КРЕАТИВТІ ИНДУСТРИЯ, ТУРИЗМ МЕН ТАРИХИ МҰРАНЫ ДАМЫТУ – ҰЛТТЫҚ САНА ЖАҢҒЫРУЫНЫҢ ӨЗЕГІ

Еркінбек СЕРІКБАЙ,
Қ.А.Ясауи атындағы ХҚТУ
Еуразиялық ғылыми-зерттеу
институтының ғылыми ізденушісі

“Өз тарихын ұмытқан халық – тамырынан ажыраған ағаш секілді», – дейді халық даналығы. Бүгінгі жаһандану дәуірінде ұлт ретінде ұйысып, ел ретінде іргемізді бекіту үшін тек экономикалық қуат емес, рухани қуатты да бекемдеу қажет. Бұл жолда тарихи мұра, креативті индустрия және туризм – үштаған тірек іспетті. Осы үшеуі елдің ұлттық кодын сақтай отырып, оны әлемге паш етуге мүмкіндік береді. Біз бұл бағыттағы үрдістер мен міндеттерді талдап, ел жастарына жол сілтеуді парыз санаймыз.

Креативті индустрия – рухани экономикаға бастар жол.

Креативті индустрия дегеніміз – адам санасының өнімдеріне, идея мен өнерге негізделген экономиканың түрі. Мұнда әдебиет, кино, театр, музыка, қолөнер, дизайн, IT, анимация, видеоойын, медиа және жарнама сынды салалар қамтылады. Әлемде бұл индустрия триллион долларлық табыс көзіне айналса, бізде бұл бағыт әлі толық игерілген жоқ.

Алайда жаңа буын жас таланттар бұл салаға батыл бет бұрып келеді. Қазақтың аңыз-ертегілерін анимацияға айналдырып жүрген жас студиялар, төл комикс жасап жүрген суретшілер, Instagram мен TikTok желісінде қазақы болмысты насихаттап жүрген контентмейкерлер – барлығы да ұлттық мәдениет пен руханиятты заманауи формада жеткізуге тырысуда.

Мәселе – бұл бастамаларды жүйелі қолдауда. Жасампаз жастарға мемлекет тарапынан гранттар, оқыту бағдарламалары, халықаралық нарыққа шығуға жол ашу – кезек күттірмейтін міндет.

Ұлттық тәрбие – креативті индустрияның қайнар көзі

Креативті индустрия – адамзат ақыл-ойының, қиялының, рухани әлемінің өнімдері. Ал сол руханияттың ең терең қайнары – ұлттық тәрбие. Қазақ баласы ертегі тыңдап, бесік жырымен өсіп, батырлар жырын жаттап өскен. Бұл – ұлттық креативтің іргетасы еді.

Бүгінде бұл асыл негізді жаңа заман тілімен сөйлету қажет. Яғни:

Ертегіні – анимацияға,

Жырды – аудиокітапқа,

Халық әнін – заманауи аранжировкаға,

Қолөнерді – сән индустриясына,

айналдыру – ұлт тәрбиесін нарық пен өнердің тілімен жаңғырту.

Алайда бұл жерде мақсат – жай табыс табу емес, ұлттық дүниетанымды сақтап, тәрбиелік мәнді жоғалтпау. Ұлттық бояуын жоғалтқан контент – креатив емес, еліктеу. Ал өз топырағынан өніп шыққан туынды – тәрбиелік қуаты мол рухани азық.

Креативті индустрия, туризм және тарихи мұра: әлемдік тәжірибе және қазаққа бағдар.

«Өзгенің жетістігін көру – қызығушылық, ал одан үлгі алу – көрегендік.»

Бүгінгі ғасыр – сананың бәсекесі. Бұл бәсекеде тек технология мен экономика емес, мәдениет пен руханият та маңызды орынға шықты. Ең дамыған елдердің өзі ұлттық болмысын сақтап, оны әлемдік брендке айналдыру арқылы өз орнын бекемдеп отыр.

