ТҰРАҚТЫ ЭКОНОМИКАЛЫҚ ДАМУ: ӘРТАРАПТАНДЫРУ, ИНВЕСТИЦИЯ ЖӘНЕ ҰЛТТЫҚ МҮДДЕ ҮНДЕСТІГІ

Əділ НЕСІПБАЕВ,
экономист, ВІМ менеджер, ВІМ
академиясының вице-президенті,
зерттеуші-оқытушы

Қазіргі жаһандану дәуірінде экономикалық даму – кез келген мемлекеттің тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігінің негізгі өлшемі. Экономикалық қуат елдің саяси салмағын арттырып қана қоймай, азаматтардың әл-ауқатын жақсартудың, әлеуметтік әділеттілікті қамтамасыз етудің, білім мен ғылымды, мәдениет пен инновацияны өркендетудің берік іргетасына айналады. Сондықтан экономиканы әртараптандыру, инвестициялар тарту, сауда-экономикалық ынтымақтастықты кеңейту, ұлттық экспорттаушыларды мемлекеттік қолдау және тұтынушылардың құқықтарын қорғау – өзара тығыз байланысты, бірін-бірі толықтыратын стратегиялық бағыттар болып саналады. Бұл бағыттар жүйелі түрде жүзеге асқанда ғана ел экономикасы сыртқы күйзелістерге төзімді, ішкі сұранысқа икемді әрі ұзақ мерзімді дамуға қабілетті болады. Экономикалық саясаттың табыстылығы тек статистикалық көрсеткіштермен емес, қарапайым азаматтың өмір сапасымен, табысының тұрақтылығымен, болашаққа деген сенімімен өлшенуі тиіс.

Экономикалық даму ең алдымен өндірістік құрылымның сапасына тәуелді. Табиғи ресурстарға сүйенген модель белгілі бір кезеңде табыс әкелгенімен, ұзақ мерзімде тұрақты өсімге кепіл бола алмайды. Шикізат бағасының әлемдік нарықтағы құбылмалығы, геосаяси тәуекелдер, логистикалық шектеулер – экономиканың біржақты бағытталуының әлсіз тұсын көрсетеді. Шикізатқа тәуелділік бюджет кірістерінің құбылмалылығына әкеліп, әлеуметтік бағдарламаларды жоспарлауда тұрақсыздық тудырады. Сондықтан әртараптандыру – тек экономикалық термин емес, ұлттық қауіпсіздік пен егемендіктің маңызды факторы. Өнеркәсіп, ауыл шаруашылығы, цифрлық экономика, көлік-логистика, туризм, жасыл энергетика секілді салаларды теңгерімді дамыту экономиканың ішкі құрылымын нығайтады және сыртқы конъюнктураға тәуелділікті азайтады.

Әртараптандырудың мәні – экономиканың жаңа өсу нүктелерін қалыптастыру. Бұл тек жаңа кәсіпорын ашу емес, өндірістің технологиялық деңгейін арттыру, қосылған құны жоғары өнім шығару, ғылым мен өндіріс арасындағы байланысты күшейту деген сөз. Қосылған құн тізбегінде жоғары сатыға көтерілу елдің табысын еселейді. Егер мемлекет тек шикізат сатумен шектелсе, пайдасының едәуір бөлігі оны өңдейтін, технологияны иеленетін елдерге тиесілі болады. Ал өңдеу өнеркәсібін дамыту арқылы ішкі нарықта жаңа жұмыс орындары ашылып, салық базасы кеңейеді, халықтың табысы артады.

Инновация – әртараптандырудың өзегі. Ғылыми зерттеулерге инвестиция салу, университеттер мен өндіріс орындарының кооперациясын күшейту, технологиялық парктер мен бизнес-инкубаторлар құру – экономиканы жаңа сапалық деңгейге көтерудің басты тетіктері. Адами капиталдың рөлі бұл үдерісте айрықша. Білікті инженерлер, ІТ-мамандар, агрономдар, қаржыгерлер, менеджерлер – жаңа экономиканың тірегі. Білім беру жүйесі нарық сұранысына бейімделіп, теория мен практиканы ұштастырғанда ғана еңбек өнімділігі артады. Еңбек өнімділігі – ұлттық байлықтың негізгі көзі. Өнімділік өспейінше, жалақының тұрақты артуы да мүмкін емес.

