МЕМЛЕКЕТ ҚОЛДАУЫНДАҒЫ ҰЛТТЫҚ ЭКСПОРТ СТРАТЕГИЯСЫ

Берік АҒЫБАЕВ,
Алматы энергетика жəне байланыс университетінің
электр-энергетика факультетін, Абай атындағы
ҚазҰПУ тарих мамандығы магистратурасын бітірген.
2007 жылдан Болашақ Республикалық Қозғалысының
Жастар Қанатының мүшесі. 2011 жылдан бастап
Қазақ қатынас жолдары университеті жанындағы
Техника-экономикалық колледжінде оқытушы болып
жұмыс жасайды.

 

Жаһандық экономикалық архитектураның түбегейлі трансформациясы, геосаяси текетірестер мен дәстүрлі логистикалық тізбектердің үзілуі жағдайында кез келген мемлекеттің сыртқы экономикалық саясаты ұлттық қауіпсіздік пен экономикалық егемендікті сақтаудың басты құралына айналады. Тек қана табиғи ресурстар мен шикізат экспортына тәуелді даму моделі сыртқы жағдайлардың құбылмалылығына байланысты жоғары тәуекелдерге ие. Осыған байланысты, ұлттық экономиканың әртараптандырылуын қамтамасыз ету, жоғары және орташа өңделген өнімдердің үлесін арттыру, сондай-ақ отандық тауар өндірушілер мен қызмет көрсетушілердің халықаралық нарықтарда бәсекеге қабілеттілігін нығайту мемлекеттің стратегиялық басымдығы болып табылады. 2026 жылдың ағымдағы динамикасы көрсеткендей, Қазақстан Республикасында экспорттық әлеуетті ынталандыру мен қолдаудың көпдеңгейлі, институционалды және институционалдық-қаржылық жүйесі қалыптасып, ол тұрақты негізде жаңғыртылып келеді.

Экономикалық саясаттың негізгі мақсаты – шикізаттық емес сектордың экспорттық қуатын арттыру арқылы елдің төлем балансын жақсарту, жаңа жұмыс орындарын құру және жоғары технологиялық өндірістерді дамыту. Осы мақсатқа қол жеткізу үшін мемлекет кәсіпкерлік субъектілеріне қаржылық және қаржылық емес, қызметтік көмек көрсетудің кешенді бағдарламаларын іске асыруда. Бұл процесс тек қана отандық тауарларды шетелге шығарумен шектелмейді, ол өндіріс сатысынан бастап, халықаралық стандарттарға сәйкестендіру, сертификаттау, маркетинг, логистика және шетелдік серіктестермен келісімшарттар жасасуға дейінгі бүкіл құндылықтар тізбегін қамтиды.

Мемлекеттік қолдау жүйесінің құқықтық және нормативтік негіздері жыл сайын жетілдіріліп, бизнес үшін неғұрлым тиімді әрі ашық жағдайлар жасауға бағытталуда. Сауда саясатын дамыту, кедендік және салықтық әкімшілендіруді оңтайландыру, сондай-ақ экспорттық қызметті реттейтін заңнамалық актілерге өзгерістер енгізу арқылы әкімшілік кедергілер деңгейі айтарлықтай төмендеді. Мұның бәрі отандық компаниялардың сыртқы нарықтарға шығу кезіндегі транзакциялық шығындарын азайтуға мүмкіндік береді.

Қазіргі таңда ұлттық экспортты ілгерілетумен айналысатын негізгі операторлар ретінде «Бәйтерек» ұлттық басқарушы холдингі және оның құрамындағы даму институттары әрекет етеді. Атап айтқанда, Сауда және интеграция министрлігінің үйлестіруімен жұмыс істейтін «QazTrade» сауда саясатын дамыту орталығы акционерлік қоғамы сервистік қолдау операторы болып табылса, жақында ғана мәртебесі заң жүзінде бекітілген Экспорттық-кредиттік агенттік (KazakhExport) және «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қоры қаржылық құралдарды жүзеге асыруды қамтамасыз етеді. Осы құрылымдардың өзара байланысты қызметі экспорттаушылар үшін «бір терезе» қағидатының тиімді жұмыс істеуіне негіз болды.

Институционалдық қолдаудың маңызды бағыты – халықаралық нарықтардың жағдаяттарын зерттеу және отандық кәсіпорындарға сапалы аналитикалық ақпарат ұсыну. Көптеген шағын және орта бизнес субъектілерінің сыртқы нарықтардағы сұраныс, баға саясаты, техникалық реттеу талаптары мен кедендік ерекшеліктер туралы ақпараты жеткіліксіз. Осы олқылықтың орнын толтыру мақсатында мемлекеттік деңгейде тұрақты түрде мақсатты нарықтарға шолу жасалып, маркетингтік зерттеулер жүргізіледі. Бұл зерттеулер кәсіпкерлерге өз өнімдерін қай елге және қандай шарттармен тиімді сатуға болатынын нақты анықтауға көмектеседі.

Экспорттық қызметтің тиімділігін арттыруда «Экспорттық акселерация» бағдарламасының орны ерекше. Мемлекет тарапынан қаржыландырылатын бұл жоба сыртқы нарыққа шығуға ниетті, бірақ халықаралық саудада тәжірибесі аз кәсіпорындарды іріктеп алып, оларды мақсатты түрде дайындауды көздейді. Оқыту, өнімді брендтеу, халықаралық стандарттар бойынша сертификаттаудан өткізу және әлеуетті сатып алушылармен кездесулер ұйымдастыру сияқты кезеңдерді қамтитын бұл бағдарлама отандық кәсіпорындардың экспорттық мәдениетін қалыптастыруға септігін тигізеді.

Қаржылық қолдау шараларының ішінде логистикалық және тасымалдау шығындарын ішінара өтеу механизмі ең жоғары сұранысқа ие құралдардың бірі болып қала береді. Қазақстанның географиялық орналасу ерекшелігі, атап айтқанда, әлемдік мұхиттардан қашықтығы және негізгі тұтыну нарықтарына дейінгі қашықтықтың үлкендігі отандық өнімнің өзіндік құнына көлік шығындарының жоғары үлесін қосады. Осы бәсекелестік кемшілікті жою үшін мемлекет экспорттаушылардың тауарларды теміржол және автомобиль көлігімен тасымалдауға жұмсаған шығындарының белгілі бір пайызын қайтарып береді. Бұл шара отандық өнімдердің шетелдегі бағасының бәсекеге қабілетті болуына тікелей әсер етеді.

Мемлекеттік қолдаудың тағы бір маңызды бағыты – өнімнің халықаралық стандарттарға сәйкестігін растау шығындарын өтеу. Еуропалық Одақ, Таяу Шығыс немесе Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне тауар экспорттау үшін өндірушілер ISO, HACCP, Halal, Kosher сияқты күрделі әрі қымбат сертификаттарды алуға міндетті. Мұндай аккредиттеу және зертханалық сынақтардан өту шығындары шағын және орта кәсіпорындар үшін ауыр жүк болып табылады. Мемлекет осы шығындарды субсидиялау арқылы отандық өнімдердің шетелдік техникалық тосқауылдардан оңай өтуіне жағдай жасайды.

