ҚАЗАҚ ӘДЕБИЕТІ ӘЛЕМ НАЗАРЫН ӨЗІНЕ ҚАЛАЙ АУДАРТАДЫ?

Кез келген ұлттың ұлылығы оның жерінің кеңдігімен немесе экономикасының қуатымен ғана өлшенбейді. Ұлттың рухани биіктігін оның әдебиеті, өнері, ғылымы айқындайды. Ал әдебиет – халықтың жаны. Сол жан әлемге танылмайынша, ұлттың да рухани болмысы толық мойындалмайды. Сондықтан Қазақстан Жазушылар одағының Басқарма төрағасы Мереке Құлкеновтің әдебиет саласы бойынша Нобель сыйлығының лауреаты Мо Янға хат жазып, қазақтың көрнекті жазушысы Төлен Әбдіктің шығармашылығына назар аударуды сұрауы – жай ғана әдеби хат алмасу емес. Бұл – қазақ әдебиетінің әлемдік кеңістікке шығу жолдарын іздеген жауапты азаматтық қадам.

Өкінішке қарай, соңғы күндері осы бастаманың мазмұнына үңілуден гөрі, оны үстірт бағалауға бейім пікірлер көбірек айтылды. Алайда мәселенің түпкі мәні бұдан әлдеқайда терең. Мереке Құлкенов көтерген әңгіме – бір адамның тағдыры емес, қазақ әдебиетінің тағдыры.

Мо Янның жауабы да ерекше назар аударуға тұрарлық. Ол Төлен Әбдіктің «Парасат майданы» повесін оқып, шығарманың философиялық қуатына жоғары баға береді. Оның санасында Лу Шүннің «Есалаңның естелігі», Данте Алигьеридің «Құдіретті комедиясы», Иоганн Вольфганг Гетенің «Фаусты», Итало Кальвиноның «Қақ бөлінген виконты» қатар елестегенін жазады.

Бұл – құр мақтау емес. Әлемдік әдебиеттің аса ірі өкілдерінің бірі қазақ шығармасын дүниежүзілік классикалық әдебиетпен қатар қойып отыр. Бұдан артық қандай әдеби баға болуы мүмкін?

Демек, мәселе қазақ әдебиетінде әлемдік деңгейдегі шығарма бар ма, жоқ па дегенде емес. Ондай шығармалар бар. Мәселе – сол шығармаларды әлемнің оқи алуында.

Мо Янның хатындағы ең маңызды ойдың бірі – Нобель сыйлығының табиғаты жөніндегі пікірі. Нобель сыйлығы жеке шығармаға емес, жазушының тұтас әдеби мұрасына беріледі.

Екінші мәселе – аударма. Швед академиясының мүшелері қазақ тілін білмейді. Олар шығармаларды түпнұсқадан оқымайды. Сондықтан қазақ қаламгерінің еңбектері алдымен ағылшын, француз, неміс секілді халықаралық тілдерге кәсіби деңгейде аударылып, беделді баспалардан жарық көруі керек. Әлемдік әдеби сын сол шығармалар туралы пікір айтуы қажет. Университеттер зерттеуі тиіс. Оқырман қабылдауы керек. Содан кейін ғана халықаралық сыйлықтар туралы сөз қозғауға болады.

Бұл – ешкімнің жеке пікірі емес. Бұл – әлемдік әдеби үдерістің қалыптасқан заңы. Біз осы заңдылықты ескердік пе? Өкінішке қарай, толық ескердік деп айта алмаймыз.

Тәуелсіздік алғанымызға отыз бес жылға жуық уақыт өтсе де, қазақ әдебиетін халықаралық деңгейде жүйелі түрде насихаттайтын мемлекеттік бағдарлама әлі күнге дейін қалыптасқан жоқ. Әрине, белгілі жұмыстар атқарылды. “Жаһандағы заманауи қазақстандық мәдениет”жобасы жүзеге асты. Бірқатар шығармалар шет тілдеріне аударылды. Жекелеген қаламгерлер халықаралық әдеби форумдарға қатысты. Алайда мұның бәрі тұтас ұлттық стратегияға айнала алған жоқ.

