ДЕМОКРАТИЯ КЕПІЛІ – ҚҰҚЫҚТЫҚ МЕМЛЕКЕТ

Ақылбек ИСАБЕКОВ,
Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ заң факультеті,
мемлекет жəне құқық теориясы мен тарихы,
конституциялық жəне əкімшілік құқығы
кафедрасының профессоры

Құқықтық мемлекет ұғымы қоғамның дамуы мен азаматтардың өмір сапасын қамтамасыз етудің негізгі тетігі болып табылады. Ол тек заңдар мен институттарға ғана байланысты емес, сонымен бірге қоғамдық сананың, моральдық құндылықтардың және азаматтардың құқықтық мәдениетінің деңгейіне тікелей тәуелді. Заң үстемдігі – бұл қағаз жүзінде ғана емес, күнделікті өмірде нақты көрініс табатын құндылық. Құқықтық мемлекетте азамат заңды қорқыту құралы ретінде емес, әділеттің кепілі ретінде қабылдайды. Мұндай ортада сот тек жазалаушы институт емес, әділеттің тірегі болып саналады, ал құқықтық мәдениет заңды түсіну мен құрметтеуге негізделеді. Қоғамдағы құқықтық тәртіптің сенімді болуы – бұл мемлекет пен азамат арасындағы өзара сенімнің ең маңызды көрсеткіші.

Құқықтық саясат қоғамның нақты қажеттіліктерін ескере отырып, заң шығару, құқық қолдану және құқық қорғау тетіктерін үйлесімді жүйеге келтіру арқылы жүзеге асады. Заңның саны емес, оның сапасы маңызды. Заң тек қағаз жүзінде мінсіз көрінбеуі тиіс, ол азамат өмірінде тиімді әрі түсінікті болуы қажет. Құқықтық саясат әділеттілік, теңдік, заңдылық және адам қадір-қасиетін сақтау қағидаларына негізделуі керек. Азамат пен бизнес құқықтық талаптарды алдын ала түсініп, әрекеттерін сол бағытта жоспарлай алатын орта қалыптастыру – тұрақты қоғамның негізгі шарты. Заңның тұрақтылығы мен болжамдылығы экономикалық сенімділікті арттырады, азаматтардың құқықтық қатынастардағы белсенділігін күшейтеді.

Құқықтық шешімдер қабылдау процесінде ашық диалог пен қоғамдық талқылау мәдениеті шешуші рөл атқарады. Заңдар мен нормативтік актілердің өміршең болуы үшін азаматтық қоғам институттарының, сарапшылардың және мүдделі тараптардың қатысуы маңызды. Қоғамнан алшақ қабылданған заңдар түсінбеушілікке және құқықтық қайшылықтарға әкелуі мүмкін. Сондықтан құқықтық саясатты жобалау кезінде барлық мүдделі тараптармен кеңес жүргізу, олардың пікірін ескеру қажет. Бұл тек заңның өміршеңдігін қамтамасыз етіп қана қоймай, азаматтардың құқықтық шешімдерге деген сенімін арттырады.

Құқық қолдану практикасы да құқық үстемдігінің нақты көрінісі болып табылады. Бірдей жағдайларда әртүрлі шешім қабылдау немесе норманы субъективті түсіндіру қоғамдағы әділетке сенімді әлсіретеді. Сондықтан мемлекеттік органдар мен құқық қорғау құрылымдары заңның рухына сай әрекет етуі қажет. Кәсібилік, тәуелсіздік және жауапкершілік құқықтық саясаттың табыстылығын қамтамасыз ететін негізгі факторлар болып табылады.

Сот билігі құқықтарды қорғауда шешуші рөл атқарады. Азамат өз құқығын қалпына келтіру үшін сотқа жүгінгенде, бұл тек жеке мәселені шешу емес, әділеттің салтанат құруын күту болып табылады. Әділ, бейтарап, кәсіби сот шешімі құқықтық тәртіпті нығайтады, ал негізсіз немесе күмән тудыратын шешім құқықтық мәдениетке теріс әсер етеді. Сот жүйесінің тәуелсіздігі мен судьялардың адалдығы құқықтық саясаттың табысының басты шарты болып саналады.

