ЕЛ ДЕМОГРАФИЯСЫ: ҚАРҚЫН ҚАНДАЙ?

Жанна ИМАНҚҰЛ
«Жалын» журналының қызметкері,
«Ақпарат саласының үздігі» иегері

 

Демографиялық саясат, демографиялық тұрақтылық – ел руханиятының негізгі тірегі, әлеуметтік-экономикалық жақтан табысты дамуының кепілі. Халық санының өсуі, оның сапалық құрамы, көші-қон үдерістері, урбанизация деңгейі және аймақтық теңгерім – барлығы мемлекеттің ұзақ мерзімді тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Сондықтан демографиялық саясат тек сандық өсімді қамтамасыз ету ғана емес, сонымен қатар халықтың өмір сапасын арттыруға бағытталған кешенді шаралар жүйесі болып табылады.

Тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы жылдары еліміздің демографиясы да күрделі жағдайлардан өтті. 1990 жылдардағы экономикалық дағдарыс салдарынан туу деңгейі төмендеп, өлім-жітім артты, ал эмиграция күшейді. Әсіресе, білікті кадрлардың шетелге көшуі елдің адами капиталына кері әсерін тигізді. 2000 жылдардан бастап экономиканың тұрақтануы мен әлеуметтік саясаттың күшеюі демографиялық ахуалды жақсартуға мүмкіндік берді. Соның нәтижесінде туу көрсеткіші өсіп, халық саны біртіндеп арта бастады.

Бүгінгі таңда халқымыздың саны 20 миллионнан асты. Бұл – мемлекеттің демографиялық саясатындағы белгілі бір жетістіктердің көрінісі. Алайда сандық өсіммен қатар сапалық мәселелер де өзекті болып отыр. Мәселен, аймақтар арасындағы демографиялық теңсіздік – негізгі проблемалардың бірі. Оңтүстік өңірлерде халық тығыз орналасса, солтүстік және шығыс аймақтарда халық саны азайып келеді. Бұл жағдай еңбек ресурстарының теңсіз бөлінуіне, инфрақұрылымдық жүктеменің әркелкі болуына алып келеді.

Елде ішкі және сыртқы көші-қон үдерістері үздіксіз белсенді жүріп жатады. Сол себепті көші-қон саясаты да демографиялық саясаттың маңызды құрамдас бөлігі. Ішкі көші-қон негізінен ауылдан қалаға бағытталған. Урбанизация деңгейінің артуы экономикалық даму үшін маңызды болғанымен, ол өз кезегінде мегаполистерде тұрғын үй тапшылығы, жұмыссыздық және әлеуметтік инфрақұрылымға түсетін жүктеменің артуы сияқты мәселелерді туындатады. Ал ауылдық жерлерде халық санының азаюы мал шаруашылығы, егін, өсімдік секторларының дамуына кері әсер етеді.

Сыртқы көші-қон тұрғысынан алғанда, Қазақстан бір жағынан еңбек мигранттарын қабылдаушы ел болса, екінші жағынан соңғы уақыттарда белгілі бір деңгейде эмиграцияны да бастан кешіруде. Жоғары білімді жастардың шетелге кетуі – “brain drain” деп аталатын құбылыс – ерекше алаңдаушылық тудырады. Бұл жағдай елдің инновациялық әлеуетін әлсіретуі мүмкін. Сондықтан мемлекет жастарды елде ұстап қалу үшін білім беру сапасын арттыру, еңбек нарығында бәсекеге қабілетті жағдай жасау, ғылым мен технологияны дамыту бағытында жүйелі шаралар қабылдауы қажет.

Демографиялық саясаттың тағы бір маңызды аспектісі – отбасы институтын нығайту. Қазақстанда көпбалалы отбасыларды қолдау мақсатында түрлі әлеуметтік бағдарламалар жүзеге асырылуда. Жәрдемақылар, тұрғын үй бағдарламалары, балабақша мен мектеп инфрақұрылымын дамыту – осының барлығы туу деңгейін қолдауға бағытталған. Дегенмен, қазіргі қоғамда урбанизация мен өмір сүру салтының өзгеруі нәтижесінде отбасы құрылымында да өзгерістер байқалады. Кеш некеге тұру, бала санын шектеу сияқты үрдістер кең таралуда.

