ҮМІТ ПЕН ӨМІР балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінез-құлықтың алдын алу

Ақылбек Исабеков,
Əл-Фараби атындағы ҚазҰУ заң факультеті,
мемлекет жəне құқық теориясы мен тарихы,
конституциялық жəне əкімшілік құқығы
кафедрасының профессоры

Балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінез-құлықтың алдын алу мәселесі бүгінгі қоғамның ең өзекті, ең күрделі әрі ең нәзік тақырыптарының біріне айналып отыр. Бұл құбылыс тек жеке адамның трагедиясы ғана емес, ол тұтас қоғамның рухани, әлеуметтік және психологиялық ахуалының көрінісі. Әсіресе балалық және жасөспірімдік кезең – тұлғаның қалыптасуындағы ең маңызды әрі ең осал кезең болғандықтан, дәл осы уақытта орын алатын психологиялық дағдарыстардың салдары ауыр болуы мүмкін. Сондықтан бұл мәселені үстірт қарамай, терең түсініп, жүйелі түрде алдын алу шараларын ұйымдастыру – ата-ана, мектеп, қоғам және мемлекет үшін ортақ міндет.

Жасөспірімнің ішкі әлемі ересек адамға қарағанда әлдеқайда күрделі әрі тұрақсыз болады. Бұл кезеңде адам өзінің кім екенін, өмірдегі орнын, мәнін іздейді. Ол өзін қоғаммен салыстырады, өзгелердің пікіріне тәуелді болады, қабылдануды қалайды. Егер осы процесте бала қолдау таппаса, түсіністік көрмесе, ол жалғыздық сезіміне ұшырайды. Жалғыздық – суицидтік ойлардың ең қауіпті алғышарттарының бірі. Көп жағдайда жасөспірім өз мәселесін ешкімге айта алмай, ішіне жинап, күйзеліске түседі. Бұл күйзеліс бірте-бірте үмітсіздікке, өмірдің мәнсіз екеніне деген сенімге алып келеді.

Балалар мен жасөспірімдер арасында суицидтік мінез-құлықтың пайда болуына әсер ететін факторлар өте көп. Олардың қатарында отбасындағы түсініспеушіліктер, ата-ананың назарсыздығы, қатал тәрбие, эмоционалдық суықтық, мектептегі буллинг, құрдастар арасындағы қысым, әлеуметтік желілердің теріс ықпалы, оқу үлгеріміне байланысты стресс, махаббаттағы сәтсіздік сияқты жағдайлар бар. Әрбір фактор жеке-дара әсер етпейді, көбіне бірнеше себептің тоғысуы баланың психологиялық күйін әлсіретеді.

Отбасы – баланың алғашқы әрі ең маңызды әлеуметтік ортасы. Егер отбасында бала өзін қауіпсіз, бағалы, сүйікті сезінсе, ол сыртқы қиындықтарға төтеп бере алады. Ал керісінше жағдайда, яғни ата-ана тарапынан түсіністік болмаса, бала өз мәселесімен жалғыз қалады. Кейбір ата-аналар баланың ішкі күйіне мән бермей, тек сыртқы тәртібі мен оқу үлгеріміне ғана көңіл бөледі. Бұл үлкен қателік. Себебі бала үшін ең маңыздысы – оның сезімдерінің қабылдануы, оның ойының тыңдалуы. Егер бала өзін тыңдайтын, түсінетін адам бар екенін сезсе, ол ешқашан өз өміріне қауіп төндіретін шешімге бармайды.

Мектеп те баланың психологиялық жағдайына үлкен әсер етеді. Мұғалімдер тек білім беруші ғана емес, сонымен қатар тәрбиелеуші, бағыттаушы тұлға. Егер мұғалім балаға құрметпен қарап, оны қолдап отырса, бала өзін бағалы сезінеді. Ал керісінше жағдайда, яғни мұғалімнің әділетсіздігі, кемсітуі, қатал сын айтуы баланың өзін-өзі бағалауына кері әсер етеді. Сонымен қатар мектептегі буллинг мәселесі де өте өзекті. Құрдастар тарапынан мазаққа ұшырау, қорлық көру баланың психикасына ауыр соққы береді. Мұндай жағдайда бала өзін қорғансыз сезініп, тығырықтан шығудың жолын таппай қалуы мүмкін.

Жасөспірімдердің психологиялық ерекшеліктерін ескеру өте маңызды. Бұл кезеңде эмоциялар шектен тыс күшейеді, ал өмірлік тәжірибе жеткіліксіз болады. Сондықтан олар кез келген қиындықты тым үлкен проблема ретінде қабылдауы мүмкін. Мысалы, ересек адам үшін уақытша қиындық болып көрінетін жағдай жасөспірім үшін өмірдің соңы сияқты сезілуі мүмкін. Бұл жерде үлкендердің міндеті – баланың сезімін жоққа шығармай, оны түсінуге тырысу. «Бұл түк емес», «өтіп кетеді» деген сөздер баланы тыныштандырмайды, керісінше оның жалғыздығын күшейтеді.