Ал әлем әдебиетіне шығу кездейсоқ әрекеттермен жүзеге аспайды. Ол ұзақ мерзімді, ғылыми негізделген, қаржылай қамтамасыз етілген мемлекеттік саясатты талап етеді. Қазақ әдебиетінің тарихына көз жүгіртсек, әлемдік деңгейде мойындалуға лайық шығармалар аз емес. Абайдың философиялық поэзиясы, Мұхтар Әуезовтің эпикалық прозасы, Әбіш Кекілбайұлының тарихи-философиялық романдары, Әбдіжәміл Нұрпейісовтің теңіз тағдырын адамзат тағдырымен астастырған эпопеясы, Мұхтар Мағауиннің тарихи сананы жаңғыртқан шығармалары, Төлен Әбдіктің адам жанының терең иірімдерін ашқан философиялық прозасы – бұлардың бәрі әлемдік әдебиетпен терезесі тең туындылар. Бірақ әдебиеттің тағдырын көркемдік деңгей ғана шешпейді. Оның тағдырын әдеби кеңістік шешеді.

Әлем оқымаған шығарманы әлем әдебиеті де білмейді. Осы тұрғыдан келгенде, Мереке Құлкеновтің Мемлекет басшысына қазақ әдебиетін әлемдік деңгейге көтеруге арналған ұзақ мерзімді мемлекеттік бағдарлама қабылдау туралы ұсынысы – уақыт талабынан туған бастама.

Бүгінде кітап — жай ғана мәдени өнім емес. Ол – мемлекеттің рухани дипломатиясының маңызды құралы. Әлем елдері өз әдебиетін экспорттайды. Өз жазушыларын халықаралық кеңістікке шығарады. Әдеби агенттерді қаржыландырады. Үздік аудармашыларды тәрбиелейді. Әлемнің ең беделді кітап көрмелеріне ұлттық павильондармен қатысады. Өйткені олар әдебиетті ұлттық қауіпсіздік пен мәдени ықпалдың құрамдас бөлігі ретінде қарайды.

Қазақстан да осы жолмен жүруге тиіс. Біздің әдебиетке ең алдымен кәсіби аударма қажет. Жай аударма емес. Көркем шығарманың көркемдік қуатын сақтайтын әдеби аударма қажет. Бізге әлемдік әдеби агенттермен жұмыс істейтін мамандар керек. Бізге қазақ әдебиетін халықаралық баспаларға ұсына алатын кәсіби институттар қажет. Бізге әдеби маркетинг керек. Бізге қазақ әдебиеті туралы ағылшын, француз, неміс тілдерінде жазатын сыншылар қажет.

Әдебиет өзін-өзі насихаттай алмайды. Оған мемлекет пен қоғам бірлесіп жағдай жасауы тиіс. Төлен Әбдіктің кандидатурасы төңірегіндегі пікірталастың өзі бір шындықты көрсетті. Қазақ қоғамы Нобель сыйлығын қалайды. Бұл – жақсы құбылыс. Өйткені ол ұлттық әдебиетке деген сенімнің белгісі. Алайда сол сенімді нақты іске айналдыру үшін эмоция жеткіліксіз. Жүйе керек. Бағдарлама керек. Сабыр керек. Әлемдік әдебиетпен ұзақ мерзімді байланыс керек. Мереке Құлкеновтің мақаласының негізгі өзегі де – осы.