Гендерлік теңдік мәселесі де демографиялық саясатпен тығыз байланысты. Әйелдердің білім алу және еңбек нарығына қатысу деңгейінің артуы оң құбылыс болғанымен, ол кейде туу көрсеткішіне әсер етуі мүмкін. Сондықтан мемлекет әйелдердің мансап пен ана болуды үйлестіруіне жағдай жасауға ерекше назар аударуы тиіс. Бұл бағытта икемді жұмыс кестесі, декреттік демалыс жүйесін жетілдіру, бала күтімі инфрақұрылымын дамыту маңызды.

Денсаулық сақтау жүйесінің дамуы да демографиялық көрсеткіштерге тікелей әсер етеді. Ана мен бала өлімін азайту, халықтың өмір сүру ұзақтығын арттыру – негізгі міндеттердің бірі. Соңғы жылдары медициналық қызмет сапасын арттыру бағытында бірқатар реформалар жүргізілуде. Соның нәтижесінде орташа өмір сүру ұзақтығы өсіп келеді. Алайда ауылдық жерлерде медициналық қызметтің қолжетімділігі әлі де төмен деңгейде қалып отыр.

Демографиялық саясаттың болашағын айқындайтын негізгі факторлардың бірі – жастар саясаты. Жастар – елдің демографиялық әлеуетінің өзегі болғандықтан, сапалы біліммен қамтамасыз ету, жұмыспен қамту, тұрғын үй мәселесін шешу – мемлекет үшін стратегиялық міндеттер. Егер жастар тұрақты жұмыс пен лайықты өмір жағдайына ие болса, онда олар отбасы құруға және бала тәрбиелеуге дайын болады.

Еліміздегі демографиялық саясатта этнодемографиялық аспектілер де маңызды рөл атқарады. Елдегі этникалық әртүрлілік әлеуметтік тұрақтылық пен мәдени байлықтың негізі болып табылады. Сондықтан барлық этностардың тең құқықтарын қамтамасыз ету, олардың мәдени ерекшеліктерін сақтау – маңызды міндеттердің бірі. Бұл өз кезегінде елдегі ішкі тұрақтылықты нығайтады.

Осындай тоқталып өткен жайттарды ескере отырып демографиялық саясатты жетілдіру бағытында бірқатар стратегиялық құжаттар қабылдаған. Олардың қатарында халықтың сапалы өсімін қамтамасыз етуге бағытталған ұзақ мерзімді даму стратегиялары, көші-қон саясаты тұжырымдамалары және әлеуметтік бағдарламалар бар.

Сонымен қатар, цифрландыру мен жаңа технологияларды енгізу демографиялық саясатты тиімді басқаруға мүмкіндік береді. Мысалы, халық санағын жүргізу, әлеуметтік төлемдерді автоматтандыру, көші-қон процестерін бақылау – барлығы цифрлық жүйелер арқылы жүзеге асырылуда. Бұл деректердің дәлдігін арттырып, басқару шешімдерін тиімді қабылдауға көмектеседі.

Дегенмен, демографиялық саясатта әлі де шешімін таппаған мәселелер бар. Олардың қатарына аймақтық теңсіздік, жастардың эмиграциясы, урбанизацияның бақылаусыз өсуі, ауылдардың босап қалуы жатады. Бұл мәселелерді шешу үшін кешенді және үйлестірілген саясат қажет.

Біріншіден, аймақтық дамуды теңгеру маңызды. Солтүстік және шығыс өңірлерге халықты тарту үшін экономикалық ынталандыру шараларын күшейту қажет. Жұмыс орындарын ашу, инфрақұрылымды дамыту, тұрғын үймен қамтамасыз ету – негізгі бағыттар болуы тиіс.