Қаржылық қолдаудың келесі деңгейі – экспорттық келісімшарттарды сақтандыру және кепілдік беру механизмі. Халықаралық саудада төлем жасалмау немесе серіктестің міндеттемелерін орындамау тәуекелі әрдайым жоғары болады. Экспорттық-кредиттік агенттік арқылы жүзеге асырылатын сақтандыру құралдары отандық кәсіпорындарды саяси және коммерциялық тәуекелдерден қорғайды. Егер шетелдік сатып алушы экономикалық дағдарысқа немесе басқа да форс-мажорлық жағдайларға байланысты тауар ақысын төлей алмаса, мемлекеттік агенттік бұл шығынды өтейді. Бұл экспорттаушыларға жаңа, тәуекелі жоғары нарықтарға батыл шығуға сенімділік береді.

Сонымен қатар, экспорт алдындағы және экспорттық қаржыландыруды төмендетілген пайыздық мөлшерлемемен ұсыну тәжірибесі кеңінен қолданылады. Кәсіпорындарға экспорттық тапсырысты орындау үшін шикізат сатып алуға, өндірісті іске қосуға айналым қаражаты қажет болады. Екінші деңгейлі банктердің несиелері жоғары пайызбен берілетіндіктен, даму институттары арқылы берілетін жеңілдікті несиелер мен сыйақы мөлшерлемесін субсидиялау шаралары бизнестің қаржылық жүктемесін айтарлықтай жеңілдетеді.

Сыртқы сауданы дамытудың ажырамас бөлігі – цифрлық инфрақұрылымды қалыптастыру. Бүгінгі таңда экспорттық-импорттық операцияларды жүзеге асыру толығымен дерлік электронды форматқа көшірілуде. «Бір терезе» цифрлық платформасы арқылы кәсіпкерлер кедендік декларацияларды ресімдеу, фитосанитарлық және ветеринарлық сертификаттарды алу, сондай-ақ мемлекеттік қолдау шараларына өтінім беру процестерін онлайн режимде жүргізе алады. Бұл сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайтып, құжат айналымының уақытын бірнеше есеге қысқартты.

Электрондық коммерция нарықтарына шығу да мемлекеттік қолдаудың басым бағыттарының біріне айналды. Alibaba, Amazon, Wildberries және Ozon сияқты халықаралық маркетплейстерде отандық өндірушілердің «Алтын аккаунттарын» ашу және оларды ілгерілету шығындарын мемлекет өз мойнына алуда. Бұл шара, әсіресе, ірі өндірістік қуаты жоқ, бірақ бірегей, сапалы өнім шығаратын қолөнершілер, жеңіл өнеркәсіп және тамақ өнеркәсібі өкілдері үшін таптырмас мүмкіндік болды.

Халықаралық көрмелер мен сауда-экономикалық миссияларды ұйымдастыру да ұлттық экспортты сервистік қолдаудың маңызды құралы болып табылады. Мемлекет есебінен шетелдерде Қазақстанның ұлттық стендтері құрылып, отандық кәсіпорындар өз өнімдерін әлемдік деңгейде таныстыруға мүмкіндік алады. Бұл шаралар тек қана тауар сатумен шектелмейді, елдің инвестициялық тартымдылығын арттыруға және ұлттық брендті қалыптастыруға септігін тигізеді.

Экспорттық әлеуетті арттыруда агроөнеркәсіптік кешеннің, әсіресе дайын тамақ өнімдері мен өңделген ауыл шаруашылығы тауарларының рөлі өте жоғары. Шикізат ретінде бидай немесе майлы дақылдарды сатқаннан гөрі, оларды ел ішінде терең өңдеп, ұн, макарон өнімдері, өсімдік майы, крахмал немесе дайын ет өнімдері ретінде экспорттау қосылған құнды ел ішінде қалдыруға мүмкіндік береді. Мемлекет осы секторды дамыту үшін кешенді қолдау шараларын қарастырған.

Өнеркәсіптік секторда, соның ішінде машина жасау, химия өнеркәсібі, металлургия және құрылыс материалдары өндірісінде де экспорттық бағыт басты назарда. Отандық трансформаторлар, аккумуляторлар, кабельдік өнімдер мен локомотивтер бүгінде жақын шетелдердің нарықтарында жоғары сұранысқа ие. Бұл өндірістердің тұрақты жұмыс істеуі және экспорт көлемін ұлғайтуы үшін мемлекеттік даму институттары ұзақ мерзімді лизингтік қаржыландыру мен кепілдік беру құралдарын ұсынады.

Қызмет көрсету экспорты, атап айтқанда IT-қызметтер, туризм, көлік және логистика салалары да соңғы жылдары мемлекеттік қолдаудың жаңа нысанасына айналды. Қазақстандық IT-компаниялар мен стартаптар халықаралық нарықтарға өз өнімдерін ұсына бастады. Astana Hub халықаралық технопаркі мен мемлекеттік бағдарламалардың үйлесімді жұмысы отандық цифрлық шешімдердің АҚШ, Таяу Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Азия елдеріне экспортталуына жол ашты.

Логистикалық инфрақұрылымды дамыту – экспортты қолдаудың жаһандық деңгейдегі маңызды факторы. Мемлекет көлік дәліздерін әртараптандыру, жаңа порттар мен терминалдар салу, сондай-ақ шекаралық бекеттердің өткізу қабілетін арттыру бағытында ауқымды жобаларды жүзеге асыруда. Бұл шаралар отандық тауарлардың діттеген жеріне тез әрі қауіпсіз жетуін қамтамасыз етеді.

Өңірлік деңгейде экспортты қолдау инфрақұрылымын дамыту да маңызды рөл атқарады. Әрбір облыста кәсіпкерлерге экспорттық қызмет бойынша кеңес беретін, мемлекеттік көмек алуға құжаттар дайындауға жәрдемдесетін өңірлік орталықтар мен «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының филиалдары жұмыс істейді. Бұл орталықтандырылмаған тәсіл шалғайдағы аудандардағы кәсіпорындардың да мемлекеттік бағдарламаларға қол жеткізуін қамтамасыз етеді.

Мемлекеттік қолдау саясатының тиімділігін арттыру мақсатында үнемі мониторинг пен бағалау жұмыстары жүргізіліп отырады. Бөлінген бюджет қаражатының қайтарымы, құрылған жұмыс орындарының саны, экспорттан түскен салықтық түсімдердің өсімі сияқты көрсеткіштер негізінде қолдау құралдарының тиімділігі сараланып, қажет болған жағдайда бағдарламаларға түзетулер енгізіледі. Бұл мемлекеттік ресурстардың ұтымды жұмсалуын қамтамасыз етеді.