Біз көбіне Нобель сыйлығын мақсат деп қараймыз. Шын мәнінде, мақсат – Нобель емес. Мақсат – қазақ әдебиетінің әлемдік әдебиеттің ажырамас бөлігіне айналуы. Егер осы мақсат орындалса, халықаралық марапаттар соның табиғи нәтижесі ретінде келеді. Ал біз бүгіннен бастап қазақ сөзін әлемнің рухани қазынасына айналдыру жолында еңбек етсек, ертең қазақ қаламгерінің есімі Стокгольм төрінде аталған кезде оны кездейсоқ жетістік емес, ұлттық руханияттың ұзақ жылдарғы еңбегінің жемісі ретінде қабылдайтын боламыз.

Қазақ әдебиеті әлемдік өркениетке ұсынатын сөзін әлдеқашан жазып қойған. Ендігі міндет – сол сөздің әлемге жетуіне жол ашу. Бұл – бір жазушының ғана емес, тұтас ұлттың алдындағы тарихи міндет. Мереке Құлкенов көтерген мәселенің құндылығы да дәл осында.

Бір нәрсені ашық айтуымыз керек. Біз кейде әлемнің қазақ әдебиетін мойындамағанына өкпелейміз. Алайда әлемнің кінәсі жоқ. Әлем біздің әдебиетімізді білмейді. Білмеген нәрсені қалай бағалайды?

Қазақтың ұлы ақыны Абайдың өзі әлемге өздігінен танылған жоқ. Оның шығармалары ондаған тілге аударылды. Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы да көптеген халықтардың тіліне тәржімаланып, дүние жүзінің әдеби қауымының назарын аударды. Егер сол аудармалар жасалмағанда, Әуезовтің ұлылығы қазақ даласының шеңберінен аса алмас еді.

Демек, аударма – жай ғана тіл ауыстыру емес. Ол – ұлттық әдебиеттің әлемге ашылатын қақпасы. Өкінішке қарай, біз осы қақпаны кең ашудың орнына, көбіне ішімізде отырып бір-бірімізді мақтаумен шектеліп келдік. Әрине, ұлттық әдебиетке құрмет көрсету – парыз. Бірақ әдебиеттің тағдырын ішкі мақтау емес, сыртқы мойындау шешеді. Ал сыртқы мойындау үшін әлемдік әдеби кеңістікпен үздіксіз байланыс қажет.

Әлем әдебиетінің тарихына көз салсақ, бүгінгі Нобель лауреаттарының ешқайсысы бір күнде танылған жоқ. Олар ондаған жыл бойы аударылды, зерттелді, талқыланды. Олардың шығармалары әдеби журналдарда жарияланып, халықаралық кітап көрмелерінде таныстырылды, университеттердің оқу бағдарламаларына енді.

Түркиядан шыққан Орхан Памуктың әлемге танылуы да жүйелі мемлекеттік және баспалық қолдаудың нәтижесі болды. Қытай жазушысы Мо Янның шығармалары ағылшын тіліне үздік аудармашылар арқылы тәржімаланып, Батыстың беделді баспаларында жарияланды. Сол арқылы ол әлемдік әдеби айналымға енді.

Бұл мысалдардан біз бір ғана қорытынды шығаруымыз керек: әлем әдебиетіне апаратын жол таланттан басталады, бірақ жүйемен жалғасады.

Қазақ әдебиетінде талант жеткілікті. Бізге жетіспейтіні – сол талантты әлемге жеткізетін жүйе.

Президентіміз Қасым-Жомарт Тоқаевтың өзі кітап оқу мәдениетін қалыптастыруға ерекше көңіл бөліп отыр. Бұл – қуантарлық жағдай. Себебі кітап оқымайтын қоғамда үлкен әдебиет те болмайды.

Алайда әдебиетті дамыту екі бағытта қатар жүруі керек.

Біріншісі – ел ішіндегі оқырманды көбейту.

Екіншісі – қазақ әдебиетін әлемдік оқырманға жеткізу.

Егер осы екі бағыт бір мезгілде дамыса ғана қазақ әдебиетінің ықпалы артады.