Екіншіден, жастарды елде ұстап қалу үшін білім беру мен еңбек нарығын реформалау қажет. Университеттердің сапасын арттыру, ғылыми зерттеулерді қолдау, стартап экожүйесін дамыту – маңызды қадамдар.

Үшіншіден, ауылдық жерлерді дамытуға ерекше назар аудару керек. Ауыл инфрақұрылымын жақсарту, аграрлық секторды қолдау, цифрлық технологияларды енгізу – ауылдың тартымдылығын арттырады.

Төртіншіден, отбасы институтын нығайтуға бағытталған саясатты жалғастыру қажет. Әлеуметтік қолдау шараларын жетілдіру, жастарға тұрғын үй беру бағдарламаларын кеңейту – туу көрсеткішін тұрақтандыруға ықпал етеді.

Демографиялық саясат – көпқырлы және күрделі жүйе болғандықтан, халық санын арттырумен ғана шектелмей, елдің әлеуметтік, экономикалық және мәдени дамуына тікелей әсер етеді. Жоспарланған және жүйелі түрде жүзеге асырылатын саясат арқылы түйткілді мәселелерді шешуге толық мүмкіндік бар.

Еліміздің демографиялық саясатын басқа елдермен салыстыра қарастырғанда, оның өзіндік ерекшеліктері, бірқатар артықшылықтары және әлсіз тұстары айқын көрінеді. Әсіресе посткеңестік кеңістік, дамыған Батыс елдері және қарқынды өсіп келе жатқан Азия мемлекеттерімен салыстыру бұл саясаттың қай бағытта табысты екенін және қай тұста жетілдіру қажет екенін түсінуге мүмкіндік береді.

Ең алдымен, басты артықшылығымыз – табиғи өсімнің сақталуы. Көптеген дамыған елдерде, мысалы Германия, Жапония, Оңтүстік Корея сияқты мемлекеттерде туу көрсеткіші өте төмен деңгейде қалып отыр. Бұл елдерде халықтың қартаюы негізгі демографиялық проблемаға айналған. Ал елімізде туу деңгейі салыстырмалы түрде жоғары, әсіресе ауылдық жерлер мен оңтүстік өңірлерде. Бұл – елдің демографиялық әлеуетінің әлі де мықты екенін көрсетеді.

Екінші маңызды артықшылық – көпбалалы отбасыларды қолдау саясатының болуы, бала тууға байланысты жәрдемақылар, көпбалалы аналарға арналған әлеуметтік көмектер, тұрғын үй бағдарламалар қарастырылған. Мысалы, Еуропадағы Скандинавия елдері: Норвегия, Швеция, Дания отбасы саясатын белсенді жүргізеді, бірақ біздегідей көпбалалылық мәдениеті оларда кең таралмаған. Бұл тұрғыдан алғанда, еліміз дәстүрлі құндылықтарды сақтай отырып, демографиялық өсімді қолдаудың өзіндік моделін қалыптастырып отыр.

Үшінші ерекшелік – этнодемографиялық саясат. Көпұлтты мемлекет болғандықтан, бізде демографиялық саясат тек сандық өсімді емес, этносаралық тұрақтылықты да қамтиды. Бұл жағынан біздің тәжірибеміз бірегей деуге болады. Мысалы, Еуропаның кейбір елдерінде миграция мәселесі әлеуметтік шиеленістерге алып келіп жатса, елімізде этносаралық келісім салыстырмалы түрде тұрақты сақталған.

Сонымен қатар, Қазақстанда репатриация саясаты –қандастарды тарихи отанына қайтару да демографиялық саясаттың ерекше бағыты болып табылады. Бұл тәжірибе көптеген елдерде жоқ немесе шектеулі түрде ғана жүзеге асады. Мысалы, Израильде ұқсас саясат бар, бірақ дәл біздегідей кең ауқымды емес.