Қазақстан үшін бұл – үлкен мүмкіндік. Әсіресе, креативті индустрияны дамыту, тарихи-мәдени туризмді өркендету, тарихи мұраны тірілту арқылы біз де жаһандық сахнада өз үнін айта алатын рухани ұлт қалыптастыра аламыз. Бірақ бұл жолда тек технологиялық даму жеткіліксіз – бізге ұлттық дүниетаным керек. Осыған әлемдік тәжірибе не үйретеді?

Креативті индустрия: ұлтты жаңа бағытта таныту

K-pop және K-culture – Кореяның жұмсақ күші. Оңтүстік Корея 1990 жылдардан бастап мәдениет пен креативті индустрияға жүйелі инвестиция жасады. Нәтижесінде бүгінде K-pop индустриясы ғана жылына 10 миллиард доллардан астам табыс әкелуде. Бірақ бұл – жай ән мен би емес. BTS, Blackpink сынды топтар арқылы әлем жастары корей тілін үйреніп, олардың философиясын қабылдауда.

Корейлер ұлттық дәстүрін заманауи формаға бейімдеп, мәдени өнім арқылы ұлтқа деген құрметті оятты.

Жапония: Аниме арқылы тарих пен философияны әлемге жеткізу.

“Самурай Чамплу”, «Naruto», «Demon Slayer» сынды танымал анимелер – сырттай фантастика сияқты көрінгенімен, шын мәнінде жапон тарихынан, мифологиясынан, діні мен дәстүрінен тамыр алады. Бұл – ұрпақты өз дәстүрінен ажыратпай тәрбиелеудің ақылды жолы.

Қазақ үшін бұл не білдіреді?

Қазақтың рухани мұрасы – аңыз-ертегіден бастап хикметтерге дейін – креативті индустрияға сұранып тұрған кеніш. Мысалы:

“Ер Төстік” — анимациялық фэнтези серияға,

«Қобыланды батыр» — Netflix форматына лайық эпикалық сериалға,

«Абай жолы» — көпсезонды философиялық драмаға,

Қожа Ахмет Ясауидің хикметтері — интерактивті мобильді қосымшаға айналуы мүмкін.

Бірақ басты шарт – ұлттық рухты жоғалтпау, тәрбиелік өзегін сақтау.

 

Туризм – тарих пен табиғатты танытудың тиімді жолы.

Қазақстанның табиғаты да, тарихы да – туризм үшін зор мүмкіндік. Түркістан, Отырар, Сарайшық, Ұлытау, Жаркент, Шыңғыстау сияқты тарихи-рухани орталықтар ел ішіндегі ғана емес, шетелдік туристер үшін де қызығушылық тудырады. Алайда, біз бұл мүмкіндіктерді толық игеріп отырған жоқпыз.

Туризмді дамытуда маңызды нәрсе – мазмұн мен мағына. Шетелден келген қонаққа тек ғимарат емес, соның артындағы оқиға, аңыз, рухани мән маңызды. Бұл тұрғыда әрбір тарихи орын – креативті индустриямен тығыз жұмыс істеуі тиіс.

Мысалы, Отырарда Әл-Фарабидің балалық шағын суреттейтін анимациялық фильм, киелі Түркістанда Ясауи хикметтерінен шабыт алған көркем спектакльдер мен иммерсивті театр, Ұлытауда дала философиясын баяндайтын мультимедиалық музейлер – осының бәрі туризм мен руханиятты тоғыстырудың жолы.

Туризм – тәрбиеге бастар тірі сабақ

Туризм дегеніміз – елге келген қонаққа ғана емес, өз халқымызға өз тарихын қайта таныту мүмкіндігі. Қазақта «жол жүрсең, көзің ашылады» деген тәмсіл бекер емес. Бала тек оқулықтағы Отырарды білмей, сол Отырарда әл-Фарабидің туып-өскен топырағын сезінсе – оның бойында мақтаныш оянады. Бұл – ұлттық тәрбие.