Экспорттық әлеуетті дамытудың стратегиялық міндеттерінің бірі – ұлттық өнімдердің бренді мен танымалдылығын арттыру. «Made in Kazakhstan» белгісімен шығатын өнімдердің сапасы мен қауіпсіздігіне халықаралық деңгейде сенім қалыптастыру бағытында жүйелі насихат жұмыстары жүргізілуде. Бұл отандық тауарлардың шетелдік сөрелерде өзіндік орнын табуына ықпал етеді.

Қазіргі таңда мемлекет тарапынан жүзеге асырылып жатқан стратегиялық және бағдарламалық шаралардың нақты нәтижелері мен практикалық көріністерін ағымдағы жылдың серпінді деректерінен айқын көруге болады. Ұлттық экспортты қолдау мен дамытудың жаңа кезеңі мемлекет пен бизнес арасындағы серіктестікті сапалы жаңа деңгейге көтерді. Бүгінгі таңда отандық кәсіпорындардың сыртқы нарықтардағы белсенділігі мен бәсекеге қабілеттілігі тек қана ішкі өндірістің өсуімен емес, сонымен қатар мемлекет ұсынып отырған тиімді қолдау құралдарының тікелей әсерімен айқындалады.

Осы орайда, шикізаттық емес сектордағы кәсіпорындарды мақсатты түрде ілгерілетуге арналған негізгі стратегиялық жобалардың бірі ретінде «Экспорттық акселерация» бағдарламасының орны ерекше. Ағымдағы жылдың наурыз және сәуір айларында Сауда және интеграция министрлігі мен оның негізгі операторы тарапынан осы бағдарламаға қатысу үшін өтінімдер қабылдау науқаны белсенді түрде жүргізілді. Бұл жоба өңделген өнім шығаратын отандық кәсіпорындарды таңдап алып, олардың экспорттық әлеуетін кешенді түрде арттыруды көздейді. Бағдарламаның мақсаты – кәсіпорындардың сыртқы нарықтарға шығу кезіндегі жіберетін қателіктерін барынша азайтып, оларға аналитикалық, консалтингтік және практикалық тұрғыдан толық қолдау көрсету.

Биылғы бағдарламаның басты ерекшелігі мен жаңалығы – оның қамтитын салаларының ауқымдылығында болып отыр. Егер өткен жылдары негізгі назар тек дәстүрлі тамақ өнеркәсібіне аударылған болса, қазіргі уақытта бұл шеңбер айтарлықтай кеңейтілді. Бағдарламаға тамақ өнеркәсібімен қатар, жеңіл өнеркәсіп, машина жасау, металлургия, химия өндірісі, құрылыс материалдарын шығарушылар белсенді түрде тартылды. Сонымен қатар, қазіргі заманғы экономикалық үрдістерге сай, қызмет көрсету секторына, оның ішінде ақпараттық технологиялар (IT) және инжинирингтік қызметтерге баса назар аударылуда. Бұл қадам қазақстандық зияткерлік өнімдер мен жоғары технологиялық шешімдердің әлемдік нарықта өз орнын табуына жағдай жасайды.

Акселерация бағдарламасына қатысушы компаниялар үшін көрсетілетін қызметтер тізбегі өте ауқымды. Оның ішіне мақсатты шетелдік нарықтардың жағдаяттарын терең талдау, әлеуетті сатып алушылардың талғамы мен талаптарын зерттеу, тауардың қаптамасы мен брендін шетелдік стандарттарға бейімдеу, сондай-ақ халықаралық сауда ережелері бойынша кәсіпкерлерді оқыту кіреді. Ең бастысы, бағдарлама аясында отандық өндірушілер мен шетелдік ритейлерлер, дистрибьюторлар арасында тікелей B2B (B2B – Business-to-Business, қазақша «бизнес бизнеске» немесе «кәсіпорын кәсіпорынға»)  – бұл қарапайым сатып алушымен емес, тек компаниялар, кәсіпорындар мен кәсіпкерлер арасындағы тікелей сауда-саттық және серіктестік қарым-қатынас) форматындағы келіссөздер ұйымдастырылады. Бұл кәсіпкерлерге делдалдарсыз, тікелей тиімді келісімшарттар жасасуға мүмкіндік береді.

Қаржылық қолдау құралдарының ішінде логистикалық инфрақұрылымды субсидиялау және тасымалдау шығындарын ішінара өтеу тетіктері стратегиялық маңызға ие. Географиялық тұрғыдан Қазақстанның әлемдік негізгі теңіз сауда жолдарынан қашық орналасуы отандық тауарлардың жеткізілім құнын арттыратыны белгілі. Осы бәсекелестік теңсіздікті жою үшін мемлекет тарапынан ауқымды шаралар қабылдануда. Осы ретте, Ауыл шаруашылығы министрлігі мен мүдделі мемлекеттік органдардың бірлескен шешімімен астық өндірушілер мен экспорттаушыларға көлік шығындарын арзандатуға бағытталған субсидиялау қағидаларының қолданылу мерзімі ағымдағы жылдың 1 қыркүйегіне дейін ұзартылды.

Бұл нормативтік шешімнің қабылдануы отандық астық секторының сыртқы нарықтардағы позициясын сақтап қана қоймай, оны одан әрі нығайтуға қуатты серпін берді. Көлік шығындарын субсидиялаудың арқасында қазақстандық экспорттаушылар логистикалық шығындардың салмағын жеңілдетіп, өз өнімдерін алыс шетелдерге бәсекеге қабілетті бағамен ұсыну мүмкіндігіне ие болды. Атап айтқанда, Ресей Федерациясының аумағы арқылы Азов, Қара және Балтық теңіздерінің порттарына, сондай-ақ Балтық елдерінің бағытына қарай тасымалданатын транзиттік маршруттарды мемлекеттік қолдау өз жемісін берді.

Осы жүйелі қолдау шараларының нәтижесінде ағымдағы жылдың басында Қазақстаннан шамамен 12,8 миллион тонна астық экспортталды. Бұл көрсеткіш ел тарихындағы ең жоғары нәтижелердің бірі болып табылады. Мемлекеттік қолдаудың тиімділігін көрсететін тағы бір маңызды фактор – экспорт географиясының бұрын-соңды болмаған деңгейде әртараптандырылуы. Дәстүрлі түрде қазақстандық бидайды сатып алатын Орталық Азия елдері мен Ауғанстан нарығынан бөлек, отандық өнім алғаш рет Солтүстік Африка мен Таяу Шығыс елдеріне, атап айтқанда Марокко, Алжир, Мавритания және Біріккен Араб Әмірліктеріне жеткізілді. Сонымен қатар, Оңтүстік-Шығыс Азия аймағындағы Вьетнам нарығына да тұрақты жеткізілімдер жолға қойылды.

Астық экспортының еуропалық бағытта да жандануы байқалады. Мемлекеттік логистикалық жеңілдіктерді пайдаланған отандық трейдерлер Еуропалық Одақтың жоғары талапты нарықтарына, соның ішінде Бельгия, Польша, Португалия, Норвегия және Ұлыбританияға қазақстандық жоғары сапалы бидайды жеткізуді жүзеге асырды. Бұл отандық ауыл шаруашылығы өнімдерінің әлемдік деңгейдегі брендін қалыптастыруға және еліміздің жаһандық азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі рөлін арттыруға тікелей ықпал етеді.