Алайда артықшылықтармен қатар, демографиялық саясатымыздың кем түсіп жатқан тұстар да бар. Соның бірі – аймақтық теңсіздік. Дамыған елдерде, мысалы Канада немесе Австралияда, халықты аймақтарға теңдей орналастыру үшін нақты және тиімді бағдарламалар жүзеге асырылады. Бізде де мұндай саясат бар (солтүстікке көшіру бағдарламалары), бірақ олардың тиімділігі әлі де толық деңгейде емес. Көп жағдайда адамдар экономикалық мүмкіндіктері жоғары ірі қалаларға көшуге ұмтылады.

Екінші мәселе – урбанизацияны басқару. Мысалы, Жапония немесе Оңтүстік Корея урбанизацияны жоғары деңгейде басқару арқылы қалалардың инфрақұрылымын тиімді дамытқан. Ал Қазақстанда ірі қалалардағы халық санының күрт өсуі кейде жоспарлаудың жеткіліксіздігін көрсетеді. Алматы, Астана, Шымкент сияқты қалаларда тұрғын үй, көлік, экология мәселелері өзекті болып отыр.

Үшінші әлсіз тұс – адами капиталдың сыртқа кетуі. Көптеген дамыған елдер, мысалы АҚШ, Канада, Германия, керісінше, шетелден білікті мамандарды тартуға бағытталған саясат жүргізеді. Қазақстанда бұл бағыт енді ғана дамып келеді. Ал өз кезегінде елден кетіп жатқан жастар мен мамандар саны әлі де алаңдатарлық деңгейде. Бұл әсіресе ғылым, IT, медицина сияқты салаларда байқалады.

Тағы бір салыстырмалы әлсіздік – өнімділік пен өмір сапасының айырмашылығы. Демографиялық өсімнің болуы – жақсы көрсеткіш, бірақ дамыған елдерде негізгі назар халықтың сапасына, яғни білім деңгейіне, денсаулығына, еңбек өнімділігіне аударылады. Бізде бұл бағытта ілгерілеу бар, бірақ әлі де халықаралық стандарттармен салыстырғанда артта қалу байқалады.

Тағы да сол Батыс елдерімен салыстырып қарасақ, гендерлік саясат пен жұмыс пен өмір тепе-теңдігі мәселесі толық шешілмеген. Бұл әсіресе әйелдердің мансап пен отбасы арасындағы таңдау жасауына әсер етеді. Ал дамыған елдерде бұл мәселе жүйелі түрде реттелген: икемді жұмыс кестесі, әкелерге арналған декреттік демалыс, бала күтімі қызметтерінің жоғары сапасы сияқты тетіктер кеңінен қолданылады.

Сонымен қатар, денсаулық сақтау жүйесінің қолжетімділігі мен сапасы да салыстырмалы түрде әлсіз тұстардың бірі. Дамыған елдерде өмір сүру ұзақтығы жоғары болса, Қазақстанда бұл көрсеткіш әлі де төмендеу. Әсіресе ауылдық аймақтарда медициналық қызмет сапасы мен қолжетімділігі мәселелері сақталып отыр.

Бірақ біздің ерекше бір артықшылығымыз – демографиялық саясатты кешенді түрде жүргізуге ұмтылу. Елде ұзақ мерзімді стратегиялар қабылданып, көші-қон, отбасы, жастар, денсаулық сақтау саясаттары өзара байланысты түрде қарастырылуда. Бұл – көптеген дамушы елдерде жетіспейтін жүйелілік.

Аралас сипатқа ие демографиялық саясатымызда – бір жағынан, табиғи өсімнің сақталуы, көпбалалылық дәстүрі, этносаралық тұрақтылық сияқты артықшылықтары бар; екінші жағынан, аймақтық теңсіздік, урбанизация, көші-қон балансы және адами капитал сапасы сияқты шешімін қажет ететін мәселелері бар. Сол себепті басқа елдердің тиімді тәжірибесін пайдаланып, ұлттық ерекшеліктерді сақтай отырып жүргізілген саясат еліміздің демографиялық әлеуетін одан әрі нығайтуға мүмкіндік береді.