Сондықтан бүгінгі күні қазақ әдебиетін халықаралық деңгейге шығару мәселесі мәдениет саласының ғана емес, мемлекеттік идеологияның да маңызды бөлігіне айналуы тиіс.

Өйткені әдебиет – мемлекеттің саяси құралының бірі.

Әлем халықтары бір-бірін ең алдымен әдебиеті арқылы таниды.

Кейде бір роман немесе бір повесть ондаған дипломатиялық кездесуден де артық қызмет атқарады.

Мереке Құлкеновтің мақаласындағы тағы бір маңызды мәселе – жалған үмітке ермеу туралы ескертуі. Соңғы жылдары кейбір алаяқ ұйымдардың немесе жеке адамдардың «Нобель сыйлығына ұсынамыз» деген желеумен жазушыларды алдап, қомақты қаражат алғаны жөнінде әңгімелер айтылып жүр. Бұл өте өкінішті жағдай.

Нобель сыйлығының нақты ережесі бар. Оған кез келген адам кандидат ұсына алмайды. Ұсынушылар қатарына Швед академиясы белгілеген белгілі тұлғалар мен ұйымдар ғана кіреді. Сондықтан халықаралық беделді сыйлықтарға апаратын жол делдалдар арқылы емес, әдебиеттің өз күші, кәсіби аударма және халықаралық әдеби ортадағы бедел арқылы өтеді. Бұл мәселені қаламгерлер де, қоғам да анық түсінуі қажет.

Біз көбіне әлемнің бізге назар аударуын күтеміз. Шын мәнінде, алдымен өзіміз әлемге қарай қадам жасауымыз керек. Әлемдік кітап жәрмеңкелеріне қатысу, халықаралық әдеби фестивальдер ұйымдастыру, шетелдік сыншылар мен баспагерлерді Қазақстанға шақыру, қазақ әдебиеті жөнінде ағылшын тіліндегі ғылыми журналдар шығару – мұның бәрі ұзақ мерзімді жұмыстың құрамдас бөлігі. Осындай жұмыстар тұрақты жүргізілген кезде ғана қазақ әдебиеті әлемдік мәдени айналымның табиғи бөлшегіне айналады.

Ұлттық әдебиетті дамыту туралы сөз болғанда біз көбіне жазушыны ғана айтамыз. Ал шын мәнінде, бір кітаптың әлемге жетуінің артында ондаған маман тұрады. Редактор. Аудармашы.

Әдеби агент.

Баспагер.

Маркетолог.

Әдеби сыншы.

Ғалым.

Оқытушы.

Осылардың бәрі бір мақсатқа жұмылған кезде ғана ұлттық әдебиет халықаралық деңгейге көтеріледі. Сондықтан бүгінгі әдеби саясат қаламгерді ғана емес, осы әдеби инфрақұрылымды түгел қамтуы тиіс.

Қазақ әдебиеті ешкімнен кем емес. Бірақ әлемдік әдебиетте ешкімге орын дайын тұрмайды. Әр халық өз әдебиетінің орнын өзі жасап алады. Біз де сол жолдан өтуіміз керек. Мереке Құлкенов көтерген бастама – дәл осы жолдың алғашқы қадамдарының бірі. Оны бір адамның ұсынысы ретінде емес, ұлттық әдебиеттің болашағына қатысты қоғамдық ой ретінде қабылдаған жөн. Өйткені бүгін көтерілген мәселе ертеңгі ұрпақтың рухани келбетін айқындайды.

Егер біз қазақ әдебиетін әлемге танытуды шын мақсат етсек, бүгіннен бастап оған қызмет ететін барлық тетікті іске қосуымыз қажет. Сонда ғана ұлы даланың сөз өнері өзіне лайық биікке көтеріліп, әлемдік әдебиет картасынан өзінің заңды орнын алады.