Агроөнеркәсіптік кешеннің тағы бір маңызды саласы – май-тоңмай өнімдерін өндіру секторында да мемлекеттік қолдаудың нәтижесінде үлкен серпіліс тіркелді. Шикізатты экспорттаудан дайын, өңделген өнімді сатуға көшу стратегиясы аясында отандық май зауыттарына жан-жақты көмек көрсетілді. Нәтижесінде, соңғы төрт жыл ішінде отандық май өндіру саласы өзінің экспорттық кірісін төрт есеге жуық ұлғайтуға қол жеткізді. Ағымдағы жылдың ортасына қарай бұл саланың экспорттық көрсеткіші 963 миллион АҚШ доллары деңгейіне жетті. Бұл жетістік мемлекеттің өңдеу өнеркәсібін дамытуға бағытталған сындарлы саясатының айқын айғағы болып табылады.

Май-тоңмай өнімдерін экспорттаудың логистикалық бағыттарын дамытуда Каспий теңізі арқылы өтетін халықаралық дәліздердің маңызы артты. Ағымдағы жылы бұл бағыт отандық өсімдік майлары мен шроттарды (шрот – ауыл шаруашылығындағы өте құнды және қымбат мал азығы) сыртқы нарықтарға, әсіресе Иран, Парсы шығанағы елдері мен Еуропаға жеткізудің ең тиімді және стратегиялық тұрғыдан қауіпсіз жолына айналды. Ақтау және Құрық порттарындағы инфрақұрылымның жақсаруы және кеме қатынасына мемлекеттік қолдау көрсетілуі тасымал уақыты мен құнын айтарлықтай қысқартты.

Ұлттық экспорттық қуатты арттырудың тағы бір маңызды бағыты – даму институттары мен холдингтік құрылымдар арқылы экономиканы ауқымды түрде қаржыландыру болып табылады. Қаржылық ресурстардың қолжетімділігі кәсіпорындардың өндірістік қуаттарын жаңғыртуға, халықаралық стандарттарды енгізуге және айналым қаражатын толықтыруға мүмкіндік береді. Осы орайда, «Бәйтерек» ұлттық басқарушы холдингі отандық бизнесті қолдаудың басты қаржылық локомотиві ретінде әрекет етіп келеді.

Ағымдағы жылдың басынан бергі көрсеткіштерге сүйенсек, «Бәйтерек» холдингі тарапынан отандық кәсіпкерлік субъектілеріне жалпы сомасы 3 триллион теңге көлемінде қаржылай қолдау көрсетілді. Бұл қаражат экономиканың шикізаттық емес секторларындағы жобаларды іске асыруға, экспортқа бағытталған өндірістерді кеңейтуге және жаңа жұмыс орындарын құруға бағытталған. Холдинг құрамындағы даму институттары ұсынатын жеңілдікті несиелеу, кепілдік беру және пайыздық мөлшерлемелерді субсидиялау құралдары бизнестің қаржылық тұрақтылығын қамтамасыз етуде жоғары тиімділік көрсетті.

Бұл ретте шағын және орта бизнес (ШОБ) секторларына ерекше көңіл бөлінуде. Холдингтің қолдау бағдарламалары аясында жыл басынан бері еліміз бойынша шағын және орта кәсіпкерліктің 3 мыңға жуық жобасы қаржыландырылды. ШОБ субъектілерінің экспорттық белсенділігін арттыру – экономиканың икемділігі мен тұрақтылығын арттырудың кепілі. Отандық шағын зауыттар мен фабрикалар мемлекеттік қолдаудың арқасында халықаралық деңгейдегі ірі тапсырыстарды орындауға мүмкіндік алып, сыртқы саудаға белсенді араласа бастады.

Сонымен қатар, холдинг қызметінің басым бағыттарының бірі – агроөнеркәсіптік кешенді (АӨК) қолдау болып табылады. Ағымдағы жылы АӨК саласындағы жобаларды несиелеу мен қаржыландыруға 685 миллиард теңге қаражат бағытталды. Бұл қаражат тек қана егіс немесе жиын-терін жұмыстарын жүргізуге емес, сонымен қатар өнімді терең өңдейтін заманауи кәсіпорындарды, соның ішінде ет комбинаттарын, сүт зауыттарын, жылыжай кешендерін және қойма инфрақұрылымын салуға жұмсалуда.

АӨК-ті қаржыландырудың тиімділігін арттырудың нәтижесінде еліміздегі 5 мыңнан астам ауыл шаруашылығы тауарын өндірушілер мен фермерлік қожалықтар өз өнімдерін сыртқы нарықтарға еш кедергісіз шығару мүмкіндігіне ие болды. Мемлекет тарапынан көрсетілген көмек фермерлерге өнім сапасын арттыруға, халықаралық фитосанитарлық және ветеринарлық талаптарға сай болуға және ірі экспорттық партияларды қалыптастыруға жол ашты. Осылайша, қазақстандық ауыл шаруашылығы өнімдерінің сыртқы нарықтағы сапалық имиджі жаңа деңгейге көтерілді.

Отандық тауарларды шетелде таныту және жаңа өткізу нарықтарын табу мақсатында сервистік қолдау шаралары да белсенді жүргізілуде. Бұл бағытта Сауда және интеграция министрлігі мен оның мамандандырылған құрылымдары ұйымдастыратын сауда-экономикалық миссиялар мен бизнес-форумдар ерекше рөл атқарады. Ағымдағы жылдың бірінші жартыжылдығында осындай бірнеше ірі халықаралық іс-шаралар жоғары деңгейде ұйымдастырылды.

Атап айтқанда, Әзірбайжан Республикасының астанасы Баку қаласында қазақстандық кәсіпкерлердің қатысуымен ірі сауда миссиясы өтті. Бұл іс-шара Каспий маңы аймағындағы және Оңтүстік Кавказдағы сауда байланыстарын кеңейтуге бағытталды. Сауда миссиясының қорытындысы бойынша отандық тамақ өнеркәсібі, құрылыс материалдары және металлургия кәсіпорындары әзербайжандық серіктестерімен жалпы сомасы миллиондаған долларды құрайтын тікелей экспорттық келісімшарттарға қол қойды. Бұл Қазақстанның Әзірбайжан нарығындағы қатысуын айтарлықтай кеңейтті.

Сонымен қатар, экспорт географиясын жаһандық деңгейде кеңейту мақсатында Африка құрлығындағы ең серпінді дамып келе жатқан мемлекеттердің бірі – Кенияда Қазақстан-Кения бизнес-форумы ұйымдастырылды. Бұл шара отандық шикізаттық емес экспорт үшін жаңа және перспективалы бағыттарды айқындауға мүмкіндік берді. Форум барысында қазақстандық IT-компаниялардың, фармацевтика өндірушілері мен тыңайтқыш шығаратын кәсіпорындардың өнімдеріне африкалық бизнес өкілдері тарапынан жоғары қызығушылық байқалды.