Қазіргі демографиялық жағдайды талдау елдің әлеуметтік-экономикалық дамуын түсінуде аса маңызды. Соңғы жылдардағы статистикалық деректерге сүйенсек, республика халқы тұрақты түрде өсіп келе жатқанымен, бұл өсімнің қарқыны біртіндеп баяулап отырғаны байқалады. 2025-2026 жылдар аралығында ел халқының саны шамамен 20,9-21 миллион адамға жетті. Бұл – тәуелсіздік жылдарындағы ең жоғары көрсеткіштердің бірі. Егер 2000 жылдардың басында халық саны 15 миллион шамасында болса, қазіргі таңда 20 миллиондық межеден асып, айтарлықтай өсім тіркелді. Орта есеппен алғанда, санымыз жыл сайын 200-300 мың адамға артып отыр.

Алайда демографиялық өсімнің сипатына тереңірек үңілсек, оның бұрынғыдай қарқынды емес екенін көруге болады. Бұл ең алдымен туу көрсеткіштерінің төмендеу үрдісімен байланысты. Соңғы деректер бойынша, елдегі туу коэффициенті шамамен 16,1 промилле деңгейінде, яғни 1000 адамға шаққанда 16 бала дүниеге келеді. Ал 2021-2022 жылдары бұл көрсеткіш 18-19 промилле шамасында болған еді. Демек, соңғы бірнеше жыл ішінде туу деңгейі біршама төмендеген. Жыл сайын елде шамамен 350-380 мың бала дүниеге келеді. Бұл басқа елдермен салыстырмалы түрде жоғары көрсеткіш саналғанымен, өз елімізде төмендеу динамика саналып, демографтар үшін маңызды сигнал болып отыр.

Өлім-жітім көрсеткіштеріне келсек, олар салыстырмалы түрде тұрақты деңгейде сақталып отыр. Қазіргі таңда өлім коэффициенті шамамен 6,5 промилле деңгейінде. Бұл дегеніміз – 1000 адамға шаққанда 6-7 адам қайтыс болады деген сөз. Өлім деңгейінің айтарлықтай өспеуі денсаулық сақтау жүйесіндегі оң өзгерістердің, медициналық қызмет сапасының біртіндеп жақсарып келе жатқанының белгісі ретінде қарастырылуы мүмкін. Соның нәтижесінде халықтың орташа өмір сүру ұзақтығы да өсіп келеді.

Туу мен өлім көрсеткіштерінің айырмасы табиғи өсімді құрайды. Елімізде бұл көрсеткіш оң мәнге ие және шамамен 9,6 промилле деңгейінде. Мысалы, 2025 жылдың алғашқы тоғыз айында елде 249 мыңға жуық бала дүниеге келсе, 97 мың адам қайтыс болған. Осылайша табиғи өсім 150 мыңнан астам адамды құраған. Бұл – халық санының негізгі өсімі табиғи жолмен қамтамасыз етіліп отырғанын көрсетеді. Яғни, демографияда сыртқы көші-қоннан гөрі туу мен өлім арасындағы айырма шешуші рөл атқарады.

Дегенмен, жалпы өсім бар болғанымен, оның қарқыны баяулап келе жатқанын айтып өттік. Енді бұған әсер ететін бірнеше факторға тоқталайық. Біріншіден, урбанизация үдерісі әлі де қарқынды күшейіп келеді. Қала тұрғындары, әдетте, ауыл тұрғындарына қарағанда аз бала сүйеді. Екіншіден, жастардың білім алу мерзімінің ұзаруы мен мансапқа басымдық беруі бала туу жасын кейінге шегеруге алып келеді. Үшіншіден, өмір сүру құнының өсуі де отбасының бала санын жоспарлауына әсер етеді. Осы факторлардың барлығы туу көрсеткішінің біртіндеп төмендеуіне ықпал етуде.