Қазақ әдебиеті ешкімнен кем емес. Бірақ әлемдік әдебиетте ешкімге орын дайын тұрған жоқ. Әрбір ұлт өзінің әдеби орнын өз еңбегімен, өз табандылығымен қалыптастырады. Әлем ешкімге артықшылық бермейді. Ол тек көркемдік қуаты дәлелденген, уақыт сынынан өткен, халықаралық әдеби айналымға енген шығармаларды ғана қабылдайды. Сондықтан бүгінгі күні біз өзімізге өте маңызды бір сұрақ қоюымыз керек. Қазақ әдебиеті әлемдік сахнаға шығуға дайын ба, әлде әлем алдына шығуға дайындалып жатыр ма?

Біздің әдебиет көркемдік жағынан әлемдік деңгейге әлдеқашан жетті деп айтуға негіз бар. Бірақ оны дүниежүзілік әдеби кеңістікке шығаратын тетіктерді толық қалыптастырдық деп айта алмаймыз. Осыны түсінген кезде ғана Мереке Құлкенов көтерген мәселенің салмағы айқындала түседі.

Кеңес Одағы кезінде қазақ әдебиеті Мәскеу арқылы әлемге белгілі дәрежеде таныла алды. Ол кезеңнің өзіндік идеологиялық шектеулері болғанымен, белгілі бір жүйесі болды. Қазақтың таңдаулы шығармалары алдымен орыс тіліне аударылды. Мәскеудің әйгілі баспалары оларды миллиондаған данамен шығарды. Кейін сол кітаптар ағылшын, француз, неміс, испан және басқа тілдерге тәржімаланды. Бұл жүйенің арқасында Мұхтар Әуезов, Ғабит Мүсірепов, Ғабиден Мұстафин, Әбдіжәміл Нұрпейісов сияқты қаламгерлердің есімдері шетелге жетті.

Тәуелсіздік алғаннан кейін біз саяси тәуелсіздікке қол жеткіздік. Бірақ әдебиетті халықаралық деңгейде насихаттайтын жаңа жүйені толық қалыптастыра алмадық.

Біз әдебиетіміздің еркіндігін алдық, алайда оны әлемге танытудың жаңа жолдарын дер кезінде жасай алмадық. Сондықтан бүгінгі міндет – жоғалған жүйені аңсау емес, жаңа заманға лайық жаңа әдеби саясат қалыптастыру.

Қазіргі әлемде әдебиет бұрынғыдан да күрделі кеңістікте өмір сүріп жатыр.

Енді кітаптың тағдырын тек жазушы ғана шешпейді. Оны аудармашы шешеді. Баспагер шешеді. Әдеби агент шешеді. Халықаралық әдеби сын шешеді. Электронды платформалар шешеді. Тіпті әлеуметтік желідегі әдеби қауымдастықтардың өзі кейде жаңа автордың тағдырына ықпал ете алады. Сондықтан әдебиет те заманмен бірге өзгеріп келеді. Өзгермейтіні – көркем сөздің құдіреті ғана.

Қазақ әдебиетінің үлкен артықшылығы – оның адам туралы айтатын ақиқатының тереңдігінде. Біздің прозамызда адам жанының драмасы бар. Ұлттың тарихи жады бар. Далалық өркениеттің философиясы бар. Ар мен ұят мәселесі бар. Табиғат пен адамның үндестігі бар. Рух пен уақыттың тартысы бар.

Міне, осы қасиеттер қазақ әдебиетін өзгеше етеді. Әлем бүгін дәл осындай әдебиетті іздеп отыр.

Жаһандану дәуірінде адамдар ұлттық бояуы қанық, бірақ адамзатқа ортақ ой айтатын шығармаларға ерекше қызығушылық танытуда. Бұл жағынан келгенде қазақ әдебиетінің мүмкіндігі өте зор. Біз өзіміздің ұлттық ерекшелігімізден ұялмауымыз керек. Керісінше, соны әлемге ұсына білуіміз керек.

