Балалар мен жасөспірімдердің қауіпсіздігі: суицидтік мінез-құлықтың алдын алу және жүйелі психологиялық қолдау

 Қайрат БИТЕМІРОВ,
Заң ғылымдарының кандидаты, (PhD),
М. Əуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан
университетінің «Азаматтық құқық жəне
азаматтық іс жүргізу» кафедрасының
профессоры

Қоғамның болашағы туралы сөз қозғағанда біз көбіне экономикалық өсім, технологиялық даму немесе саяси тұрақтылық жайлы айтамыз. Алайда мемлекеттің шынайы қуаты оның жан саулығында екенін жиі ескере бермейміз. Балалар мен жасөспірімдердің психологиялық амандығы – ұлттың ертеңгі тіршілігінің өзегі. Соңғы жылдары әлемдік деңгейде де, ұлттық деңгейде де жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінез-құлық мәселесі алаңдататын деңгейге жетті. Бұл құбылыс тек жеке адамның трагедиясы емес, тұтас қоғамның ішкі дағдарысының айнасы.

Суицидтік мінез-құлық ешқашан бір сәттік әлсіздіктің жемісі емес. Ол – ұзақ уақыт жиналған психологиялық қысымның, әлеуметтік оқшауланудың, ішкі жалғыздықтың, үміттің әлсіреуінің нәтижесі. Жасөспірім кезең – тұлғаның өзін-өзі іздеу, әлеуметтік рөлін айқындау, эмоциялық тұрақсыздық жиі байқалатын өтпелі шақ. Дәл осы уақытта қолдаудың жоқтығы немесе түсінбеушілік баланың ішкі әлемін күйзеліске ұшыратуы мүмкін.

Балалар арасындағы суицидтік әрекеттердің себептері көпқабатты. Отбасындағы психологиялық ахуал, ата-ананың шамадан тыс талап қоюы немесе керісінше назар аудармауы, тұрмыстық зорлық-зомбылық, буллинг, академиялық қысым, әлеуметтік желілердегі киберқысым, өзін-өзі төмен бағалау, болашаққа сенімсіздік – мұның барлығы жинақталып, қауіпті психологиялық фон қалыптастырады. Кей жағдайда бала өз күйзелісін сөзбен жеткізе алмайды. Оның үнсіздігі – қауіпсіздік белгісі емес, керісінше, ішкі дағдарыстың белгісі болуы мүмкін.

Психологиялық қолдау жүйесі тек мектеп психологының кабинетінде шектелмеуі тиіс. Ол – отбасы, білім беру мекемесі, денсаулық сақтау жүйесі, әлеуметтік қызмет, медиа және тұтас қоғам қатысатын кешенді механизм. Егер бұл тетіктер бір-бірімен үйлеспесе, профилактика әлсіз болады. Сондықтан алдын алу шаралары эпизодтық акциялармен емес, тұрақты мемлекеттік саясатпен бекітілуі қажет.

Ең алдымен, отбасындағы эмоционалдық климат шешуші рөл атқарады. Баланың пікірін тыңдау, оның сезімін жоққа шығармау, салыстыру мен кемсітуден бас тарту, қауіпсіз қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру – бұл профилактиканың алғашқы қадамы. Көп жағдайда бала көмек сұраудан қорқады, себебі оны түсінбейді немесе жазалайды деп ойлайды. Сенім атмосферасы қалыптасқанда ғана бала өзінің ішкі ауыртпалығын бөлісе алады.

Мектеп кеңістігі де қауіпсіз аймақ болуы тиіс. Буллингке нөлдік төзімділік саясаты, жасырын шағым беру жүйесі, психологиялық скрининг, эмоционалдық интеллектіні дамыту сабақтары, құрдастар медиаторлары институты – мұның барлығы суицидтік қауіптің алдын алуда маңызды. Педагогтардың да психологиялық сауаттылығы жоғары болуы қажет. Мұғалім тек білім беруші емес, кейде алғашқы көмек көрсетуші тұлғаға айналады.

