КІТАПХАНАСЫ БАЙ ҚАЛАМГЕР (Қабдеш Жұмаділовтың жеке кітапханасы туралы толғау)

Қанат АЛТЫНБЕК,
жазушы, зерттеуші,
ҚР Ұлттық кітапханасының Ғалым хатшысы,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі

Кітап – қаламгердің тынысы, ой әлемінің өзегі, рухани болмысының айнасы. Ол – адам жанының ең нәзік пернелерін қозғайтын, ой мен қиялдың шексіз кеңістігіне жол ашатын құдіретті әлем. Ал сол кітаптардың басын біріктірген жеке кітапхана – қалам иесінің ішкі дүниесінің, дүниетанымдық кеңістігінің, рухани деңгейі мен талғамының айқын көрінісі. Әр кітап сөресі – ізденістің, әр том – өмірлік тәжірибе мен интеллектуалдық еңбектің куәсі. Сондықтан да жеке кітапхана – жазушының екінші өмірбаяны, рухани портреті іспетті.

Қабдеш ЖҰМАДІЛОВ
(1936-2021)

Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, Халық жазушысы Қабдеш Жұмаділовтің жеке кітапханасы да осындай рухани биіктіктің, парасат пен пайымның бірегей нышаны болды. Ол тек қаламгер ғана емес, нағыз оқырман, өмір бойы кітаппен сырласқан рухани жолаушы еді. Қабдеш ағаның «Кітапханам – менің рухани байлығым» деген бір ауыз сөзі оның дүниетанымын, өмірлік философиясын, білімге деген құрметін айқын аңғартады. Бұл сөзде жазушының кітапқа деген махаббаты ғана емес, кітапты өмірдің мәні мен рухани тірегі ретінде қабылдаған терең көзқарасы жатыр.

Қаламгердің шығармашылық мұрасы – қазақ әдебиетінің алтын қорына қосылған өлшеусіз қазына. Оның қаламынан оннан астам роман, жиырмадан аса повесть, жетпістен астам көркем әңгіме, сан алуан публицистикалық мақалалар мен эсселер дүниеге келді. Әр шығармасы қазақ халқының тарихи тағдырын, рухани болмысын, ұлттың өткені мен бүгіні арасындағы күрделі байланыстарды көркемдікпен бейнеледі. Қабдеш Жұмаділов шығармаларының тарихи тереңдігі мен көркемдік қуаты – оның кең білімді, терең ойлы тұлға екенін айғақтайды.

Оның жазушылық шеберлігі кездейсоқ қалыптасқан жоқ. Бұл – ғұмыр бойы үздіксіз оқудың, ойланудың, салыстыру мен саралаудың нәтижесі. Қабдеш ағаның жеке кітапханасы – осы интеллектуалдық еңбектің тірі куәгері. Онда әлем әдебиетінің классиктері, түркі және қазақ әдебиетінің таңдаулы туындылары, тарих, философия, этнография, мәдениеттану саласындағы ғылыми еңбектер, сирек басылымдар мен қолжазба кітаптар жинақталған. Әр кітап – оның шығармашылық лабораториясының бір бөлшегі, ой қазынасының қайнар көзі еді.

Жеке кітапхана – қаламгер үшін тек оқу құралы емес, рухани сұхбаттас, шығармашылық серіктес. Қабдеш Жұмаділов үшін де кітап сөрелері тірі ағзалардай сөйлеп тұрғандай, әр том өзінің тағдырымен, мазмұнымен, рухымен әсер ететін құбылыс болды. Ол кітапты тұтынушы ретінде емес, рухани серік, ұстаз, ойлас дос ретінде қабылдады. Сондықтан оның кітапханасы – жазушының шығармашылық әлемін, рухани биігін, тарихи жады мен мәдени кеңістігін айқын көрсететін құндылық.

Мұхтар Шаханов және Қабдеш Жұмаділов.

Бүгінгі күні Қабдеш Жұмаділовтің жеке кітапханасы – тек бір қаламгердің оқыған кітаптарының жиынтығы емес, қазақ руханиятының бір дәуірін танытатын мәдени мұра. Бұл кітапхана арқылы жазушының дүниетанымын, рухани бағдарын, шығармашылық қайнар көздерін зерделеуге болады. Әрбір бет, әрбір белгі, әрбір жазба – қазақ әдебиетінің тарихына қатысты үнсіз дерек, ұлт мәдениетінің рухани шежіресі.

