіктердің, бұқаралық ақпарат құралдарының және әрбір азаматтың күш-жігері біріктірілген кезде ғана бұл бағыттағы жұмыстар өз нәтижесін береді. Өйткені отбасы мәселесі – тек бір отбасының ғана емес, тұтас мемлекеттің болашағына қатысты мәселе.

Қазақстанда отбасы, ана мен бала, демографиялық саясат және гендерлік теңдік мәселелеріне ерекше көңіл бөлінуі елдің әлеуметтік мемлекет ретіндегі ұстанымын айқындайды. Ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, әлемдік дамудың озық тәжірибелерін тиімді пайдалану, әлеуметтік әділеттілік қағидаттарын нығайту, азаматтардың әл-ауқатын арттыру бағытындағы жұмыстар қоғамның тұрақты дамуына негіз болады.

Берекелі отбасы – рухани бай қоғамның, ал рухани бай қоғам – қуатты мемлекеттің негізі. Адам бойындағы ізгі қасиеттер, еңбекқорлық, патриотизм, жауапкершілік, мейірімділік пен жанашырлық ең алдымен отбасында қалыптасады. Сондықтан отбасы құндылықтарын сақтау мен нығайту, ана мен баланы қорғау, демографиялық өсімді қолдау және гендерлік теңдікті қамтамасыз ету бағытындағы жұмыстар әрдайым мемлекеттік саясаттың басты басымдықтарының бірі болып қала береді.

Қоғамның өркендеуі мен ұлттың кемелденуі әрбір шаңырақтағы татулық пен берекеден басталады. Ынтымағы жарасқан отбасы – тәрбиелі ұрпақтың бесігі, ал тәрбиелі ұрпақ – елдің ертеңі. Сондықтан отбасыға деген қамқорлық – болашаққа деген қамқорлық. Ұрпағын ардақтаған, анасын құрметтеген, баласының бақытына жағдай жасаған, ер мен әйелдің өзара сыйластығына негізделген қоғам ғана өркениеттің биік белестеріне көтеріле алады. Осы тұрғыдан алғанда, отбасы құндылықтарын нығайту, ана мен баланы қорғау, демографиялық саясатты жетілдіру және гендерлік теңдікті қамтамасыз ету – Қазақстанның тұрақты дамуы мен жарқын болашағының кепілі болып қала береді.