Инвестициялар тарту – экономикалық өсімнің қозғаушы күші. Ішкі жинақ жеткіліксіз болған жағдайда, шетелдік капитал жаңа өндірістер ашуға, инфрақұрылымды жаңартуға, заманауи технологияларды енгізуге мүмкіндік береді. Инвестор үшін ең маңызды факторлар – құқықтық тұрақтылық, сот жүйесінің әділдігі, әкімшілік рәсімдердің ашықтығы және сыбайлас жемқорлық деңгейінің төмендігі. Болжамды әрі тұрақты саясат инвестор сенімін арттырады. Сенім – капитал қозғалысының басты шарты. Егер инвестор ертеңгі күні ережелердің өзгермейтініне, келісімшарттардың орындалатынына көз жеткізсе, ұзақ мерзімді жобаларға қаржы салуға дайын болады.

Инвестициялық климаттың қолайлы болуы жаңа өндірістердің ашылуына ғана емес, технологиялық жаңғыруға да ықпал етеді. Инвестиция тек қаржылық ресурс емес, басқару мәдениеті мен ноу-хау әкелетін құрал. Халықаралық компаниялармен әріптестік орнату арқылы жергілікті кәсіпорындар сапа стандарттарын меңгереді, тиімді логистика мен менеджмент әдістерін үйренеді, экспорттық нарықтарға шығудың тетіктерін игереді. Бұл ретте мемлекет ұлттық мүддені қорғауды ұмытпауы тиіс. Стратегиялық салаларда жергілікті мазмұнды арттыру, кадр даярлау міндеттемелерін енгізу, технология трансфертіне басымдық беру – ұзақ мерзімді даму үшін маңызды.

Сауда-экономикалық ынтымақтастық экономиканың ауқымын кеңейтеді. Ішкі нарық көлемі шектеулі болған жағдайда, экспорт – өндірісті ұлғайтудың негізгі жолы. Экспортқа бағдарланған кәсіпорындар бәсекеге қабілетті болуға ұмтылады, сапаны жақсартады, инновация енгізеді. Аймақтық интеграция мен көлік дәліздерін дамыту сыртқы нарықтарға қол жеткізуді жеңілдетеді. Транзиттік әлеуетті тиімді пайдалану арқылы ел тек тауар экспорттаушы ғана емес, логистикалық хабқа айнала алады. Бұл қызмет көрсету секторын дамытуға, бюджет кірісін арттыруға мүмкіндік береді.

Экспорттың құрылымы да маңызды. Егер экспорт негізінен шикізаттан тұрса, ел жаһандық баға ауытқуына тәуелді болады. Сондықтан өңделген өнім үлесін арттыру стратегиялық мақсат болуы тиіс. Азық-түлік, машина жасау, химия өнеркәсібі, фармацевтика, ақпараттық технологиялар өнімдері – болашақ экспорттың әлеуетті бағыттары. Мемлекет экспорттаушыларға қаржылық қолдау көрсетумен қатар, маркетингтік және ақпараттық қолдау көрсетуі қажет. Шетелдік нарықтарды зерттеу, сауда миссияларын ұйымдастыру, көрмелерге қатысу – ұлттық брендтердің танымал болуына жол ашады.

Шағын және орта бизнес экономиканың серпінді бөлігі. Ірі корпорациялар тұрақтылық пен ауқымды қамтамасыз етсе, шағын кәсіпорындар икемділік пен жаңашылдық әкеледі. ШОБ-тың дамуы орта таптың қалыптасуына ықпал етеді, аймақтардағы экономикалық белсенділікті арттырады. Қаржыландыруға қолжетімділік, салықтық ынталандыру, әкімшілік рәсімдердің жеңілдетілуі – шағын бизнестің дамуына қажетті шарттар. Цифрлық технологиялар шағын кәсіпкерлерге әлемдік нарыққа шығуға мүмкіндік береді. Электрондық сауда алаңдары географиялық шектеулерді жояды, өнімді тікелей тұтынушыға ұсынуға жол ашады.