Шығыс бағытындағы экономикалық дипломатияны дамыту аясында Малайзияда қазақстандық өндірушілердің сауда-экономикалық миссиясы табысты өтті. Оңтүстік-Шығыс Азия нарығы өзінің жоғары тұтынушылық сыйымдылығымен ерекшеленеді. Малайзиядағы іс-шаралар барысында отандық «Халал» стандартты тамақ өнімдері, экологиялық таза ауыл шаруашылығы тауарлары мен жеңіл өнеркәсіп өнімдері таныстырылды. Бұл миссия АСЕАН елдерінің (Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің қауымдастығы – құрамына қазіргі уақытта Оңтүстік-Шығыс Азия аймағындағы 10 мемлекет кіреді) нарығына шығудың берік негізін қалады.

Өңірлік интеграциялық бірлестіктер шеңберіндегі ынтымақтастық та мемлекеттің басты назарында. Осы ретте, Түркі мемлекеттері ұйымына (ТМҰ) мүше елдермен өзара сауда байланыстарының артуы байқалады. Түркия, Өзбекстан, Әзербайжан, Қырғызстан сияқты бауырлас мемлекеттермен арадағы кедендік рәсімдерді жеңілдету, бірлескен логистикалық хабтар құру және инвестициялық жобаларды іске асыру нәтижесінде отандық өңделген өнімдердің бұл аймаққа экспорты тұрақты өсім көрсетіп отыр.

Мемлекет тарапынан жүзеге асырылып жатқан осы кешенді қаржылық, инфрақұрылымдық және сервистік қолдау шаралары еліміздің макроэкономикалық көрсеткіштері мен жалпы сыртқы сауда статистикасына тікелей оң әсерін тигізуде. Сыртқы сауда айналымының оң динамикасы – ұлттық экономиканың сыртқы сын-қатерлерге төтеп беріп қана қоймай, өзінің ішкі әлеуетін тиімді пайдалана алатындығының басты көрсеткіші болып табылады.

Ұлттық статистика бюросының ағымдағы жылдың бірінші тоқсанындағы ресми мәліметтеріне сәйкес, Қазақстан Республикасының сыртқы сауда айналымы 32,9 миллиард АҚШ долларын құрады. Бұл көрсеткіш өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда номиналды мәнде 10,5%-ға өскенін көрсетеді. Мұндай өсім жаһандық сауданың баяулауы мен тауар нарықтарындағы бағаның құбылмалылығы жағдайында өте жоғары нәтиже болып табылады және бұл тікелей мемлекеттік қолдау шараларының тиімділігімен байланысты.

Елдің экспорттық саясатының басты жетістігі – таза экспорт көлемінің артуында. Жылдың алғашқы үш айының қорытындысы бойынша Қазақстанның таза экспорты шамамен 18 миллиард АҚШ долларына жетті. Ең маңызды тренд – экспорт құрылымындағы өңделген, шикізаттық емес тауарлар үлесінің тұрақты түрде өсуі. Мемлекеттік қолдау алған кәсіпорындар өз өнімдерін сыртқы нарықтарға шығаруды еселеп арттырып, елге шетелдік валюта түсімінің тұрақты ағынын қамтамасыз етуде.

Сонымен қатар, Қазақстанның өңірлік экономикалық бірлестіктердегі, атап айтқанда Еуразиялық экономикалық одақ (ЕАЭО) шеңберіндегі сауда белсенділігі де жоғары деңгейде қалып отыр. ЕАЭО елдерімен өзара сауда байланысы ағымдағы жылдың бірінші тоқсанында 17%-ға артып, 7,3 миллиард АҚШ долларын құрады. Одаққа мүше елдермен арадағы кедендік және техникалық кедергілерді жою бағытындағы мемлекеттік реформалар отандық өндірушілердің бұл ортақ нарықта еркін бәсекеге түсуіне жағдай жасады. Ресей, Беларусь, Қырғызстан нарықтарына қазақстандық дайын өнімдердің, машина жасау тауарлары мен құрылыс материалдарының жеткізілімі айтарлықтай өсті.

Бұл статистикалық мәліметтер мен нақты мысалдар мемлекеттің экспортты қолдау саясатының стратегиялық тұрғыдан дұрыс бағытта құрылғанын айқын дәлелдейді. Нарықтарды әртараптандыру, логистикалық шығындарды өтеу мерзімдерін ұзарту, «Экспорттық акселерация» арқылы бизнесті кешенді қолдау және халықаралық деңгейдегі экономикалық дипломатия отандық өнімнің жаһандық аренада бәсекеге қабілеттілігін арттырудың басты құралына айналды. Мемлекет тарапынан көрсетіліп жатқан бұл көмектер алдағы уақытта да шикізаттық емес экспортқа негізделген тұрақты әрі қуатты ұлттық экономика құрудың берік іргетасы болып қала бермек.

Ұлттық экспорттық қолдау жүйесінің тағы бір маңызды құрамдас бөлігі – экспорттық несиелерді сақтандыру мен кепілдік берудің тиімді тетіктерін қалыптастыру болып табылады. Халықаралық саудадағы қаржылық тәуекелдерді азайту мақсатында Экспорттық-кредиттік агенттік (KazakhExport) тарапынан ауқымды жұмыстар атқарылуда. Агенттік отандық экспорттаушыларға шетелдік сатып алушылардың төлем қабілетсіздігі немесе саяси тұрақсыздықтар салдарынан туындайтын шығындардан қорғаудың сенімді кепілдігін ұсынады. бұл құрал әсіресе жаңа және тәуекелі жоғары нарықтарға шығуды жоспарлап отырған шағын және орта бизнес субъектілері үшін өте маңызды.

Ағымдағы жылы Экспорттық-кредиттік агенттік тарапынан сақтандыру қолдауымен қамтылған экспорттық келісімшарттардың көлемі айтарлықтай өсті. Мұндай қолдаудың арқасында отандық кәсіпорындар шетелдік серіктестеріне тауарларды кейіннен төлеу шарттарымен жеткізе алады, бұл олардың халықаралық тендерлер мен байқаулардағы бәсекелестік артықшылығын арттырады. Сонымен қатар, агенттік екінші деңгейлі банктермен бірлесе отырып, экспорт алдындағы қаржыландыруды төмендетілген пайыздық мөлшерлемелермен ұсыну бағдарламаларын іске асыруда, бұл бизнестің айналым қаражатына деген қажеттілігін толығымен өтейді.