Сондықтан Қабдеш Жұмаділовтің жеке кітапханасы – тек өткеннің естелігі емес, келешек ұрпаққа аманатталған рухани мұра. Ол – жас зерттеушілер мен оқырмандар үшін танымдық кеңістік, әдебиет пен тарихқа бастар рухани көпір. Қаламгердің кітапқа деген құрметі, оқуға деген адалдығы бүгінгі ұрпақ үшін өнеге, рухани сабақ болып қала бермек. Кітапхана – оның шығармашылық ғұмырының үнсіз шежіресі, рухани әлемінің сәулетті сарайы еді.

Қаламгердің кітапқа деген махаббаты бір күнде қалыптаспайды. Ол – балалықтан басталған рухани тәрбие, өмір бойы жалғасқан ізденіс пен танымға ұмтылыстың жемісі. Қабдеш Жұмаділовтің кітапсүйгіш болмысы да ерте жастан қалыптасқан. Шығыс Түркістаннан тарихи Отанына оралған сәттен бастап, оның ең алғашқы рухани жұбанышы – ана тіліндегі қазақ кітаптары болды. Туған тілдегі әрбір жол, әрбір сөйлем оның жүрегіне от беріп, ұлттық рухын күшейтіп, шығармашылық болмысының қалыптасуына қуатты негіз қалады. Ана тіліндегі кітаптарды оқу арқылы ол өз халқының тарихын, мәдениетін, сөз өнерінің терең тамырын қайта таныды, рухани тұтастығын бекітті.

Уақыт өте келе Қабдеш Жұмаділов орыс тіліндегі әлемдік әдебиеттің классиктеріне ден қойды. Әлем әдебиетінің алып шыңдарын бағындырған ұлы туындыларды жүйелі түрде оқып, салыстырып, талдап отырды. Бұл оның көркемдік талғамын кеңейтіп, шығармашылық көкжиегін ұлғайтты. Ол кітапты жай ғана уақыт өткізу құралы ретінде қабылдаған жоқ. Әрбір беттен ой сүзіп, әрбір жолды парасат сүзгісінен өткізді. Оқығанын санасына тоқып, маңызды тұстарына қаламмен белгі қойып, астын сызып, өзіне қажет ойларды белгілеу – оның интеллектуалдық жұмыс тәсіліне айналды. Кітап оқу – ол үшін рухани жаттығу, шығармашылыққа дем беретін тыныс кеңістігі, ой мен қиялды шыңдайтын лаборатория болды.

Қаламгердің жеке кітапханасы – осы рухани сапардың айғағы. Оның сөрелерінде үш мыңнан астам кітап сақталғаны белгілі. Бірақ бұл – жай ғана сандық көрсеткіш емес. Бұл – бір адамның ғұмырына сыйған таным әлемі, ізденіс жолы, рухани тәжірибесі. Әрбір том – оның ой әлеміндегі бір белес, әрбір кітап – оның шығармашылық жолындағы бір баспалдақ. Бұл бай кітап қорының ішінде қазақ әдебиетінің алтын қорына енген көптомдықтар, әлем әдебиетінің таңдаулы классиктері, тарих пен философия, мәдениет пен этнография саласындағы ғылыми еңбектер, сирек басылымдар мен құнды дереккөздер қатар орын алған.

Әсіресе Мұхтар Әуезовтің көптомдығы Қабдеш Жұмаділовтің сүйіп оқыған, қайта-қайта парақтаған кітаптарының қатарында болды. Мұхтар Әуезов – ол үшін тек ұлы жазушы ғана емес, рухани ұстаз, шығармашылық бағдар беруші, парасат биігінің символы еді. Университет қабырғасында Мұхаңнан дәріс алған жас Қабдеш үшін бұл кездесулер тағдырлы мектепке айналды. Ұстаз бен шәкірт арасындағы рухани байланыс уақыт пен кеңістіктен асып, шығармашылық сабақтастыққа ұласты. Әуезовтің көркемдік әлемі, тарихи пайымы, эпикалық тынысы Қабдеш Жұмаділовтің жазушылық болмысына терең ықпал етті.