Соңғы жылдары халықаралық әдеби кеңістікте шағын халықтардың әдебиетіне деген қызығушылық айтарлықтай артты. Скандинавия елдерінің әдебиеті әлемге танылды. Латын Америкасының әдебиеті жаңа тыныс алды. Азия әдебиеті ерекше қарқынмен дамып келеді. Африка жазушылары халықаралық сыйлықтардың лауреаттарына айналып жатыр.

Демек, халық санының көп болуы немесе мемлекеттің алып держава болуы әдебиеттің әлемдік табысының басты шарты емес. Басты шарт – сапалы әдебиет пен оны танытатын жүйе. Қазақстанның да осы мүмкіндікке ие екендігіне күмән жоқ.

Мереке Құлкеновтің мақаласында Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың аты аталады. Бұл кездейсоқ емес. Өйткені әдебиет – мемлекеттік мәдени саясаттың маңызды бағыты. Президенттің кітап оқу мәдениетін дамыту жөніндегі бастамалары қоғамда үлкен серпіліс туғызды. Ендігі жерде сол саясаттың жалғасы ретінде қазақ әдебиетін халықаралық кеңістікке шығару мәселесі күн тәртібіне қойылса, бұл ұлттық руханият үшін тарихи шешім болар еді.

Бүгінгі Қазақстан табиғи байлығымен ғана емес, рухани байлығымен де танылуы керек. Ұлттың ең үлкен капиталы – оның мәдениеті. Ал мәдениеттің жүрегі – әдебиет.

Кейде «Нобель сыйлығы қазақ әдебиетіне соншалықты қажет пе?» деген сауал қойылып жатады. Әрине, әдебиет ешқашан марапат үшін жазылмайды. Ұлы шығармалар сыйлық алу үшін дүниеге келмейді. Бірақ халықаралық марапаттардың ұлт мәдениетін танытудағы рөлін жоққа шығаруға болмайды.

Нобель сыйлығы – бір жазушының ғана жеңісі емес. Ол – сол халықтың әдеби мектебіне, аударма мәдениетіне, рухани әлеуетіне берілген баға. Сондықтан мәселе марапатта емес. Мәселе – қазақ әдебиетінің әлемдік әдебиетпен тең дәрежеде сөйлесе алуында.

Біз өз әдебиетімізді ең алдымен өзіміз қадірлеуіміз керек. Әлем бізді құрметтеу үшін әуелі өзіміз ұлттық әдебиетке мемлекеттік деңгейде құрмет көрсете білуіміз қажет. Жазушының беделі артпайынша, әдебиеттің беделі артпайды. Әдебиеттің беделі көтерілмейінше, ұлттың рухани беделі де толық қалыптаспайды. Бұл – ғасырлар бойы өзгермеген ақиқат.

Бүгінгі әңгіме Төлен Әбдік туралы басталғанымен, ертең басқа бір қазақ қаламгері туралы жалғасады. Ең бастысы – біз тұлғаларға емес, жүйеге жұмыс істеуіміз керек. Өйткені жүйе болса, талант өз жолын табады. Жүйе болмаса, ұлы таланттардың өзі ұлттық шеңберден шыға алмай қалуы мүмкін.

Сондықтан қазақ әдебиетінің болашағы туралы ойлайтын әрбір азамат Мереке Құлкенов көтерген бастаманың мәнін осы тұрғыдан бағалауға тиіс.

Бұл – бір хаттың тарихы емес. Бұл – қазақ әдебиетінің жаңа дәуірге қадам басуы туралы әңгіме. Егер осы әңгімені қоғам болып жалғастыра алсақ, ертең оның нақты нәтижесін де көреміз. Өйткені әдебиеттің тағдыры – ұлттың тағдыры. Ал ұлтының сөзін әлемге жеткізе алған халықтың рухы ешқашан аласармайды.