Инфрақұрылымдық қолдау бағытында да ауқымды мемлекеттік жобалар жүзеге асырылуда. Сондай жобалардың бірі – «Транскаспий халықаралық көлік маршрутын» дамыту болып табылады. Жаһандық логистикалық дағдарыс жағдайында еліміз арқылы өтетін бұл бағыт Қытай, Орталық Азия және Еуропа елдерін байланыстыратын ең сенімді әрі қысқа көлік дәлізіне айналды. Мемлекет Орта дәліздің өткізу қабілетін арттыру үшін Ақтау және Құрық порттарының инфрақұрылымын жаңғыртуға, жаңа терминалдар салуға және кедендік рәсімдерді цифрландыруға үлкен инвестициялар бағыттауда. Бұл отандық экспорттаушылардың тауарларын Еуропа нарығына екі есе тез жеткізуіне мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, шекара маңындағы сауда-экономикалық хабтарды құру жобалары да белсенді фазаға өтті. Қырғызстанмен шекарадағы «Алатау» сауда-логистикалық кешені, Өзбекстанмен шекарадағы «Орталық Азия» халықаралық өнеркәсіптік ынтымақтастық орталығы және Қытаймен шекарадағы «Қорғас» торабы отандық өнімдерді көршілес елдерге экспорттаудың қуатты алаңдарына айналуда. Бұл хабтарда тауарларды сақтау, өңдеу, қаптамалау және кедендік ресімдеу қызметтері «бір терезе» қағидаты бойынша көрсетіледі, бұл экспорттаушылардың уақыты мен шығындарын айтарлықтай үнемдейді.

Цифрлық технологияларды енгізу де ұлаттық экспортты қолдау саясатының басым бағыттарының бірі болып табылады. Сауда рәсімдерін жеңілдету және бюрократияны жою мақсатында іске қосылған «Export.gov.kz» бірыңғай цифрлық платформасы ағымдағы жылы жаңа функционалдармен толықтырылды. Ендігі кезекте кәсіпкерлер мемлекеттік қолдаудың барлық түрлеріне, соның ішінде шығындарды өтеуге, акселерация бағдарламасына қатысуға және көрмелерге жазылуға өтінімдерді толығымен электронды форматты жібере алады. Бұл жүйенің ашықтығын қамтамасыз етіп, шешім қабылдау мерзімдерін қысқартты.

Электрондық коммерцияны дамыту аясында отандық компанияларды халықаралық маркетплейстерге шығару жұмыстары да жаңа деңгейге көтерілді. Мемлекеттік қолдау бағдарламаларының арқасында жүздеген отандық компаниялар Alibaba, Amazon және Wildberries платформаларында верификацияланған премиум-аккаунттарға ие болды. Бұл қазақстандық өнімдерді әлемнің кез келген нүктесіндегі тұтынушыға тікелей сатуға жол ашты. Әсіресе, отандық жеңіл өнеркәсіп өнімдері, сусындар, бал және кондитерлік өнімдер шығаратын шағын кәсіпорындар электронды сауданың тиімділігін жоғары бағалап отыр.

Өңірлік деңгейде де экспорттық мәдениетті қалыптастыру және кәсіпкерлерді ынталандыру шаралары жүйелі түрде жүргізілуде. Жергілікті атқарушы органдар мен «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлер палатасының өңірлік кеңестері бірлесе отырып, әрбір облыстың экспорттық картасын әзірледі. Бұл карталар аймақтағы әрбір кәсіпорынның өндірістік мүмкіндіктерін және олардың қандай тауарларды сыртқы нарыққа шығара алатынын нақты анықтауға көмектеседі. Өңірлердегі кәсіпкерлер үшін тұрақты түрде семинарлар, тренингтер және вебинарлар ұйымдастырылып, оларға халықаралық сауда заңнамасы, кедендік реттеу және валюталық бақылау ережелері түсіндіріледі.

Ұлттық экспортты қолдаудың маңызды аспектісі – халықаралық техникалық реттеу және стандарттау жүйелерімен интеграциялану болып табылады. Отандық өнімдердің шетелде еш кедергісіз сатылуы үшін олардың сапа деңгейі халықаралық талаптарға толық сай болуы тиіс. Осы мақсатта Қазақстан стандарттау және метрология институты (ҚазСтандарт) шетелдік серіктестермен бірлесе отырып, отандық зертханалардың халықаралық аккредитациядан өтуін қамтамасыз етуде. Бұл қазақстандық зертханалар берген сәйкестік сертификаттарының шетелде де жарамды болуына мүмкіндік береді, осылайша экспорттаушылардың қайтадан сынақтардан өту шығындары жойылады.

Инновациялық және жоғары технологиялық өнімдер экспортын қолдау да мемлекеттің стратегиялық басымдықтарының қатарына кіреді. Тек қана дәстүрлі өнеркәсіп тауарлары емес, сонымен қатар отандық ғылыми әзірлемелер, бағдарламалық қамтамасыз ету өнімдері және биотехнологиялық шешімдер де сыртқы нарықтарға шығарыла бастады. Мемлекет инновациялық гранттар мен венчурлық қаржыландыру тетіктері арқылы стартап-жобалардың экспорттық әлеуетін қолдауда. Бұл елдің халықаралық интеллектуалдық еңбек бөлінісіндегі позициясын нығайтуға септігін тигізеді.

Экологиялық және тұрақты даму трендтерін ескере отырып, «жасыл» экспортты қолдау мәселесі де күн тәртібіне қойылды. Еуропалық Одақ елдерінде енгізіліп жатқан көміртектік реттеу механизмдері отандық металлургия және химия кәсіпорындарынан өндіріс процесін декарбонизациялауды талап етеді. Мемлекет осы бағытта кәсіпорындарға экологиялық таза технологияларды енгізу, энергия тиімділігін арттыру және өндірістің көміртегі ізін азайту бойынша консультациялық және қаржылық көмек көрсетуді бастады. Бұл отандық өнімдердің болашақта да еуропалық нарықтарға еш кедергісіз шығуына кепілдік береді.

Мемлекеттік қолдау шараларының тиімділігін бағалаудың ашық жүйесі де қалыптасқан. Әрбір бөлінген бюджет теңгесінің экономикалық қайтарымы үнемі сараланып отырады. Мониторинг нәтижелері көрсеткендей, экспортты қолдауға жұмсалған қаражат салықтық түсімдердің өсуі, жаңа тұрақты жұмыс орындарының құрылуы және кәсіпорындардың өндірістік қуаттарының артуы түрінде экономикаға еселеніп қайтуда. Бұл мемлекеттік саясаттың тек әлеуметтік немесе жәрдемақылық емес, нақты даму мен өсімді көздейтін инвестициялық сипатқа ие екенін көрсетеді.

Болашақта ұлттық экспортты қолдау жүйесін одан әрі жетілдіру мақсатында бірқатар стратегиялық міндеттерді іске асыру жоспарлануда. Оның ішінде экспорттық сауданы қаржыландырудың жаңа құралдарын енгізу, халықаралық көлік дәліздеріндегі қазақстандық үлесті арттыру, сондай-ақ отандық өнімдердің брендін жаһандық деңгейде ілгерілету шаралары бар. Мемлекет пен бизнестің мұндай үйлесімді әрі жүйелі әрекеті елдің экономикалық әлеуетін толық ашуға және халықаралық аренадағы беделін нығайтуға мүмкіндік береді.