Әуезов көптомдықтарының мұқабасының тозуы, парақтарының жиі ашылып, белгі қойылған жерлерінің көп болуы – Қабдеш Жұмаділовтің бұл еңбектерге қаншалықты жиі оралып отырғанының үнсіз куәсі. Бұл – кітаптың тек сөреге қойылған жәдігер емес, қаламгердің күнделікті рухани серігі болғанының айғағы. Әрбір белгі, әрбір астын сызған жол – оның ой әлемінде жүріп өткен зияткерлік іздің белгісі.

Жеке кітапхана – Қабдеш Жұмаділов үшін өткенді танудың, бүгінді пайымдаудың, болашақты болжаудың рухани алаңы болды. Ол кітап арқылы тарихпен тілдесті, классиктермен ой жарыстырды, өзі өмір сүрген дәуірдің рухани ахуалын терең түсінуге ұмтылды. Сондықтан оның шығармаларындағы тарихи шындық пен көркемдік қуат, ұлттық болмыс пен жалпыадамзаттық идеялардың тоғысуы – осы кең кітап әлемінде жинақталған білім мен ой тәжірибесінің жемісі.

Қаламгердің кітапқа деген құрметі – тек жеке әуестік емес, ұлттық руханиятқа қызмет етудің бір жолы. Оның жеке кітапханасы – бір жазушының ғана емес, тұтас бір дәуірдің рухани айнасы. Бұл сөрелерде сақталған кітаптар арқылы қазақ әдебиетінің даму жолын, рухани сабақтастықтың жалғастығын, әлемдік әдебиетпен сұхбаттасу үдерісін көруге болады. Қабдеш Жұмаділовтің кітапсүйгіш болмысы – жас қаламгерлер мен оқырмандар үшін үлгі, кітапқа адалдықтың, білімге құрметтің көркем көрінісі.

Кітаппен бірге өмір сүрген, кітаппен бірге ойланған, кітаппен бірге кемелденген Қабдеш Жұмаділовтің тағдыры – рухани еңбектің қандай биікке жетелейтінін көрсететін тағылымды жол. Оның жеке кітапханасы – сөз өнерінің үнсіз ұстазы, қазақ руханиятының құнды қазынасы, келер ұрпаққа аманат етілген қасиетті мұра.

Жазушы үшін кітап – сыртқы әлемнің жинақталған бейнесі ғана емес, ішкі дүниенің кеңістігін кеңейтетін рухани кілт. Қабдеш Жұмаділов кітапты тек жинап, сөреге тізіп қоюмен шектелмеген қаламгер еді. Ол үшін әрбір кітап – оймен тілдесетін тірі серік, уақыт пен кеңістікті жалғайтын рухани көпір, шығармашылыққа бастайтын жолбасшы болатын. Сондықтан да оның кітапханасы – қарапайым тұрмыстық жиынтық емес, қаламгерлік лаборатория, таным мен ізденістің мәңгі қозғалыстағы алаңы еді.

Қабдеш аға әр кітаптан жаңа ой, тың ұғым, терең пайым, тарихи дерек, көркем бейне іздеді. Ол оқығанын жай ғана қабылдаушы емес, оқығанын сұрыптаушы, ой сүзгісінен өткізуші, өз дүниетанымымен қайта қорытып, шығармашылыққа айналдырушы болды. Әрбір бет оның санасында сұрақ тудырып, әрбір абзац жаңа идеяға жетелеп отырды. Сондықтан оның шығармаларынан байқалатын терең философиялық пайым, тарихи дәлдік, көркемдік нақыш – осы үздіксіз оқудың, салыстыру мен саралаудың нәтижесі.

Жазушының оқу өрісі көркем әдебиетпен ғана шектелген жоқ. Ол тарих, философия, логика, мәдениеттану, этнография, қоғамдық ғылымдар саласындағы іргелі еңбектерді жүйелі түрде оқып, зерделеп отырды. Бұл еңбектер оның тарихи романдары мен повестерінің концептуалдық негізін қалыптастырды. Қабдеш Жұмаділов шығармаларындағы тарихи фактілерге сүйену, ұлттық тағдырды кең панорамада көрсету, тұлға мен қоғам байланысын философиялық тұрғыдан пайымдау – оның кең ғылыми оқуларының көркем көрінісі еді. Оның қаламынан туған әр туынды – көркем әдебиет пен ғылыми танымның тоғысқан тұсы, рухани ізденістің көркем нәтижесі.