Мектеп оқушысын Ұлытауға апару – сөзбен айтып жеткізгісіз тәрбие. Түркістанға, Яссауи кесенесіне, Қазығұртқа саяхат – парыз бен пайым, сенім мен сана сабақтастығы.

Ендеше, туризмді дамыту – ұлттық мінез бен тарихи жадыны жас ұрпақ бойына сіңірудің ең табиғи жолы. Қасиетті мекендер – «тәрбие университеттері».

Тарихты тірілтудің тірі алаңы

Түркия: Рухани туризм – ел брендіне айналды. Кониядағы Мәулана музейі – тек туристік объект емес, рухани мектеп. Сопылық жолды, Руми ілімін әлемге насихаттай отырып, Түркия қасиетті жерлерді табыс көзі емес, тәрбиенің тірегі ретінде ұсына білді. Сол арқылы елге деген сенім мен қызығушылық артты.

Жапония: «Мәдени маршрут» деген не? Жапон мектептерінде «мәдени тур» пәні бар: оқушылар Киотоға барып, шай рәсіміне қатысады, каллиграфия үйренеді, храмдарды аралайды. Яғни, тарихты сезіну – оқулықтан тыс өтеді. Бұл – өмірмен тәрбиелеудің үздік үлгісі.

Қазақ даласында неге бұлай болмасқа?

Түркістан – Отырар – Сайрам – Қазығұрт бағытында «Ұлы Дала Рухы» деп аталатын тарихи-сопылық тур ұйымдастыру;

Ұлытау – Алаша хан – Жошы хан кесенелеріне «Алаш жолы» экспедициясы;

Қарқаралы, Баянауыл, Шыңғыстау бағытында «Ұлт ұстаздары ізімен» деп аталатын оқу-таным сапарлары.

Бұл – туризм емес, ұлттық тәрбие алаңы.

 

Тарихи мұра – ұлт рухының темірқазығы

Қазақ тарихы – тек шапқыншылық пен жеңістер тізбегі емес, руханияттың, парасаттың, тектіліктің тарихы. Ұлт тәрбиесі осы мұрамен сусындағанда ғана терең тамырлы болады.

Қазіргі ұрпақ тек батырдың кім екенін емес, батырлықтың рухани мәнін түсінуі керек. Мысалы:

Қобыланды – тек жауынгер емес, адалдық пен елге берілгендіктің символы.

Абай – тек ақын емес, ұлттың рухани ұстазы.

Ясауи – дін насихаттаушы емес, жүрек тәрбиелеуші.

Біз осы тұлғаларды ұлықтап қана қоймай, олардың өнегесін жас ұрпақтың болмысымен ұштастыруымыз қажет. Яғни тарихи мұра – тәрбиеге айналуы шарт.

Тәрбиесіз креатив – тамырсыз ағаш

Қазақ баласы интернеттен өзге елдің мәдениетін жаттап емес, өз ұлтының рухани мұрасынан шабыт алуы тиіс. Сол үшін:

Креативті индустрия – ұлттық тәрбие құралын өндіруші салаға,

Туризм – ұлттық мінезді оятатын тірі тәрбиеге,

Тарихи мұра – жас ұрпақтың сана сілкінісіне айналуы тиіс.

Сонда ғана ұлттық тәрбие қағазда емес, өмірдің өзегінде өрілетін болады.

 

Тарихи мұра – ұлттық өзіндік сананың іргетасы.

Ұлттың тарихын білмей, келешекке сенімді басу мүмкін емес. Тарихи мұра – бұл шежіре, ескерткіш, жазба, фольклор, рухани дәстүр. Қазір бізде археология, мұражай ісі, тарихи ескерткіштерді қалпына келтіру жұмыстары жүргізілуде. Бірақ бұл – тек физикалық сақтау. Ал тарихи мұраны рухани жандандыру – келесі кезең.