Сондай-ақ ел демографиясының тағы бір маңызды ерекшелігі – аймақтық айырмашылықтардың айқын болуы. Елдің оңтүстік өңірлерінде, атап айтқанда Түркістан облысы, Маңғыстау облысы және Шымкент қаласында туу деңгейі жоғары және халық саны тез өсуде. Бұл өңірлерде дәстүрлі көпбалалы отбасылар басым. Ал солтүстік және шығыс аймақтарда керісінше жағдай байқалады: халық саны азайып, тұрғындардың орта жасы ұлғайып келеді. Бұл өңірлерде өлім көрсеткіші салыстырмалы түрде жоғары, ал туу деңгейі төмен. Мұндай теңсіздік елдің демографиялық құрылымына және еңбек ресурстарының бөлінуіне әсер етеді.

Жалпылама, елімізді демографиялық тұрғыдан “өсіп келе жатқан, бірақ қарқыны баяулап жатқан ел” деп сипаттауға болады. Орта жас шамамен 30 жас деңгейінде, бұл – салыстырмалы түрде жас қоғам екенін білдіреді. Бұл фактор алдағы жылдары да табиғи өсімнің сақталуына мүмкіндік береді. Алайда ұзақ мерзімді жоспар тұрғысынан сараптағанда, халықтың қартаю үрдісі басталуы мүмкін.

Болашаққа жасалған болжамдар да осы тенденцияны растайды. Сарапшылардың бағалауынша, егер қазіргі демографиялық үрдістер сақталса, 2050 жылға қарай Қазақстан халқының саны шамамен 26-27 миллион адамға жетуі мүмкін. Бұл қазіргі көрсеткішпен салыстырғанда шамамен 5-6 миллион адамға артық. Дегенмен, бұл өсімнің негізгі бөлігі алдағы 20-25 жыл ішінде жүзеге асады деп күтіледі. Ал одан кейінгі кезеңде өсім қарқыны одан әрі баяулауы ықтимал.

Ұзақ мерзімді, яғни 2100 жылға дейінгі болжамдарда халық санының тұрақтануы немесе өсімнің тоқтауы мүмкін екені айтылады. Бұл әлемдік демографиялық үрдістермен де байланысты. Қазіргі таңда көптеген елдерде туу деңгейі төмендеп, халық қартаюда, бұл процестен толықтай тыс қала алмаймыз. Егер туу көрсеткіші төмендеуін жалғастырса, болашақта еңбекке қабілетті халықтың үлесі азайып, әлеуметтік жүктеме артуы мүмкін.

Осылайша, Қазақстанның демографиялық жағдайы қазіргі таңда жалпы алғанда оң бағаланады: халық саны өсіп келеді, табиғи өсім бар, қоғам жас. Бірақ бұл өсімнің сапасы мен тұрақтылығы бірқатар факторларға тәуелді. Басты мәселелер – туу деңгейінің біртіндеп төмендеуі мен аймақтық теңсіздік, урбанизация, көші-қон, жастардың өмір салты сияқты факторлар екенін жоғарыда айтып өттік.

Бұл сараптамалар ел демографиясының өтпелі кезеңде тұрғанын көрсетеді. Бір жағынан, ел әлі де өсіп келе жатқан мемлекеттер қатарында, екінші жағынан, дамыған елдерге тән үрдістер – туу деңгейінің төмендеуі, урбанизация, халықтың қартаюы – біртіндеп байқала бастады. Сондықтан алдағы жылдары демографиялық саясат тек халық санын арттыруға ғана емес, оның сапасын, аймақтық теңгерімді және ұзақ мерзімді тұрақтылықты қамтамасыз етуге бағытталуы тиіс.