Цифрлық кеңістіктің ықпалын да ескермеуге болмайды. Әлеуметтік желілердегі қауіпті контент, өлімді романтизациялау, агрессия мәдениеті жасөспірім психикасына әсер етеді. Сондықтан медиасауаттылықты арттыру, ата-аналардың цифрлық бақылау мәдениетін қалыптастыру, балаларға интернет қауіпсіздігін үйрету – уақыт талабы.

Психологиялық көмек көрсету қызметтері қолжетімді әрі құпия болуы керек. Сенім телефондары, онлайн-консультациялар, мектеп психологтарының тұрақты қабылдауы, аймақтық психологиялық орталықтар – бұлардың барлығы баланың жалғыз еместігін сезіндіреді. Ең бастысы – көмек сұрау әлсіздік емес, батылдық екенін қоғамдық санаға сіңіру қажет.

Суицидтің алдын алу тек проблемамен күресу емес, өмірдің құндылығын нығайту. Баланың өзін қажет, маңызды, сүйікті сезінуі – ең күшті қорғаныс факторы. Қоғамда үміт атмосферасын қалыптастыру, жетістік культін емес, адамдық қадірді дәріптеу – стратегиялық міндет.

Жасөспірімдердің психологиялық саулығы ұлттық қауіпсіздік деңгейіндегі мәселе ретінде қарастырылуы тиіс. Себебі бүгін жан жарасын алған ұрпақ ертең әлеуметтік бейімделуде қиындық көруі мүмкін. Ал жан саулығы мықты буын – мемлекеттің ең берік іргетасы.

Суицидтік мінез-құлықтың алдын алу мәселесіне тереңірек үңілген сайын, оның тек психологиялық емес, әлеуметтік-философиялық астары да бар екенін аңғарамыз. Жасөспірімнің ішкі күйзелісі көбіне қоғамдағы құндылықтар жүйесінің өзгеруімен, бәсекелестік қысымының артуымен, жетістік өлшемдерінің тарылуымен байланысты. Егер бала өзін тек баға, рейтинг, марапат арқылы бағаланатын нысан ретінде сезінсе, ол ішкі қадір-қасиетін сыртқы өлшемдерге тәуелді етіп қояды. Ал бұл өлшемдер орындалмаған сәтте өмірдің мәні жоғалғандай әсер қалдырады.

Сондықтан профилактика ең алдымен тұлғаның ішкі тұрақтылығын қалыптастырудан басталуы тиіс. Психологиялық төзімділік, күйзеліске қарсы иммунитет, эмоцияны басқару дағдылары мектеп бағдарламасының шетінде емес, өзегінде болуы керек. Эмоциялық интеллектіні дамытуға бағытталған сабақтар баланың өз сезімін тануына, оны қауіпсіз түрде білдіруіне, күйзелісін сөз арқылы жеткізуіне көмектеседі. Өз эмоциясын атауға қабілетті бала оны жоюдың радикалды жолын іздемейді.

Жасөспірімдер арасында суицидтік ойлардың пайда болуына әсер ететін факторлардың бірі – әлеуметтік оқшаулану. Қалалық ортада да, ауылдық ортада да жалғыздық феномені күшейіп келеді. Парадокс – адамдар байланыс құралдарының көптігіне қарамастан, шынайы қарым-қатынастан алыстап барады. Әлеуметтік желідегі виртуалды достық шынайы эмоционалдық қолдаудың орнын баса алмайды. Сол себепті мектепте, қосымша білім беру ұйымдарында, спорттық және шығармашылық үйірмелерде ұжымдық әрекетке басымдық беру маңызды. Қоғамдық қатысу сезімі – өмірдің мағыналылығын арттыратын қуатты фактор.

Психологиялық зерттеулер көрсеткендей, жасөспірім өз болашағын анық көре алмаған жағдайда үмітсіздік сезімі күшейеді. Кәсіби бағдар беру жұмыстары формалды сипатта қалмауы тиіс. Әр баланың қабілетін ерте анықтап, оны дамытуға мүмкіндік жасау – тек экономикалық тиімділік емес, психологиялық қауіпсіздік те. Болашағын елестете алатын жас өмірмен байланысын үзбейді.