Қаламгердің жеке кітапханасы тек кітаптармен ғана шектелмеген. Кітап сөрелерінен белгілі тұлғалардың өз қолтаңбасымен сыйға тартқан туындылары, әдеби қауым өкілдерінің естелік сөздері жазылған кітаптар, көркем безендірілген кәдесыйлар орын алған. Бұл – жазушының рухани қарым-қатынасының кеңдігін, әдеби қауымның ортасында жүргенін, қаламгерлік қауымдастықпен тығыз байланыста болғанын аңғартатын айғақтар. Әрбір қолтаңба – бір дәуірдің әдеби тынысын, шығармашылық сұхбаттың белгісін сақтаған үнсіз куә.

Кітаптармен қатар сақталған жазушының өз қолымен жазған жүздеген қолжазбалары – оның шығармашылық шеберханасының тірі дерегі. Қолжазба беттеріндегі түзетулер, сызылған жолдар, қайта жазылған абзацтар – қаламгердің шығармашылық ізденісінің күрделі жолын көрсетеді. Бұл қолжазбалар арқылы жазушының ойының қалай туғанын, сюжеттің қалай қалыптасқанын, көркем бейненің қалай сомдалғанын зерттеуге болады. Сондай-ақ, жары Сәуле апайдың терім машинкасымен басқан шығармалары – отбасы мен шығармашылықтың сабақтастығын, қаламгерлік еңбектің отбасылық ортада қалай өрбігенін айқындайтын ерекше мәдени дерек.

Архивтік фотоқұжаттар – Қабдеш Жұмаділовтің өмір жолын, шығармашылық ортасын, дәуірлік келбетін айғақтайтын баға жетпес мұра. Бұл суреттерде жазушының әдеби сапарлары, кездесулері, замандастарымен аралас-құралас сәттері, тарихи кезеңдердің тынысы сақталған. Әрбір фото – бір дәуірдің рухани хроникасы, бір қаламгердің ғана емес, қазақ әдебиетінің тұтас тарихының бір парағы.

Қабдеш Жұмаділовтің жеке кітапханасы мен архиві – тек бір адамның рухани қазынасы емес, ұлттық әдебиет тарихының маңызды дереккөзі. Бұл қор арқылы қазақ прозасының даму үрдісін, жазушының шығармашылық эволюциясын, тарихи тақырыпқа келген көркемдік тәсілдерін, интеллектуалдық бағдарын терең зерттеуге мүмкіндік бар. Сондықтан оның кітапханасы мен қолжазба мұрасы – келер ұрпаққа аманат етілген рухани байлық, әдебиеттанушылар үшін құнды зерттеу алаңы.

Кітаппен бірге ойланған, кітаппен бірге толғанған, кітаппен бірге кемелденген Қабдеш Жұмаділов үшін кітапхана – өмірдің ажырамас бөлшегі болды. Оның сөрелерінде тұрған әрбір том – жазушының рухани сапарының бір белесі, әрбір қолжазба – ой мен сезімнің күрделі жолының куәсі. Осы тұрғыдан алғанда, Қабдеш Жұмаділовтің кітапханасы – қазақ руханиятының үнсіз сөйлейтін ғибадатханасы, сөз өнерінің қасиетті ордасы іспетті.

Қаламгер үшін кітап оқу – әдет емес, өмір салты. Бұл – ойды тәрбиелеу, рухты шыңдау, уақытпен сұхбат құрудың ең терең формасы. Қабдеш Жұмаділовтің өмір жолына көз жүгірткенде, оның кітапқа деген адалдығы ерекше аңғарылады. Жазушының ұлының айтуынша, Қабдеш аға өмірінің соңына дейін күн сайын кітап оқуды үзбеген. Бұл – кездейсоқ әдет емес, саналы түрде қалыптасқан рухани тәртіп, ой мен жүректі қатар тәрбиелеудің өмірлік қағидасы еді.

Ол үшін кітапхана – жай ғана кітаптар сақталған бөлме емес, күнделікті ой-санасын жаңғыртып, рухын тазартатын, ішкі әлемін байытатын киелі кеңістік болды. Кітап сөрелерінің арасында ол өткенмен тілдесіп, бүгінді пайымдап, болашақты болжады. Әрбір ашылған кітап – жаңа бір әлемге жасалған сапар, әрбір оқылған жол – санаға түскен сәуле, рухқа құйылған нұр іспетті еді.