Тұтынушылардың құқықтарын қорғау – нарық мәдениетінің негізі. Әділ бәсеке қалыптасқан ортада сапасыз өнім өндірушілер ұзақ өмір сүре алмайды. Ашық ақпарат, сапаны бақылау жүйесі, тиімді реттеу тетіктері тұтынушы сенімін арттырады. Сенім – нарықтық экономиканың рухани капиталы. Егер азаматтар сатып алған өніміне сенсе, ішкі сұраныс тұрақты болады. Ал ішкі сұраныс – экономикалық өсімнің маңызды драйвері.

Әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық даму бір-бірінен ажырамайды. Табыстың әділ бөлінуі, әлеуметтік инфрақұрылымның қолжетімділігі, сапалы білім мен медицина – экономикалық саясаттың ажырамас бөлігі. Орта таптың нығаюы қоғамдағы тұрақтылықты күшейтеді. Экономикалық теңсіздік шектен тыс ұлғайса, әлеуметтік шиеленіс артады, бұл инвестициялық климатқа теріс әсер етеді. Сондықтан инклюзивті өсім қағидаты – тұрақты дамудың шарты.

Экологиялық жауапкершілік те экономикалық саясаттың маңызды бағытына айналып отыр. Жасыл технологияларды енгізу, жаңартылатын энергия көздерін дамыту, қалдықтарды қайта өңдеу, су ресурстарын үнемдеу – болашақ ұрпақ алдындағы парыз. Экологиялық стандарттарды сақтау тек моральдық міндет емес, экономикалық тиімділік факторы. Әлемдік нарықта экологиялық талаптар күшейіп келеді. Көміртегі ізі төмен өнімдерге сұраныс артуда. Сондықтан жасыл экономикаға көшу бәсекелік артықшылық береді.

Қаржы жүйесінің тұрақтылығы экономикалық дамудың тірегі. Банктердің сенімділігі, капитал нарығының дамуы, қаржылық сауаттылық деңгейі – кәсіпкерлік белсенділікке тікелей әсер етеді. Ұзақ мерзімді инвестициялық жобалар арзан әрі тұрақты қаржы ресурстарын қажет етеді. Қаржы құралдарының әртараптандырылуы тәуекелді бөлуге мүмкіндік береді. Зейнетақы қорлары, сақтандыру компаниялары, инвестициялық қорлар – ұлттық экономиканың ішкі инвестициялық әлеуетін арттыра алады.

Өңірлік даму саясаты да теңгерімді болуы тиіс. Экономикалық белсенділік тек ірі қалаларда шоғырланса, аймақтар арасындағы айырмашылық ұлғаяды. Инфрақұрылымды дамыту, өңірлік индустриялық аймақтар құру, ауыл кәсіпкерлігін қолдау – ішкі көші-қонды теңгеруге көмектеседі. Ауыл шаруашылығын цифрландыру, агротехнологияларды енгізу, кооперацияны дамыту ауылдық жерлердің табысын арттыруға ықпал етеді.

Көлік-логистика инфрақұрылымы – экономиканың қан тамыры. Жол сапасы, теміржол желісі, порттар мен әуежайлар – сауда ағынының жылдамдығын айқындайды. Логистикалық шығындар төмендеген сайын өнімнің бәсекеге қабілеттілігі артады. Географиялық орналасуды тиімді пайдалану арқылы ел құрлықаралық саудада маңызды буынға айнала алады.

Креативті индустриялар мен туризм де экономиканың жаңа бағыттары ретінде маңызға ие. Мәдени өнімдер, цифрлық контент, кино, музыка, дизайн – тек рухани құндылық емес, табыс көзі. Туризм инфрақұрылымды дамытуға, қызмет көрсету сапасын арттыруға серпін береді. Ұлттық брендті қалыптастыру экономикалық және мәдени ықпалды күшейтеді.