Суицидтік мінез-құлықтың алдын алу жүйесінде ерте диагностика ерекше маңызға ие. Психологиялық скринингтер, құпия сауалнамалар, тәуекел топтарын анықтау тетіктері жүйелі түрде жүргізілуі қажет. Алайда бұл шаралар балаға айдар тағып,  таңбалау немесе қоғамдық айыптауға әкелмеуі тиіс. Керісінше, тәуекел тобына кірген жасөспірімдерге ерекше қолдау, жеке кеңес беру, отбасымен жұмыс ұйымдастырылуы керек.

Отбасымен жұмыс істеу – профилактиканың ең күрделі, бірақ ең тиімді бағыты. Көптеген ата-аналар баланың ішкі әлемін түсінуге психологиялық даярлықсыз келеді. Ата-аналарға арналған тренингтер, семинарлар, онлайн-платформалар арқылы тәрбиедегі заманауи тәсілдер түсіндірілгені жөн. Баланы жазалау емес, қолдау мәдениетін қалыптастыру қажет. Әсіресе ұл балаларға қатысты «жылама», «әлсіз болма» деген стереотиптер олардың эмоциясын ішке жасыруына итермелейді. Бұл ішкі қысымның жинақталуына әкелуі мүмкін.

Денсаулық сақтау жүйесінің рөлі де айрықша. Жасөспірім психиатриясы мен клиникалық психология саласын дамыту, аймақтық деңгейде мамандар даярлау, анонимді консультациялар санын арттыру – мемлекеттік саясаттың маңызды бөлігі. Психикалық денсаулық туралы қоғамдық дискурсты өзгерту қажет. Көмекке жүгіну – аурудың белгісі емес, жауапкершіліктің көрінісі екенін түсіндіру керек.

Медиа кеңістіктің жауапкершілігі де үлкен. Суицид оқиғаларын жариялау кезінде сенсация қуалау емес, этикалық стандарттарды сақтау маңызды. Өлімді романтизациялау немесе егжей-тегжейлі сипаттау қауіпті еліктеу эффектісін туғызуы мүмкін. Керісінше, медиа өмірдің құндылығын, қиындықты жеңу мысалдарын, көмек көрсету ресурстарын насихаттауға басымдық беруі тиіс.

Халықаралық тәжірибеде кешенді профилактика бағдарламалары оң нәтиже беріп келеді. Кейбір елдерде мектептерде тұрақты психологиялық денсаулық апталығы өткізіледі, жасөспірімдерге арналған анонимді онлайн-платформалар жұмыс істейді, мұғалімдер міндетті түрде суицидтің алдын алу бойынша арнайы даярлықтан өтеді. Бұл тәжірибелердің тиімділігі олардың жүйелілігінде. Бір реттік акциялар мәселені шешпейді.

Құқықтық негіз де маңызды. Балалардың қауіпсіздігін қамтамасыз ететін заңнамалық тетіктер нақты әрі іске асырылатын болуы тиіс. Буллингке қарсы нормалар, киберқорғау шаралары, мектептегі психологиялық қызметтің нормативтік жүктемесі – барлығы нақты регламенттелгенде ғана жүйе тұрақты жұмыс істейді. Заң тек жазалау құралы емес, қорғау механизмі болуы керек.

Суицидтің алдын алу стратегиясы ұлттық деңгейде үйлестірілген бағдарлама ретінде қарастырылғаны жөн. Онда ведомствоаралық өзара әрекет, деректер мониторингі, тәуекел индикаторлары, нәтижелілік көрсеткіштері айқын белгіленуі тиіс. Бұл мәселені тек білім беру немесе денсаулық сақтау саласына жүктеп қою жеткіліксіз. Ол – тұтас қоғамның ортақ жауапкершілігі.