Қабдеш Жұмаділов кітапқа тәуелді болған жоқ, ол кітаппен тұтасып кеткен қаламгер болатын. Оның ойлау жүйесі, жазу стилі, дүниетанымдық ұстанымы – бәрі де осы кітап әлемінде қалыптасты. Ол оқырман ретінде кітапты тұтынушы емес, кітаппен бірге ойланушы, бірге өмір сүруші тұлға еді. Сондықтан оның шығармаларынан байқалатын кең тыныс, тарихи дәлдік, философиялық тереңдік – күнделікті үздіксіз оқудың, интеллектуалдық тәртіптің көркем нәтижесі.

Жеке кітапхана – қаламгердің жан сарайы. Қабдеш Жұмаділовтің кітапханасы да – оның ішкі дүниесінің сәулетті сарайы, рухани әлемінің айнасы. Бұл кітапхана – бір адамның ғана жеке меншігі емес, тұтас ұлттың рухани жадын бейнелейтін киелі орда. Онда қазақ сөз өнерінің алтын қорына айналған шығармалар, әлемдік әдебиеттің классикалық туындылары, тарих пен философияның іргелі еңбектері, мәдениет пен өркениет туралы ой толғаулар қатар сақталған. Бұл – ұлттың рухани тәжірибесінің жинақталған көрінісі, ғасырлар бойғы таным мен тағдырдың кітап беттеріне түскен шежіресі.

Қаламгердің кітапханасы – даналықтың, ұлтқа қызмет ету ұстанымының, көркемдік пен кісіліктің куәсі. Әрбір том – оның рухани жауапкершілігінің бір бөлшегі, әрбір кітап – оның ұлт алдындағы борышын сезінген парасатты ойының белгісі. Ол кітап арқылы халықтың тарихи жадын жаңғыртты, ұлттық болмысты көркем сөзбен қайта сомдады, ұрпақ санасына тарих пен рухтың сабақтастығын сіңірді.

Қабдеш Жұмаділовтің 90 жылдық мерейтойы қарсаңында оның жеке кітапханасын кең көлемде насихаттау, зерттеу және дәріптеу – рухани саясаттың маңызды бағыты болуы тиіс. Бұл кітапхана жас ұрпақ үшін тек естелік мұра емес, рухани мектеп, оқу мен ойлаудың, талдау мен пайымдаудың үлгісі. Жас оқырман мен жас зерттеуші үшін бұл қор – шығармашылық тәрбие беретін, ұлттық сананы қалыптастыратын, интеллектуалдық мәдениетті дамытатын ерекше кеңістік.

Қабдеш Жұмаділовтің жеке кітапханасы – ұлттың рухани шежіресі. Онда тек кітаптар ғана емес, ұлттың тағдыры, тарихи жад, көркемдік тәжірибе, ой эволюциясы сақталған. Бұл қорды зерттеу – қазақ әдебиетінің даму үрдісін, қаламгердің шығармашылық лабораториясын, тарихи романдардың концептуалдық негізін терең түсінуге мүмкіндік береді. Сондықтан оны сақтау, жүйелеу, ғылыми айналымға енгізу – келешек буынның маңызды міндеті.

Кітап – мәңгілік. Ал шынайы жазушының рухы – өзі оқыған, өзі қалдырған кітаптарда, өзі жазған қолжазбаларда, өзі тәрбиелеген оқырман санасында өмір сүреді. Қабдеш Жұмаділовтің рухы да оның кітапханасында, оның шығармаларында, оның сөзінде мәңгі жасай береді. Кітап сөрелерінде тұрған әрбір том – оның үнсіз дауысы, әрбір бет – оның ойының жалғасы. Сондықтан Қабдеш Жұмаділовтің жеке кітапханасы – қазақ руханиятының қасиетті кеңістігі, ұлт жадын сақтайтын рухани қасиетті мекен.

Қабдеш Жұмаділов – қазақ әдебиетінде тарихи тақырыпқа батыл барған, диаспоралық тағдырды көркем сөзбен ұлттық жадқа айналдырған сирек қаламгерлердің бірі. Оның романдары мен повестері – жеке тағдырлардың ғана емес, тұтас халықтың көшпелі санасының, шекарадан асқан тағдырлы тарихының көркем шежіресі. Ал сол шежіренің ар жағында тұрған рухани күш – кітап, үздіксіз оқу, интеллектуалдық тәртіп пен ой еңбегіне адалдық еді.