Мемлекеттік басқарудың сапасы – барлық реформалардың табыстылығының шарты. Ашықтық, есеп берушілік, кәсібилік, деректерге негізделген шешім қабылдау – тиімді саясаттың негізі. Цифрландыру мемлекеттік қызмет көрсетуді жеңілдетеді, сыбайлас жемқорлық тәуекелін азайтады. Қоғам мен билік арасындағы сенім экономикалық реформалардың қабылдануын жеңілдетеді.

Ұзақ мерзімді стратегия қысқа мерзімді популизмнен жоғары тұруы тиіс. Экономикалық реформалар кейде ауыр болуы мүмкін, бірақ олардың нәтижесі тұрақты даму мен әл-ауқаттың артуына алып келеді. Болашаққа бағытталған саясат ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етеді. Ұлттық мүдде мен жаһандық бәсекеге қабілеттілік үйлесім тапқанда ғана мемлекет тұрақты дамудың жаңа кезеңіне көтеріледі.

Экономикалық саясаттың түпкі мақсаты – сандық өсім ғана емес, сапалы даму. Адам капиталына салынған инвестиция, әділетті институттар, экологиялық жауапкершілік, инновациялық серпін – міне, тұрақты экономиканың негізі. Әртараптандырылған, инклюзивті, технологиялық және жасыл экономика қалыптасқанда ғана мемлекет шынайы мағынасында қуатты әрі бәсекеге қабілетті бола алады. Тұрақты экономикалық даму – бұл тек үкіметтің емес, бүкіл қоғамның ортақ ісі. Кәсіпкердің бастамасы, ғалымның жаңалығы, жұмысшының еңбегі, тұтынушының таңдауы – барлығы ұлттық экономиканың болашағын айқындайды. Ұлттық мүдде мен экономикалық тиімділік үйлесім тапқанда ғана ел ұзақ мерзімді өркендеу жолына түседі.

Экономикалық дамудың сапасы тек макроэкономикалық көрсеткіштермен өлшенбеуі тиіс. Жалпы ішкі өнімнің өсуі маңызды болғанымен, оның құрылымы мен сол өсімнің қоғамға қалай бөлінетіні одан да маңызды. Егер экономикалық өсім халықтың басым бөлігіне әсер етпесе, табыс аз ғана топтың қолында шоғырланса, мұндай өсім ұзақ мерзімді тұрақтылық әкелмейді. Сондықтан инклюзивті экономикалық модель қалыптастыру – стратегиялық міндет. Инклюзивтілік дегеніміз – әрбір азаматтың экономикалық мүмкіндіктерге тең қол жеткізуі, кәсіп бастауға, білім алуға, лайықты жұмыс табуға және өз әлеуетін толық жүзеге асыруға жағдай жасалуы.

Экономиканың тұрақтылығы еңбек нарығының сапасына тікелей байланысты. Еңбек нарығы икемді әрі теңгерімді болған жағдайда ғана жұмыссыздық деңгейі төмендеп, еңбек ресурстары тиімді бөлінеді. Заманауи экономикада мамандықтар тез өзгеруде, жаңа кәсіптер пайда болып, кейбір дәстүрлі салалар маңызын жоғалтуда. Осы өзгерістерге бейімделу үшін өмір бойы білім алу қағидаты орнығуы тиіс. Қайта даярлау бағдарламалары, онлайн оқыту платформалары, кәсіби сертификаттау жүйесі – еңбек нарығының бәсекеге қабілеттілігін арттырады. Мемлекет, жұмыс беруші және білім беру мекемелері арасында серіктестік орнағанда ғана адами капитал үнемі жаңарып отырады.