Қорыта айтқанда, ұлттық экспорттаушыларды мемлекеттік қолдаудың қалыптасқан жүйесі ағымдағы жылы өзінің өміршеңдігі мен жоғары тиімділігін толық дәлелдеді. Нақты бағдарламалардың іске асырылуы, заңнамалық базаның жетілдірілуі және қаржылық құралдардың ауқымдылығы отандық кәсіпорындардың сыртқы нарықтарда нық қадам басуына берік негіз болды. Мемлекет тарапынан көрсетілетін қолдау шаралары алдағы уақытта да шикізаттық емес экспорттың үлесін арттыруға, сыртқы сауда географиясын кеңейтуге және ел экономикасының тұрақты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған сындарлы саясаттың негізгі өзегі болып қала бермек.

Сыртқы экономикалық қызметті реттеу мен оны ынталандырудың әлемдік тәжірибесі көрсеткендей, табысты экспорттық саясат тек ішкі қолдаумен ғана шектелмейді. Ол халықаралық деңгейдегі белсенді экономикалық дипломатиямен, екіжақты және көпжақты келісімдермен, сондай-ақ халықаралық ұйымдар шеңберіндегі ұлттық мүдделерді қорғаумен тығыз байланысты. Қазақстан Республикасы Дүниежүзілік сауда ұйымының (ДСҰ) толыққанды мүшесі ретінде өзінің сыртқы сауда саясатын халықаралық ережелер мен стандарттарға сай жүргізе отырып, отандық өндірушілерге барынша қолайлы жағдайлар жасауға ұмтылуда.

Осы тұрғыдан алғанда, мемлекеттің тарифтік және тарифтік емес реттеу құралдарын тиімді пайдалануы маңызды рөл атқарады. Шетелдік нарықтарда отандық тауарларға қатысты қолданылатын кемсітушілік шараларды, негізсіз техникалық тосқауылдар мен жоғары баж салықтарын жою бағытында Сауда және интеграция министрлігі мен Сыртқы істер министрлігі бірлескен жұмыстар жүргізуде. Экономикалық дипломатияның басты міндеті – қазақстандық экспорттаушылар үшін шетелдік нарықтардың есігін ашу және олардың құқықтық қорғалуын қамтамасыз ету.

Сонымен қатар, елімізде өңдеу өнеркәсібін шикізатпен қамтамасыз ету мақсатында ішкі нарықты қорғау шаралары да қатар жүргізіледі. Мысалы, отандық металлургия немесе май зауыттарының толық қуаттылықта жұмыс істеуі үшін шикізатты (металл сынықтарын, майлы дақылдардың тұқымдарын) шетелге әкетуге уақытша шектеулер немесе экспорттық баж салықтары енгізіледі. Бұл шара ішкі өндірісті дамытуға, қосылған құнды ел ішінде қалдыруға және соңғы дайын өнімнің экспортын ынталандыруға бағытталған стратегиялық қадам болып табылады.

Экспортты қолдаудың тағы бір маңызды құралы – еркін экономикалық аймақтар (ЕЭА) мен индустриялық аймақтардың әлеуетін пайдалану. Бұл аймақтарда орналасқан экспортқа бағытталған кәсіпорындарға салықтық және кедендік жеңілдіктер беріледі, дайын инфрақұрылым ұсынылады. Бұл шетелдік және отандық инвесторлардың жоғары технологиялық өндірістер ашуына, жаңа өнім түрлерін игеруіне және оларды бірден сыртқы нарықтарға бағыттауына мүмкіндік береді. Осындай аймақтардың жұмысы елдің экспорттық қоржынын жаңа тауар позицияларымен толықтыруға септігін тигізеді.

Ұлттық экспортты қолдау аясында брендті қалыптастыру мен маркетингтік стратегияларға да үлкен мән беріледі. Халықаралық нарықта тауардың тек сапалы болуы жеткіліксіз, оның танымал әрі тұтынушы сеніміне ие болуы маңызды. Осы мақсатта мемлекеттік деңгейде «Made in Kazakhstan» ұлттық брендін ілгерілетудің кешенді бағдарламасы іске асырылуда. Шетелдік бұқаралық ақпарат құралдарында, цифрлық платформаларда және ірі халықаралық әуежайлар мен сауда орталықтарында отандық өнімдердің жарнамалық науқандары ұйымдастырылады. Бұл қазақстандық тауарлардың шетелдік тұтынушылар санасында жоғары сапалы, экологиялық таза және қауіпсіз өнім ретінде орнығуына ықпал етеді.

Сонымен қатар, экспорттаушыларды қолдау жүйесін жетілдіруде кадрлық әлеуетті дамыту мен кәсіпкерлердің біліктілігін арттыру мәселесі де назардан тыс қалмаған. Сыртқы сауда қызметі халықаралық құқықты, кедендік рәсімдерді, логистикалық схемаларды және шетел тілдерін терең білуді талап етеді. Осы орайда, мемлекеттік даму институттары мен жоғары оқу орындары бірлесе отырып, экспорттық менеджмент бойынша арнайы оқыту бағдарламаларын, қысқа мерзімді курстар мен шеберлік сыныптарын тұрақты түрде өткізіп тұрады. Бұл бизнестің ішкі құзыреттілігін арттырып, халықаралық деңгейде кәсіби келіссөздер жүргізе алатын мамандар корпусын қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қазіргі уақытта мемлекет пен бизнестің өзара іс-қимылының тиімді алаңы ретінде Экспорттаушылар кеңесі жұмыс істейді. Бұл кеңес аясында кәсіпкерлер өздерін мазалайтын өзекті мәселелерді, заңнамалық кедергілер мен логистикалық қиындықтарды тікелей үкімет мүшелері мен министрлік басшыларына жеткізе алады. Мұндай ашық диалог мемлекеттік қолдау шараларының жеделдігін арттырып, бизнестің талап-тілектеріне сай икемді шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді.

Болашаққа көз жүгіртсек, ұлттық экспортты қолдау саясаты жаһандық трендтерге сәйкес өзгеріп отыратыны сөзсіз. Экономиканы цифрландыру, «жасыл» технологияларға көшу, электронды коммерцияның дамуы және жаңа өңірлік сауда блоктарының пайда болуы мемлекеттен неғұрлым серпінді әрі икемді стратегияларды талап етеді. Қазақстан Республикасы бұл сын-қатерлерге дайын және өзінің институционалдық құрылымын, қаржылық құралдарын тұрақты түрде жаңғырта отырып, отандық экспорттаушылардың әлемдік нарықтағы көшбасшылық позицияларын қамтамасыз етуге барлық күш-жігерін жұмсай береді. Бұл жүйелі жұмыстардың барлығы түптеп келгенде ел азаматтарының әл-ауқатын арттыруға, экономикалық тұрақтылықты нығайтуға және мемлекеттің халықаралық аренадағы бәсекеге қабілеттілігін жаңа биіктерге көтеруге бағытталған.