Жасөспірімнің өмірге деген құштарлығы көбіне оның өзін қоғамға қажет сезінуімен байланысты. Волонтерлік қозғалыстар, әлеуметтік жобалар, қоғамдық бастамаларға қатысу жасқа мағына береді. Өз еңбегінің нәтижесін көрген бала өзінің бар екенін, ықпалы бар екенін түсінеді. Бұл – үміттің негізі.

Рухани-адамгершілік тәрбие де назардан тыс қалмауы тиіс. Құндылықтар жүйесі берік қалыптасқан тұлға өмірдің өткінші қиындықтарына төтеп

бере алады. Адамның өмірі қайталанбас мүмкіндік екені, қиындықтың уақытша екені, көмек әрдайым бар екені санасына сіңірілген жасөспірім дағдарысты басқаша қабылдайды.

Сонымен қатар, ерекше назарды тәуекел топтарына аудару қажет. Толық емес отбасылар, миграциялық процестерге ұшыраған балалар, мүмкіндігі шектеулі жасөспірімдер, зорлық-зомбылық көргендер – бұлардың барлығы қосымша қолдауды қажет етеді. Әлеуметтік қызметтер олардың жағдайын жүйелі бақылап, жеке жоспар әзірлеуі тиіс.

Суицидтік мінез-құлықтың алдын алу – тек өлім санын азайту емес, өмір сапасын арттыру. Баланың жан дүниесіне инвестиция салу – ең ұзақ мерзімді әрі ең тиімді әлеуметтік саясат. Психологиялық қолдау жүйесі дұрыс құрылған қоғамда жасөспірім өзін жалғыз сезінбейді. Ол қиындықты бөлісе алатын орта бар екенін біледі.

Ең бастысы – үміт мәдениетін қалыптастыру. Үміт – абстракт ұғым емес, нақты тәжірибе. Балаға сенім білдіру, оның кішкентай жетістігін мойындау, қателесу құқығын беру, қайта бастау мүмкіндігін көрсету – осының барлығы үмітті нығайтады. Үміті бар жас өмірден бас тартпайды.

Суицидтік мінез-құлықпен күрес жазалаумен немесе қорқытумен емес, түсінумен және қолдаумен жүзеге асады. Әрбір бала – қайталанбас әлем. Сол әлемді сақтау – біздің ортақ парызымыз. Егер қоғам баланың жанын қорғауды басты құндылық деп қабылдаса, онда статистика ғана емес, тұтас ұрпақтың тағдыры өзгереді.

Жасөспірімдердің суицидтік мінез-құлқын жүйелі түрде азайту үшін ең алдымен деректерге негізделген басқару қағидатын орнықтыру қажет. Қандай өңірде қауіп жоғары, қай жас аралығы осал, қандай әлеуметтік факторлар жиі қайталанады – осының бәрі нақты мониторинг арқылы анықталғанда ғана тиімді саясат құрылады. Статистика құр сандар жиынтығы емес, ол – дабыл сигналы. Егер дерек талданбай, тек есеп беру құралы ретінде қалса, профилактика формалды сипат алады. Сондықтан білім беру, денсаулық сақтау, ішкі істер және әлеуметтік қорғау құрылымдары арасында ортақ ақпараттық платформа қалыптастыру маңызды. Бұл дербес деректердің құпиялығын сақтай отырып, тәуекел индикаторларын ерте кезеңде анықтауға мүмкіндік береді.

Мектеп ішіндегі алдын алу жұмысы формалды лекциялармен шектелмеуі тиіс. Психологиялық қауіпсіздік мәдениеті мектептің ішкі ережесінде, күнделікті қарым-қатынасында көрінуі керек. Оқушы өзін қорғалған сезінетін орта қалыптасқанда ғана сенім пайда болады. Педагогикалық ұжымға арналған тұрақты супервизия, күйзелістің алдын алу тренингтері, кәсіби күйіп кетудің алдын алу шаралары да маңызды. Себебі эмоциялық шаршаған мұғалім баланың нәзік сигналдарын байқамай қалуы мүмкін. Ал ерте байқалған белгі – құтқарылған өмір.