Цифрлық трансформация экономиканың барлық саласына әсер етуде. Өндірістегі автоматтандыру, жасанды интеллект элементтерін енгізу, үлкен деректерді талдау – өнімділікті арттырып, шығынды азайтады. Мемлекеттік қызмет көрсету саласында цифрландыру бюрократияны қысқартып, азаматтарға қолайлы жағдай жасайды. Алайда цифрландыру тек технология сатып алумен шектелмеуі керек. Ол басқару мәдениетінің өзгеруін, деректерге негізделген шешім қабылдау жүйесінің қалыптасуын талап етеді. Дерек – жаңа экономиканың стратегиялық ресурсы. Ақпаратты тиімді пайдалана алған елдер бәсекеде озады.

Экономикалық әртараптандыру үдерісінде өнеркәсіптік саясаттың рөлі айрықша. Мемлекет белгілі бір салаларды басым бағыт ретінде анықтап, инфрақұрылымдық және қаржылық қолдау көрсетуі мүмкін. Бірақ мұндай саясат нарық қағидаттарын бұзбай, ашық әрі әділ болуы тиіс. Қолдау тиімділік пен нәтижеге бағытталғанда ғана жемісін береді. Өнім сапасы, экспорт әлеуеті, технологиялық деңгейі – мемлекеттік қолдау көрсетудің негізгі критерийлері болуы қажет. Қысқа мерзімді пайда емес, ұзақ мерзімді стратегиялық мақсат басшылыққа алынғанда ғана өнеркәсіптік саясат табысты болады.

Экономиканың бәсекеге қабілеттілігі құқық үстемдігіне тікелей тәуелді. Келісімшарттардың орындалуы, меншік құқығының қорғалуы, сот жүйесінің тәуелсіздігі – инвестициялық сенімнің негізі. Құқықтық тұрақтылықсыз экономикалық тұрақтылық болмайды. Кәсіпкерлер ертеңгі күні бизнесінің қауіпсіз екеніне сенімді болса ғана инвестиция салады, өндірісті кеңейтеді, жаңа жұмыс орындарын ашады. Сондықтан құқықтық реформалар экономикалық реформалармен қатар жүруі тиіс.

Фискалдық саясаттың да орны ерекше. Мемлекеттік бюджет тек шығындар мен кірістер теңгерімі ғана емес, экономикалық дамуды ынталандыру құралы. Салық саясаты кәсіпкерлікті қолдауға бағытталғанда, көлеңкелі экономика азаяды. Салықтық әкімшілендірудің ашықтығы мен әділдігі сенімді арттырады. Сонымен бірге, бюджет шығындарының тиімділігі маңызды. Әрбір жұмсалған теңге нақты нәтиже беруі тиіс. Инфрақұрылым, білім, денсаулық сақтау, ғылыми зерттеу салаларына салынған инвестиция ұзақ мерзімді экономикалық өсімнің негізін қалайды.

Экономикалық қауіпсіздік мәселесі жаһандық тұрақсыздық жағдайында ерекше маңызға ие. Сыртқы қарыз деңгейі, валюталық тәуекелдер, импортқа тәуелділік – ұлттық қауіпсіздікпен тікелей байланысты факторлар. Импорт алмастыру саясаты белгілі бір деңгейде маңызды болғанымен, ол толық оқшаулануға әкелмеуі тиіс. Негізгі стратегиялық тауарлар мен технологиялар бойынша тәуелділікті азайту, бірақ жаһандық экономикалық жүйемен үйлесімді әрекет ету – оңтайлы жол.

Энергетикалық сектор экономиканың тірек салаларының бірі болып қала береді. Алайда дәстүрлі энергетикамен қатар жаңартылатын энергия көздерін дамыту – уақыт талабы. Күн, жел, су энергиясы жобалары тек экологиялық тұрғыдан тиімді емес, сонымен бірге жаңа технологиялық сектор қалыптастырады. Жасыл энергетика саласында жергілікті өндірісті дамыту, ғылыми зерттеулерді қолдау, кадр даярлау – болашақта жоғары қосылған құн қалыптастырады. Энергия тиімділігі де маңызды. Өндіріс пен тұрмыста энергия үнемдеу технологияларын енгізу шығынды азайтып, бәсекеге қабілеттілікті арттырады.