Демографиялық жағдайды терең түсіну үшін өңірлер арасындағы туу көрсеткіштерінің айырмашылығын талдау аса маңызды. Ресми статистикаға сүйенсек, ел ішінде туу деңгейі біркелкі емес: оңтүстік және батыс өңірлерде жоғары болса, солтүстік және шығыс аймақтарда төмен көрсеткіш байқалады. Бұл айырмашылық кездейсоқ емес, ол тарихи, әлеуметтік, экономикалық және мәдени факторлардың күрделі ықпалының нәтижесі.

Алдымен туу көрсеткіші жоғары өңірлерге тоқталайық. демографиялық өсімі ең қарқынды байқалатын аймақтарға Түркістан облысы, Маңғыстау облысы, Жамбыл облысы және Шымкент қаласы жатады. Бұл өңірлерде туу коэффициенті республика бойынша орташа деңгейден айтарлықтай жоғары. Мұның басты себептерінің бірі – дәстүрлі отбасылық құндылықтардың сақталуы. Аталған аймақтарда көпбалалы отбасы қалыпты жағдай ретінде қабылданады. Баланың көп болуы – әлеуметтік мәртебе мен отбасы бақытының көрсеткіші ретінде қарастырылады.

Сонымен қатар, бұл өңірлерде халықтың жас құрылымы да ерекше. Яғни, жастардың үлесі жоғары. Демографиялық тілмен айтқанда, репродуктивті жастағы әйелдердің саны көп болған сайын, туу көрсеткіші де жоғары болады. Түркістан облысына қатысты аймақтарда халықтың орташа жасы республика бойынша ең төмен деңгейде. Бұл – болашақта да туу көрсеткішінің жоғары болатынын көрсетеді.

Экономикалық факторларды да ескерген жөн. Бір қызығы, туу көрсеткіші жоғары өңірлер дамыған немесе бай аймақтар емес. Бұл – урбанизация деңгейінің төмендігімен байланысты. Ауылдық жерлерде балалар – отбасының еңбек ресурсы және әлеуметтік тірегі ретінде қарастырылады. Сонымен қатар ауыл өмірінде бала тәрбиелеу шығындары қалаға қарағанда төменірек болады. Осылайша, табысы орташа немесе төмендеу өңірлерде туу деңгейі жоғары болады.

Енді туу көрсеткіші төмен өңірлерге назар аударайық. Бұл қатарға Солтүстік Қазақстан облысы, Қостанай облысы, Павлодар облысы және Шығыс Қазақстан облысы кіреді. Бұл өңірлерде туу коэффициенті республика бойынша ең төмен деңгейде. Мұның бірнеше негізгі себебі бар.

Біріншіден, бұл аймақтарда халықтың қартаю үрдісі айқын байқалады. Жастардың үлесі азайып, егде жастағы адамдардың саны артып келеді. Мұндай жағдайда табиғи түрде туу көрсеткіші төмендейді, себебі бала туатын жастағы әйелдердің саны аз болады. Бұл демографиялық “қартаю” процесі деп аталады.

Екіншіден, көші-қон факторы үлкен рөл атқарады. Соңғы жылдары солтүстік және шығыс өңірлерден жастардың жаппай көшуі байқалады. Олар көбінесе Астана, Алматы, Шымкент сияқты ірі қалаларға немесе оңтүстік өңірлерге қоныс аударады. Нәтижесінде бұл аймақтарда еңбекке қабілетті және бала туатын жастағы халық саны азайып отыр.

Үшіншіден, урбанизация мен өмір салтының өзгеруі де әсер етеді. Солтүстік және шығыс аймақтарда қала халқының үлесі жоғары, ал қала тұрғындары, әдетте, аз бала сүйеді. Бұл – білім деңгейінің жоғары болуы, мансапқа басымдық беру, өмір сүру құнының жоғары болуы сияқты факторлармен байланысты. Қалада бір немесе екі баламен шектелу – жиі кездесетін құбылыс.