Қаламгердің жазу машығы мен көркемдік концепциясы кездейсоқ қалыптасқан жоқ. Оның әрбір романы, әрбір кейіпкері, әрбір тарихи деталі – кітап арқылы жиналған білімнің, өмір бойғы рухани ізденістің көркем көрінісі. Қабдеш Жұмаділов үшін кітапхана – тек әдеби дереккөздер жинағы емес, шығармашылық ойдың лабораториясы, тарих пен бүгінді жалғаған рухани көпір, ұлт жадын қайта тірілтетін интеллектуалдық кеңістік болды.

Ол диаспора тақырыбын қазақ әдебиетіне енгізу арқылы ұлттық әдебиеттің шекарасын кеңейтті, қазақтың тарихи тағдырын жаһандық контексте пайымдауға жол ашты. Бұл – кең дүниетанымның, салыстырмалы ойлау мәдениетінің, әлемдік әдебиетпен сұхбаттасу тәжірибесінің нәтижесі. Мұндай биік көркемдік деңгейге жету үшін жазушыға тек талант емес, терең білім мен үздіксіз оқу қажет екенін Қабдеш Жұмаділовтің шығармашылық жолы айқын дәлелдейді.

Оның жеке кітапханасы – осы рухани еңбектің материалдық айғағы. Бұл кітап сөрелерінде ұлт тарихының қатпарлы қабаттары, әлемдік әдеби ойдың алып шыңдары, философиялық толғаныстар мен мәдени пайымдар қатар тоғысқан. Әрбір том – жазушының ой кеңістігін кеңейткен бір белес, әрбір бет – оның шығармашылық жолындағы бір рухани баспалдақ.

Қабдеш Жұмаділовтің кітапханасы арқылы біз тек бір тұлғаның оқырмандық талғамын ғана емес, қазақ әдебиетінің ХХ–ХХІ ғасырлар тоғысындағы интеллектуалдық бағдарын, ұлттық тарихи сананың қалыптасу үдерісін, көркемдік ой эволюциясын көре аламыз. Бұл кітапхана – ұлттың рухани биографиясының бір тарауы, әдебиет тарихының үнсіз сөйлейтін дереккөзі.

Бүгінгі таңда Қабдеш Жұмаділовтің шығармашылық мұрасын ғана емес, оның кітапханасын да зерттеу – әдебиеттанудың маңызды міндеттерінің бірі. Себебі жазушының оқыған кітаптары, белгілеп кеткен жолдары, қолтаңбалар мен архивтік материалдары – оның шығармашылық әдісін, көркемдік дүниетанымын, тарихи концепциясын түсінудің кілті. Бұл – қаламгердің ойлау жүйесінің картасы, интеллектуалдық портретінің шынайы деректік негізі.

Қаламгердің өмірі мен кітапхана арасындағы байланыс – жазушы тағдыры мен кітап тағдырының тоғысуы. Кітап – оның ұстазы, серігі, рухани тірегі болды. Ол кітап арқылы өткенмен тілдесті, бүгінді талдады, болашақты болжады. Сондықтан Қабдеш Жұмаділовтің рухы – оның кітапханасында, оның оқыған және жазған кітаптарында өмір сүреді.

Қазақ әдебиетіне диаспора тақырыбын алып келген классик жазушының кітапханасы – ұлттық руханияттың қасиетті кеңістігі. Оны сақтау, ғылыми айналымға енгізу, жас ұрпаққа насихаттау – тек әдебиеттанушылардың ғана емес, жалпы қоғамның мәдени миссиясы. Өйткені кітап – ұлттың жады, ал жазушының кітапханасы – сол жадының шоғырланған бейнесі.

Қабдеш Жұмаділовтің кітаппен жазылған ғұмыры – бүгінгі қаламгерлер мен жас оқырмандар үшін рухани бағдар, интеллектуалдық мәдениеттің үлгісі. Оның өмірі бізге бір ақиқатты еске салады. Шынайы жазушы кітаптан туады, кітаппен өседі, кітаппен мәңгілікке қалады.