Сыртқы сауда қатынастарын дамытудағы мемлекеттік реформалардың маңызды бағыты – кедендік әкімшілендіруді оңтайландыру және шекаралық бақылау процедураларын жеңілдету болып табылады. Экспорттық операциялардың уақытылы әрі еш кедергісіз орындалуы тікелей кеден органдарының жұмыс тиімділігіне байланысты. Осы орайда, мемлекеттік кірістер органдары шекаралық бекеттердегі тексеру процестерін автоматтандыру, тәуекелдерді басқару жүйелерін енгізу және құжаттарды алдын ала ресімдеу тетіктерін белсенді қолдануда. Бұл шаралар экспортталатын тауарлардың шекарадан өту уақытын бірнеше есеге қысқартып, кәсіпкерлердің логистикалық тоқтап қалу шығындарын азайтты.

Сонымен қатар, халықаралық көлік дәліздерінің тоғысында орналасқан еліміз үшін транзиттік әлеуетті экспорттық саясатпен ұштастыру стратегиялық басымдық болып табылады. «Нұрлы жол» инфрақұрылымдық даму бағдарламасы аясында салынған заманауи автожолдар мен теміржол желілері тек транзиттік жүктерді тасымалдауға ғана емес, отандық өнімдерді сыртқы нарықтарға ең қысқа жолмен жеткізуге қызмет етуде. Мемлекет көлік операторларымен бірлесе отырып, экспорттық жүктер үшін арнайы жеңілдікті тарифтер мен тұрақты контейнерлік поездар желісін ұйымдастыруда, бұл отандық өндірушілердің жеткізілім тізбегінің сенімділігін арттырады.

Өңірлік экономикалық интеграция жағдайында шекаралас мемлекеттермен сауда балансын сақтау және ұлттық мүдделерді қорғау мәселесі де басты назарда. Мемлекет екіжақты үкіметаралық комиссиялар шеңберінде серіктес елдермен кедендік тарифтерді теңестіру, техникалық регламенттерді өзара тану және саудадағы қорғаныс шараларын қолдану бойынша тұрақты келіссөздер жүргізеді. Бұл отандық кәсіпорындардың сыртқы нарықтарда әділетсіз бәсекелестікке тап болмауына және олардың құқықтарының халықаралық нормалар шеңберінде қорғалуына кепілдік береді.

Қаржылық қолдаудың инновациялық нысандары ретінде экспорттық жобаларды синдикатталған несиелеу және мемлекеттік-жекеменшік серіктестік (МЖӘ) тетіктерін қолдану аясы кеңейіп келеді. Ірі экспорттық өндірістерді іске қосу бір ғана банктің немесе даму институтының қаржылық мүмкіндіктерінен асып түсуі мүмкін. Осындай жағдайларда мемлекет бірнеше қаржы институттарының басын қосып, бірлескен несиелік желілер ұйымдастыруға бастамашы болады. Бұл бизнестің ауқымды стратегиялық жобаларды сенімді қаржылық негізде іске асыруына жол ашады.

Сондай-ақ, экологиялық таза және органикалық ауыл шаруашылығы өнімдерінің экспортын қолдау бағдарламалары ерекше серпін алуда. Әлемде салауатты өмір салты мен табиғи азық-түлікке деген сұраныстың артуына байланысты, Қазақстанның органикалық өнімдер шығару әлеуеті өте жоғары бағаланады. Мемлекет фермерлерге химиялық тыңайтқыштарсыз өнім өсіру, халықаралық органикалық сертификаттар алу және осы тауарларды Еуропа мен АҚШ нарықтарындағы мамандандырылған сауда желілеріне жеткізу бойынша мақсатты субсидиялар мен консалтингтік көмек ұсынуда. Бұл жоғары маржалы өнімдер экспортын ұлғайтуға мүмкіндік береді.

Қызмет көрсету экспортында, әсіресе білім беру және медициналық туризм салаларында да мемлекеттік қолдаудың алғашқы нәтижелері байқалуда. Отандық жетекші жоғары оқу орындары мен медициналық орталықтар шетелдік азаматтарға сапалы қызмет ұсыну арқылы елге қызмет көрсету экспортының кірісін әкелуде. Мемлекет бұл салаларды дамыту үшін визалық режимді жеңілдету, халықаралық аккредитациядан өтуге көмектесу және шетелде отандық білім мен медицина әлеуетін жарнамалау шараларын жүзеге асыруда.

Мемлекеттік қолдаудың заманауи кезеңі – бұл тек қана қаржылай көмек беру емес, бұл экспорттаушылардың айналасында толыққанды, өміршең және дамушы экожүйе құру. Бұл экожүйеге мемлекеттік органдар, даму институттары, банктер, ғылыми орталықтар, логистикалық компаниялар мен кәсіпкерлер бірлесе қатысады. Осындай кешенді әрі жүйелі тәсіл ғана сыртқы нарықтардың қатал бәсекелестігіне төтеп бере алатын, елдің экономикалық қуатын еселейтін қуатты экспорттық секторды қалыптастыруға мүмкіндік береді.

Қорытындылай келе, ұлттық экспорттаушыларды мемлекеттік қолдау саясаты – бұл жай ғана экономикалық ынталандыру шарасы емес, бұл елдің ұзақ мерзімді тұрақты дамуының, ұлттық экономикалық қауіпсіздігінің және халықаралық аренадағы геоэкономикалық беделінің басты кепілі болып табылады. 2026 жылы қол жеткізілген айтулы жетістіктер, экспорттық келісімшарттардың өсуі және нақты макроэкономикалық көрсеткіштер мемлекет тарапынан таңдалған стратегиялық бағыттың дұрыстығын толықтай дәлелдеді. Мұндай жүйелі қолдау отандық бизнеске, әсіресе шағын және орта кәсіпкерлік субъектілеріне сыртқы нарықтарға сенімді шығуға, өндіріс ауқымын кеңейтуге және жаңа жұмыс орындарын ашуға тікелей септігін тигізіп, өзінің оң әсерін айқын көрсетіп отыр.

Алдағы уақытта да бұл бағыттағы кешенді жұмыстар ел экономикасын әртараптандырудың, шикізаттық емес секторды ілгерілетудің және жоғары технологиялық өңдеу өнеркәсібін ынталандырудың басты құралы болып қала бермек. Сыртқы сауда саясатын цифрландыру, логистикалық кедергілерді азайту және экспортты сақтандыру мен қаржыландырудың тиімді тетіктерін енгізу Қазақстан Республикасының жаһандық және өңірлік саудадағы лайықты, бәсекеге қабілетті орнын қамтамасыз етуге жол ашады. Мемлекет пен бизнестің өзара сенім мен жауапкершілікке негізделген мұндай берік әрі сындарлы серіктестігі алдағы сын-қатерлерге төтеп бере алатын тұрақты экономикалық модель қалыптастырып, соңғы нәтижесінде елдің гүлденуіне, ұлттық табыстың артуына және әрбір отандық азаматтың әл-ауқатының сапалы түрде өсуіне қызмет етеді.