Құқықтық мәдениет құқықтық саясат пен сот төрелігінің арасындағы көпір ретінде қызмет етеді. Ол азаматтың заңға деген көзқарасын, құқық пен міндеттің арақатынасын, өз әрекетінің құқықтық салдарын түсіну қабілетін қалыптастырады. Құқықтық мәдениет тек заң мәтінін білу ғана емес, заңды құрметтеу, әділетке сену, заң талаптарын саналы орындау дағдыларының жиынтығы. Құқықтық мәдениеті жоғары қоғамда заңды бұзу сирек кездеседі, себебі азамат заңды сыртқы мәжбүрлеу емес, ішкі қажеттілік ретінде қабылдайды.

Құқықтық мәдениетті қалыптастыру ұзақ және жүйелі үдеріс болып табылады. Оның бастауы отбасыда, жалғасы білім беру жүйесінде, бекемделуі қоғамдық тәжірибеде жатыр. Мектептер мен жоғары оқу орындары құқық негіздерін тек теориялық пән ретінде оқытып қана қоймай, құқықтық ойлау дағдысын дамытуға бағытталуы тиіс. Бұқаралық ақпарат құралдары мен цифрлық платформалар да құқықтық мәдениетті қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Азамат сапалы, түсінікті құқықтық контент арқылы өз құқығын қорғауды үйренеді.

Құқықтық мәдениет сот жүйесінің қабылдануына да әсер етеді. Егер азамат сотты әділеттің мекені ретінде қабылдаса, құқықтық дауларды заңды жолмен шешуге бейім болады. Сенім төмен болса, құқықтық нигилизм күшейеді. Сондықтан соттың ашықтығы, шешімдердің негізділігі және процестің әділдігі құқықтық мәдениетті нығайту үшін аса маңызды. Сот процесі азамат үшін түсініксіз рәсімдер жиынтығы емес, әділет іздеудің айқын және қолжетімді жолы болуы тиіс.

Бостандық пен құқықтарды сот арқылы қорғау тек жеке даулармен шектелмейді. Ол қоғамдағы жалпы әділет өлшемін анықтайды. Конституциялық құқықтарды қорғау, адам қадір-қасиетін сақтау, сөз бостандығы, меншік құқығы, еңбек құқығы сияқты құндылықтардың нақты іске асуы сот тәжірибесіне байланысты. Сот билігі заңды механикалық қолданушы ғана емес, құқықтың мәнін ашушы, қоғамдағы рөлін айқындаушы институт ретінде көрінеді.

Құқықтық саясаттың табысты болуы сот жүйесінің тиімділігімен тығыз байланысты. Заң қаншалықты сапалы болса да, оны қорғау және түсіндіру тетігі әлсіз болса, құқық үстемдігі толық орындалмайды. Сол сияқты сот жүйесі қаншалықты кәсіби болса да, егер заңдар тұрақсыз немесе қайшылықты болса, әділетті шешім қабылдау қиынға соғады. Бұл өзара тәуелділік құқықтық реформаларды кешенді жүргізуді қажет етеді.

Құқықтық мемлекетте азаматтың бостандығы мен құқығы абсолютті еркіндік емес, заңмен үйлескен еркіндік болып табылады. Әр құқық белгілі бір жауапкершілікпен қатар жүреді. Бұл теңгерім құқықтық мәдениеттің өзегін құрайды. Қоғам заңды тек шектеу ретінде қабылдаса, құқық пен мемлекет арасындағы қайшылық тереңдейді. Ал заң ортақ тәртіп пен өзара құрметтің кепілі ретінде түсінілсе, құқықтық сана орнығады.