Төртіншіден, мәдени және тарихи ерекшеліктер де маңызды. Оңтүстік өңірлерде қазақ халқының үлесі басым және дәстүрлі құндылықтар сақталған. Ал солтүстік және шығыс аймақтарда этникалық құрам әртүрлі, тарихи тұрғыдан алғанда урбанизация ертерек басталған. Бұл да отбасылық модельге әсер етеді.

Осы жерде маңызды сұрақ туындайды: мемлекет барлық өңірлерге бірдей жағдай жасап отырса, неге айырмашылық сақталады? Шынында да, елімізде әлеуметтік саясат бірыңғай жүргізіледі: бала тууға берілетін жәрдемақылар, денсаулық сақтау қызметтері, білім беру жүйесі барлық аймаққа бірдей қолжетімді. Алайда демография тек экономикалық немесе әкімшілік шараларға ғана тәуелді емес.

Біріншіден, демографиялық мінез-құлық – ұзақ уақыт қалыптасатын әлеуметтік құбылыс. Адамдардың бала саны туралы шешімі олардың мәдениеті, тәрбиесі, отбасы дәстүрі, қоршаған ортасы арқылы қалыптасады. Бұл факторларды қысқа мерзімде өзгерту мүмкін емес.

Екіншіден, өңірлер арасындағы экономикалық теңсіздік әлі де бар. Ірі қалаларда өмір сүру құны жоғары болғандықтан, адамдар бала санын шектеуге мәжбүр болады. Ал ауылдық жерлерде өмір арзанырақ, сондықтан көпбалалылық сақталады.

Үшіншіден, инфрақұрылым мен өмір сапасы да әсер етеді. Кейбір өңірлерде балабақша, мектеп, медицина қызметтері жеткілікті болғанымен, жұмыс орындарының жетіспеуі немесе жалақының төмендігі жастардың көшуіне себеп болады. Бұл өз кезегінде демографиялық құрылымды өзгертеді.

Төртіншіден, психологиялық факторларды да ескермеуге болмайды. Қазіргі жастар арасында “алдымен тұрақтылық, сосын отбасы” деген ұстаным кең таралған. Бұл әсіресе қала тұрғындарына тән. Ал ауылдық жерлерде отбасы құру ертерек жүзеге асады.

Туу көрсеткішінің өңірлік айырмашылығы – көпфакторлы құбылыс болғандықтан, тек мемлекеттік саясатқа емес, тарихи қалыптасқан өмір салтына, мәдени құндылықтарға, экономикалық жағдайға және көші-қон үрдістеріне байланысты. Оңтүстік өңірлерде жоғары туу көрсеткіші дәстүр мен жас халық құрылымының нәтижесі болса, солтүстік пен шығыстағы төмен көрсеткіш қартаю мен көші-қонның салдары болып отыр. Сондықтан бұл айырмашылықты жою үшін тек әлеуметтік төлемдерді арттырып қана қоймай, аймақтық экономиканы дамытатын,, жастарды ұстап қалатын, инфрақұрылымды жақсартатын және ең бастысы – әр өңірдің ерекшелігін ескере отырып жұмыс жүргізетін кешенді саясат қажет.

Жалпы алғанда, еліміздің демографиясы оң динамикамен дамып келе жатқан, бірақ өз ішінде бірқатар ерекшеліктері мен сын-қатерлері бар күрделі үдеріс деп сипаттауға болады. Демографиялық саясаттың алдында тұрған мынадай негізгі міндеттерді тағы бір тоқтала өтейік. Олар:

— туу деңгейін тұрақты сақтау,

— өңірлер арасындағы демографиялық теңгерімсіздікті азайту,

— халықтың өмір сүру ұзақтығын арттыру,

— жастарды елде ұстап қалу және сапалы адами капитал қалыптастыру.

Қорытындылай келе, ел демографиясы өсім бар бағытта дамып жатыр, алайда бұл өсімнің сапасы, өңірлік теңгерімі және көші-қон балансы алдағы жылдары ерекше назар аударуды талап етеді.