Жасөспірімнің суицидтік ойлары көбіне үмітсіздік пен мағына жоғалту сезімінен туындайды. Сондықтан білім беру мазмұнында тек академиялық жетістік емес, өмірлік құзыреттерді қалыптастыруға басымдық берілуі қажет. Қиындықты шешу стратегиялары, қақтығысты бейбіт жолмен реттеу, өзін-өзі қабылдау, сыни ойлау, әлеуметтік жауапкершілік – бұлардың барлығы психологиялық қорғаныс қабілетін арттырады. Өзін тұлға ретінде қабылдаған жас сыртқы сәтсіздікті өмірлік үкім деп қабылдамайды.

Құрдастар ықпалы жасөспірім кезеңінде ерекше күшке ие. Сол себепті «тең-теңімен» қағидаты негізінде құрылған қолдау топтары тиімді құрал бола алады. Арнайы дайындықтан өткен оқушылар өз қатарластарына эмоционалдық көмек көрсетуге, қажет жағдайда маманға бағыттауға үйретіледі. Бұл модель жасөспірімдер арасындағы сенім деңгейін арттырады. Кейде бала ересек адамға емес, өзі сияқты құрдасына ашылады. Осындай көпірлерді жүйелі түрде құру – профилактиканың заманауи бағыты.

Цифрлық ортада қауіптің жаңа формалары пайда болуда. Кибербуллинг, анонимді қорлау, қауіпті челлендждер, өлімді романтизациялайтын контент – мұның бәрі психикаға тікелей әсер етеді. Сондықтан цифрлық сауаттылық тек техникалық білім емес, психологиялық қорғаныс дағдысы ретінде оқытылуы тиіс. Бала интернеттегі ақпараттың шынайылығын саралай алуы, манипуляцияны тануы, қауіпті қауымдастықтардан аулақ болуы керек. Ата-аналардың да цифрлық мәдениеті артуы қажет. Бақылау жазалау емес, серіктестік сипатта болғанда ғана нәтиже береді.

Суицидтің алдын алуда дағдарысқа жедел әрекет ету тетіктері ерекше маңызға ие. Егер бала нақты қауіп тобында анықталса, мектеп, отбасы және медицина өкілдері бірігіп, жедел жоспар құруы тиіс. Бұл жоспар уақытша емес, ұзақ мерзімді қолдауды қамтуы қажет. Психотерапиялық жұмыс, әлеуметтік бейімдеу, қажет жағдайда медициналық көмек – барлығы кешенді түрде ұйымдастырылуы тиіс. Дағдарыс кезеңі өткен соң да бақылау тоқтамауы керек. Қайталану қаупі әрдайым ескеріледі.

Психологиялық қолдау қызметінің қолжетімділігі аймақтық теңсіздікке тәуелді болмауы тиіс. Ауылдық жерлерде маман тапшылығы жиі байқалады. Сондықтан қашықтан консультация беру, онлайн-платформалар арқылы кәсіби көмек көрсету, мобильді психологиялық топтар құру өзекті. Әсіресе шалғай өңірлерде құпия және тегін көмек мүмкіндігі баланың өмірін сақтап қалуы мүмкін.

Қоғамдық дискурста психикалық денсаулық мәселесіне деген көзқарас өзгеруі тиіс. Ұят, жасырыну, қоғамдық айыптаулардан қорқу – көмекке жүгінуге кедергі келтіретін факторлар. Психологиялық қолдауды қалыпты құбылыс ретінде қабылдау мәдениеті қалыптасқанда ғана профилактика тиімді болады. Қоғамдық пікір көшбасшылары, мәдениет және өнер өкілдері, медиа тұлғалар өмірдің құндылығын дәріптеп, көмекке жүгінудің маңызын ашық айтуы қажет. Ашық әңгіме – үнсіз трагедиялардың алдын алудың бір жолы.