Құқықтық саясат, құқықтық мәдениет және сот арқылы қорғау түптеп келгенде бір мақсатқа қызмет етеді – адамға деген құрметті қамтамасыз ету. Құқықтың ең жоғарғы құндылығы – адам, оның өмірі, бостандығы, қадір-қасиеті. Заң осы құндылықты қорғау үшін қабылданады, сот оны қалпына келтіру үшін әрекет етеді, құқықтық мәдениет күнделікті өмірде оны орнықтырады. Бұл үштік үйлесім табылғанда ғана құқық үстемдігі нақты мазмұнға ие болады.

Демократиялық құқықтық мемлекет құру тек институттарды реформалау немесе жаңа заң қабылдау емес, ол қоғамдық сананың сапалы өзгерісін білдіреді. Азаматтың құқыққа деген сенімі, заңға құрметі, сотқа үміті осы өзгерістің басты көрсеткіші болып табылады. Құқықтық саясаттың даналығы, сот төрелігінің әділеттілігі және құқықтық мәдениеттің тереңдігі қоғамның өркениеттік деңгейін айқындайды. Әділет үстемдік құрған жерде тұрақтылық бар, сенім бар, болашаққа сенімді қадам бар.

Құқықтық мемлекеттің тағы бір маңызды қыры – экономикалық құқықтардың қорғалуы. Азаматтардың меншік құқығы, кәсіпкерлік еркіндігі, еңбек құқығы сот арқылы қорғалған кезде ғана қоғамдағы құқықтық тәртіптің толық көрінісі қалыптасады. Кәсіпкерлер мен азаматтар заңнамалық тұрақтылықты сезініп, өз іс-әрекетін жоспарлы жүргізе алады. Экономикалық сенім мен құқықтық сенім өзара тығыз байланысты, олар қоғамдағы тұрақтылық пен өркениетті дамытудың негізін құрайды.

Сот арқылы құқықтарды қорғау азаматтың өз құқықтары үшін жауапкершілікті сезінуіне мүмкіндік береді. Заң үстемдігі әрбір азамат үшін тек қағазда емес, нақты өмірде көрінуі тиіс. Құқықтық мәдениет жоғары, сот әділдігі сенімді қоғамда азамат құқық бұзушылыққа жол бермейді, ал құқықтық мәдениет төмен, сотқа сенім аз болса, заңды сақтау тек мәжбүрлеу арқылы жүзеге асады.

Құқықтық мемлекет тек азаматтық құқықтар мен міндеттерді ғана емес, сонымен бірге әлеуметтік әділеттілікті де қамтамасыз етуі тиіс. Әлеуметтік теңдік, жұмысқа қолжетімділік, білім мен медициналық қызметтердің сапасы – азаматтардың құқықтарын қорғаудың кең ауқымды өлшемдері. Сот жүйесі мен құқықтық саясат осы құндылықтарды қолдауда маңызды рөл атқарады, себебі құқықтық әділет тек формальдық емес, әлеуметтік әділетпен тығыз байланыста болады.

Құқықтық мемлекет пен демократия арасындағы байланыс айқын көрінеді. Демократия тек сайлау мен дауыс беру емес, ол азаматтардың құқықтарын қорғаудың, теңдік пен әділеттіліктің, ашықтық пен есептіліктің жүйесін қамтамасыз ететін механизм. Азаматтық қоғам институттары құқықтық мәдениетті нығайтуда, заңдардың сапасын арттыруда, құқық қорғау тәжірибесін жетілдіруде негізгі рөл атқарады.