Мәселен, «Күлтегін жыры» немесе «Авеста», «Қорқыт ата» кітабы – бұл тек мәтін емес, ұлттың түпкі рухын сақтаушы киелі мұралар. Олар бүгінгі қазақ жастарына жаңаша жеткізілуі керек – мультфильм, подкаст, TikTok-ша хикметтер, мобилді қосымша, графикалық роман түрінде.

Жас ұрпақ тарихи мұраны құрметтеу үшін – оны заманауи тілде “сөйлету” қажет.

Креативті индустрия, туризм, тарихи мұра – бұлар бір-бірімен етене байланысты. Осы үшеуінің басын руханият тұрғысынан тоғыстырсақ, ұлттық сана жаңғырады, жас ұрпақ бойына отансүйгіштік дариды, ал әлем қазақты жаңа қырынан таниды.

Бұл міндет – тек Үкіметтің, әкімдіктің емес, әрбір ойлы азаматтың, әрбір жастың, әрбір шығармашыл адамның парызы. Себебі рухсыз ұлт – ұйытқысыз ел, тамырсыз халық – тарихсыз болмыс.

Тамырын таныған ұрпақ ғана көкке өседі. “Жетеліге – тарих мұра, Жетесізге – тарих құм», — демекші, бүгінгі қоғам жаһанданудың дауылына төтеп бергісі келсе, алдымен тамырын тануы тиіс. Тамыры – тіл мен діл. Тамыры – атадан балаға мирас болған рухани мұра. Тамыры – көзбен көріп, көңілмен түйсінген ұлттық тәрбие. Осы тұрғыдан келгенде, креативті индустрияны, туризмді, тарихи мұраны дамыту жай ғана экономикалық салалар емес – ұлт болашағына ұлттық рух сыйлайтын тәрбие құралдары.

Тарихи мұра: Рухани тамырды түрлендіру тәжірибесі.

Қытай: Мифті медиаға айналдыру өнері.

Қытай «Journey to the West» сынды көне эпостарын Disney форматында ұсынып, әлемдік аудиторияны жаулап алды. Сонымен бірге, Konfuzius идеяларын ойын, кино, кітап, білім платформаларында жүйелі қолдануда.

Франция: Тарихты брендке айналдыру.

Лувр, Версаль сарайы, Наполеон өмірі – туристік емес, ұлттық идентификация құралдары. Франция жыл сайын 90 миллионнан астам турист қабылдап, тарихи мұраны мәдени капиталға айналдырған.

Қазақстан үшін үлгі.

Бізге де тарихи мұраны архивте емес, өмірде «тірілту» керек:

Қорқыт ата жайлы аудио подкасттар,

Алаш қайраткерлері туралы драмалық сериалдар,

«Жеті қазына» туралы мобильді ойындар,

Күлтегін мен Тоныкөк жырларын графикалық роман етіп ұсыну – бұл бүгінгі ұрпақпен рухани диалогтың кілті.

Қорытынды: Жаһандық үлгі – өз болмысымызбен үндессе ғана пайдалы. Біз әлем елдерінің тәжірибесінен үйренуіміз керек. Бірақ еліктеп емес, өзіне қайтып оралу үшін. Себебі:

Креативті индустрия – бүгінгі ұрпақты өткенмен байланыстыру жолы.

Туризм – тарихты түйсіндіретін тірі құрал.

Мұра – рух пен тәрбиенің негізі.

Ұлттық тәрбиені технологиямен, рухани мұраны креативпен, тарихты туризммен ұштастыра алған ел ғана болашаққа өз үнімен ене алады. Сондықтан басқа жұрттардан қалыспайық десек, өзімізді өзіміз тануға, тарихымыз бен руханиятымызды заманауи тілде ұсынуға тиіспіз.