Жасөспірімнің өзін-өзі бағалау деңгейі суицидтік тәуекелмен тығыз байланысты. Өзін үнемі басқамен салыстыру, әлеуметтік желідегі «мінсіз өмір» иллюзиясы, сыртқы келбетке шамадан тыс талап – ішкі қанағатсыздықты күшейтеді. Сондықтан дене бейнесін қабылдау, өзін-өзі құрметтеу, даралықты бағалау мәдениетін қалыптастыру маңызды. Әр баланың қабілеті бірегей екенін түсіндіру – психологиялық саулықтың негізі.

Экономикалық факторлар да жанама әсер етеді. Әлеуметтік теңсіздік, тұрмыстық қиындықтар, ата-ананың тұрақсыз жұмысы – отбасындағы күйзелісті күшейтеді. Мұндай жағдайда баланың эмоционалдық қажеттілігі екінші орынға ысырылып қалуы мүмкін. Сондықтан әлеуметтік қолдау шаралары, аз қамтылған отбасыларға кешенді көмек көрсету де суицидтің алдын алу стратегиясының бөлігі болуы тиіс.

Жасөспірімдерге арналған бос уақыт инфрақұрылымын дамыту да маңызды. Спорттық алаңдар, шығармашылық орталықтар, кітапханалар, еркін пікірталас клубтары – мұның бәрі баланың энергиясын конструктивті арнаға бағыттайды. Мағыналы бос уақыт – девианттық мінез-құлықтың алдын алудың тиімді құралы.

Ұзақ мерзімді перспективада психологиялық қолдау мәдениеті балабақшадан басталуы тиіс. Ерте жаста эмоцияны тану, достық қарым-қатынас, жанжалсыз шешім табу дағдылары қалыптасқанда, жасөспірім кезеңдегі дағдарыс жеңіл өтеді. Профилактика – тек салдармен күресу емес, негізді нығайту.

Суицидтік мінез-құлықтың алдын алу – тек кәсіби мамандардың жұмысы емес, әрбір ересектің азаматтық жауапкершілігі. Көрші, туыс, ұстаз, жаттықтырушы – кез келген адам баланың көңіл күйіндегі өзгерісті байқап, дер кезінде әрекет ете алады. «Саған қандай көмек керек?» – деген қарапайым сұрақ кейде өмірді сақтайтын сөзге айналады7

Қорытындылай келгенде, балалар мен жасөспірімдердің жан қауіпсіздігі – стратегиялық басымдық. Бұл мәселені шешу үшін кешенді саясат, тұрақты мониторинг, кәсіби кадр даярлау, қоғамдық сана трансформациясы қажет. Ең бастысы – әрбір баланың өмірі баға жетпес құндылық екенін терең түсіну. Жүйелі психологиялық қолдау қалыптасқан қоғамда жасөспірім жалғыз қалмайды. Ол қиындықты еңсеруге болатынын, үміт әрдайым бар екенін сезінеді. Үміт сақталған жерде өмір сақталады.

Балалар мен жасөспірімдердің жан-жақты қауіпсіздігін – қоғам мен мемлекет, тіпті, әр адам өзіне жүктелген міндеті деп түсіну керек. Суицидтік мінез-құлықтың алдын алу кешенді, жүйелі, ұзақ мерзімді әрекетті талап етеді. Құқықтық, әлеуметтік, психологиялық, мәдени және білім беру механизмдерінің үйлесімі жасөспірімдердің өмірін сақтап қана қоймай, олардың эмоционалды тұрақтылығын, өзін-өзі бағалауын, болашаққа деген сенімін қалыптастырады. Егер қоғам әр баланың өмірін бағалы деп қабылдаса, психологиялық қолдау жүйесі ғана емес, балалардың өмірге деген сенімі, жан тыныштығы, үміт сезімі де сақталады. Сол кезде жасөспірімдер қиындықтарға қарамастан өмірге ұмтылып, психологиялық дағдарыстан аман өтеді, өз әлеуетін толық  жүзеге асыра алады, ал қоғамның болашағы сенімді, тұрақты және дамыған болады.