Құқықтық мәдениетті қалыптастыру – қоғамның құқықтық сауаттылығын арттыру, құқықты құрметтеу және заңдарды сақтау мәдениетін орнықтырудың негізі. Бұл әлеуметтік және құқықтық тәртіпті нығайтуға, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, заңсыз әрекеттердің алдын алуға септігін тигізеді. Құқықтық мәдениетті қалыптастыру көптеген бағытта жүзеге асырылады және бұл жұмыс тек мемлекеттік органдардың ғана емес, қоғамның, білім беру ұйымдарының, медиа мен үкіметтік емес ұйымдардың бірлескен күшін талап етеді. Құқықтық мәдениетті қалыптастыру – қоғамның құқықтық сауаттылығын арттыру, құқықты құрметтеу және заңдарды сақтау мәдениетін орнықтырудың негізі. Бұл әлеуметтік және құқықтық тәртіпті нығайтуға, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, заңсыз әрекеттердің алдын алуға септігін тигізеді. Құқықтық мәдениетті қалыптастыру көптеген бағытта жүзеге асырылады және бұл жұмыс тек мемлекеттік органдардың ғана емес, қоғамның, білім беру ұйымдарының, медиа мен үкіметтік емес ұйымдардың бірлескен күшін талап етеді.

Елімізде құқықтық мәдениетті қалыптастыру мақсатында соңғы жылдары бірнеше маңызды іс-шаралар мен бастамалар жүзеге асырылды. Бұл шаралар түрлі мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың тарапынан ұйымдастырылып, азаматтардың құқықтық сауаттылығын арттыру, заңдарды құрметтеу және құқықтық тәртіпті нығайтуға бағытталды. Соңғы уақыттарда өткен бірқатар негізгі іс-шаралар мен бастамалар:

«Құқықтық білім – қоғамның дамуына негіз» жобасы – Әділет министрлігі мен басқа да мемлекеттік органдар ұйымдастырған бұл жоба құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған. Жоба аясында барлық өңірлерде құқықтық мәселелер бойынша ақпараттық семинарлар, лекциялар мен тренингтер өткізілді.

«Құқықтық көмек» акциясы: республика аймақтарында құқықтық көмек көрсету мақсатында қоғамдық ұйымдар мен заңгерлер «Құқықтық көмек» акцияларын ұйымдастырды. Бұл шаралар азаматтарға құқықтық кеңестер беріп, олардың мәселелеріне кәсіби жауаптар ұсынуға мүмкіндік берді.

Құқықтық мәдениетті қалыптастыру мақсатында әртүрлі деңгейдегі форумдар мен семинарлар ұйымдастырылды. «Құқықтық мемлекет және азаматтық қоғам» халықаралық форумы: Бұл форум Қазақстанның құқықтық жүйесінің дамуын талқылап, құқықтық мәдениетті көтеру үшін мемлекет, үкіметтік емес ұйымдар мен халықаралық сарапшыларды біріктірді. Форумда құқық қорғау, заңдылық, әділеттілік мәселелері және азаматтардың құқықтары туралы маңызды пікірталастар болды. Әр жыл сайын түрлі құқықтық тақырыптар бойынша ұйымдастырылатын семинарлар мен тренингтер, әсіресе жастар арасында құқықтық мәдениетті қалыптастыруға бағытталған. Мемлекеттік органдар мен азаматтық қоғам өкілдері құқықтық мәдениетті нығайтуға бағытталған «Құқықтық қоғам» бастамасын жүзеге асырып келеді. Бұл бастама аясында мемлекеттік орган қызметкерлері мен заңгерлер елдің әртүрлі аймақтарында тұрғылықты халықпен кездесулер өткізіп, құқықтық кеңестер мен ақпараттар ұсынды.

Жергілікті деңгейде құқықтық мәдениетті дамыту мақсатында әр облыс орталығында және аудандарда құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүргізу мақсатында халықпен кездесулер ұйымдастырылады. Бұл кездесулерде азаматтарға құқықтары мен міндеттері туралы ақпараттар беріліп, заңды түсіндіру мақсатында мамандардың қатысуымен кеңестер ұсынылады. Құқықтық мәдениетті қалыптастыру үшін құқық қорғау органдары да халықпен тығыз байланыс орнатуда. Сот жүйесі, прокуратура, полиция және басқа да құқық қорғау органдарының қызметкерлері қоғамдық қабылдаулар мен ашық есік күндерін өткізуде. Облыс орталықтарында, ірі-шағын қалаларда прокуратура, полиция және құқық қорғау органдары өздерінің «Ашық есік күндері» деп аталатын іс-шараларын өткізеді. Бұл іс-шаралар аясында азаматтар өздерінің құқықтық мәселелері бойынша тікелей сұрақтар қойып, жауап ала алады. Сонымен қатар, құқық қорғау органдары азаматтармен өзара қатынас орнату арқылы оларды құқықтық мәдениетке тәрбиелеуді мақсат тұтады.