Агроөнеркәсіп кешені экономиканың әлеуметтік маңызы зор саласы. Азық-түлік қауіпсіздігі – ұлттық тұрақтылықтың кепілі. Заманауи агротехнологияларды енгізу, су ресурстарын тиімді пайдалану, селекция мен генетикалық зерттеулерді дамыту – ауыл шаруашылығы өнімділігін арттырады. Фермерлердің қаржыландыруға қолжетімділігі, сақтандыру жүйесінің дамуы, агрологиялық инфрақұрылым – табысты аграрлық саясаттың негізі. Өңдеу өнеркәсібін дамытумен қатар агроөнімдерді терең өңдеу қосылған құнды арттырады.

Қалалардың экономикалық рөлі де өсіп келеді. Урбанизация үдерісі жаңа экономикалық мүмкіндіктер ашады. Ақылды қалалар тұжырымдамасы, көлік инфрақұрылымын жетілдіру, тұрғын үй нарығының тұрақтылығы – экономикалық белсенділікті арттырады. Қалалық орта сапалы болған сайын инвестиция тарту жеңілдейді. Инновациялық кластерлер, ғылыми орталықтар, технологиялық парктер қалаларда шоғырланған кезде синергия (бірлесу) пайда болады.

Экономиканың тұрақты дамуы мәдени және құндылықтық негізсіз мүмкін емес. Еңбекқорлық, адалдық, жауапкершілік, кәсіпкерлік рух – экономикалық өрлеудің рухани тірегі. Қоғамда заңға құрмет, келісім мәдениеті, серіктестік қағидаттары орныққанда ғана экономикалық қатынастар тиімді болады. Экономикалық мәдениет – нарықтың көрінбейтін капиталы.

Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, табысты экономикалар ұзақ мерзімді стратегиялық жоспарлауға сүйенеді. Кездейсоқ шешімдер мен жиі өзгеретін саясат инвестор сенімін әлсіретеді. Сондықтан ұлттық даму стратегиясы саяси циклдерден жоғары тұруы тиіс. Мемлекеттік институттардың сабақтастығы, стратегиялық мақсаттардың тұрақтылығы – экономикалық сенімділіктің кепілі.

Болашақ экономикасы білім мен инновацияға негізделеді. Зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстарға бөлінетін қаржы көлемін арттыру, жеке секторды ғылыми жобаларға тарту, венчурлық қаржыландыруды дамыту – жаңа технологиялық серпіліске жол ашады. Стартап экожүйесі дамыған кезде жастардың кәсіпкерлік белсенділігі артады. Жас буынның идеялары қолдау тапқанда, экономика жаңарады.

Әлемдік бәсекеде табысты болу үшін ұлттық бренд қалыптастыру маңызды. Өнімнің сапасы ғана емес, елдің имиджі де экспортқа әсер етеді. Сапа стандарты, сенімділік, тұрақтылық – брендтің негізі. Ұлттық бренд экономикалық дипломатиямен қатар жүруі тиіс. Сауда өкілдіктері, халықаралық келісімдер, мәдени алмасу бағдарламалары – экономикалық ықпалды кеңейтеді.

Экономикалық даму – бұл үздіксіз үдеріс. Әрбір реформа өзара байланыста жүзеге асқанда ғана нәтижелі болады. Әртараптандырусыз тұрақтылық әлсіз, инвестициясыз өсім баяу, инновациясыз бәсекеге қабілеттілік шектеулі. Ұлттық мүдде мен жаһандық интеграция үйлесім тапқанда ғана ел ұзақ мерзімді өркендеу жолына түседі. Экономикалық саясаттың басты мақсаты – азаматтардың өмір сапасын жақсарту, әділетті қоғам қалыптастыру, болашақ ұрпаққа берік негіз қалдыру. Тұрақты экономикалық даму – бұл саналы таңдау, жауапты басқару және ортақ мүддеге қызмет ететін жүйелі саясаттың нәтижесі.