«Заңның үстемдігі» жобасы негізінде заңдарды құрметтеу мен заңды бұзушыларға қарсы күресті күшейту мақсатында іске қосылды. Жоба аясында әлеуметтік желілерде құқықтық тәртіпті сақтау, заң бұзушыларға қатысты шаралар мен жазалар туралы түсіндіру жұмыстары жүргізілді. Құқық қорғау органдарының жұмысының халықпен байланысын нығайту үшін арнайы әлеуметтік жобалар мен шаралар іске асырылды. Мысалы, полиция қызметкерлері мен қоғамдық ұйымдар бірлесіп, құқықтық тәртіпті бұзудың алдын алу мақсатында түрлі халық арасында құқықтық түсіндіру жұмыстарын жүргізді. Әр жыл сайын Астана, Алматы, және басқа қалаларда құқықтық мәдениет апталығы ұйымдастырылып, азаматтарға құқықтық білім беруге арналған көрмелер мен пікірталастар өткізіледі. Бұл фестивальдер жастар мен ересек адамдар үшін арнайы ұйымдастырылады, олар құқықтық мәселелерді түсініп, дұрыс шешімдер қабылдауға үйренеді.

«Қазақстан Республикасының құқықтық жүйесін дамыту» мемлекеттік бағдарламасы аясында еліміздің құқықтық жүйесін реформалау, заңдардың орындалуын бақылау және құқықтық мәдениетті нығайту шаралары жүзеге асырылады. Бағдарлама аясында түрлі құқықтық шаралар мен бағдарламалар өткізіліп, азаматтардың заңға деген құрметін арттыру мақсатында мемлекет тарапынан түрлі іс-шаралар жүргізіледі.

Құқықтық саясат қоғамның нақты қажеттіліктерін ескере отырып, заң шығару, құқық қолдану және құқық қорғау тетіктерін үйлесімді жүйеге келтіру арқылы жүзеге асады. Заң тек қағаз жүзінде мінсіз көрінбеуі тиіс, ол азамат өмірінде тиімді әрі түсінікті болуы қажет. Құқықтық саясат әділеттілік, теңдік, заңдылық және адам қадір-қасиетін сақтау қағидаларына негізделуі керек. Азамат пен бизнес құқықтық талаптарды алдын ала түсініп, әрекеттерін сол бағытта жоспарлай алатын орта қалыптастыру – тұрақты қоғамның негізгі шарты. Заңның тұрақтылығы мен болжамдылығы экономикалық сенімділікті арттырады, азаматтардың құқықтық қатынастардағы белсенділігін күшейтеді.

Құқықтық мәдениеттің жоғары болуы азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын белсенді қорғауға мүмкіндік береді. Азамат заң талаптарын түсініп, оны қоғамдағы әділет пен теңдік үшін қолданған жағдайда ғана құқықтық мемлекет толық жүзеге асады. Бұл өз кезегінде қоғамдық сенімді күшейтеді, азаматтардың құқықтық қатынастарға деген белсенділігін арттырады және мемлекет пен қоғам арасындағы өзара жауапкершілікті нығайтады.

Қорытындылай келе, құқықтық мемлекет – бұл заң үстемдігі, сот әділдігі және құқықтық мәдениеттің үйлесімді жұмысы. Әділет үстемдік құрған қоғамда тұрақтылық бар, азаматтар өз құқықтары үшін жауапкершілікпен әрекет етеді, болашаққа сенімді қадам жасайды.