Психологиялық қолдау – суицидтің алдын алудағы ең негізгі құралдардың бірі. Психологиялық қолдау дегеніміз – тек кеңес беру ғана емес, ол – тыңдай білу, түсіну, қабылдау, бірге болу. Көп жағдайда балаға нақты шешім емес, жай ғана оны түсінетін адам қажет. Сондықтан ата-аналар мен мұғалімдер белсенді тыңдау дағдыларын меңгеруі керек. Бұл дегеніміз – баланың сөзін бөлмей тыңдау, оны сынамау, бағаламау, тек түсінуге тырысу. Осындай қарапайым әрекеттердің өзі баланың ішкі күйін жеңілдетеді.

Психологиялық қолдаудың тағы бір маңызды бағыты – эмоционалдық сауаттылықты дамыту. Балалар өз эмоцияларын түсініп, оларды дұрыс жеткізе алуы керек. Көп жағдайда суицидтік ойлар эмоцияны басқара алмаудан туындайды. Егер бала ашуын, қорқынышын, қайғысын сөзбен жеткізе алса, ол оны деструктивті әрекет арқылы шығармайды. Сондықтан мектеп бағдарламасына эмоциялық интеллектті дамытуға бағытталған сабақтарды енгізу өте тиімді болар еді.

Қазіргі таңда цифрлық технологиялардың дамуы да жасөспірімдердің психологиясына үлкен әсер етуде. Әлеуметтік желілерде идеал өмірдің бейнесі көрсетіледі, ал жасөспірімдер өз өмірін сонымен салыстырып, өзін төмен бағалай бастайды. Сонымен қатар интернетте қауіпті контенттің де бар екені белгілі. Сондықтан ата-аналар балалардың интернеттегі белсенділігін бақылап қана қоймай, олармен ашық сөйлесуі керек. Тыйым салу әрдайым тиімді емес, ең тиімді жол – сенімді қарым-қатынас орнату.

Суицидтің алдын алу үшін кешенді тәсіл қажет. Бұл тек психологтардың ғана емес, бүкіл қоғамның міндеті. Мектептерде психологиялық қызметті күшейту, ата-аналарға арналған тренингтер өткізу, балаларға арналған сенім телефондарының жұмысын жетілдіру – осы бағыттағы маңызды қадамдар. Сонымен қатар бұқаралық ақпарат құралдары да бұл мәселені дұрыс жеткізуі керек. Суицидті романтизациялау немесе сенсацияға айналдыру өте қауіпті. Керісінше, өмірдің құндылығын, қиындықтарды жеңудің жолдарын насихаттау қажет.

Ерте диагностика да маңызды рөл атқарады. Баланың мінез-құлқындағы өзгерістерге назар аудару керек. Егер бала тұйықталып, бұрын қызыққан нәрселерге қызықпай қалса, ұйқысы бұзылса, тәбеті өзгерсе, өмірдің мәні туралы жиі айтса – бұл дабыл белгісі. Мұндай жағдайда дереу маман көмегіне жүгіну қажет. Психологқа бару – әлсіздік емес, керісінше жауапкершілік пен саналы әрекеттің белгісі.

Балалар мен жасөспірімдерге өмірдің мәнін түсіндіру де маңызды. Бұл жерде рухани-адамгершілік тәрбиенің орны ерекше. Өмірдің құндылығы, адамның қоғамдағы орны, жауапкершілік, үміт, сенім сияқты ұғымдар бала санасында ерте қалыптасуы керек. Егер бала өмірдің мағынасын түсінсе, ол кез келген қиындықты уақытша сынақ ретінде қабылдайды.

Қоғамда психологиялық көмекке деген көзқарасты өзгерту де қажет. Көп жағдайда адамдар психологқа барудан ұялады немесе қорқады. Бұл стереотиптерді жою керек. Психологиялық көмек – денсаулықтың ажырамас бөлігі. Қалай біз физикалық ауырғанда дәрігерге барамыз, сол сияқты психологиялық қиындықта да маманға жүгіну қалыпты нәрсе болуы тиіс.

Суицидтің алдын алу – тек қауіптің алдын алу ғана емес, ол – өмірді қолдау. Әрбір бала өзін маңызды, бағалы, қажет сезінуі керек. Бұл сезімді қалыптастыру – ең алдымен үлкендердің міндеті. Бір жылы сөз, бір шынайы әңгіме, бір қолдау – кейде адамның өмірін сақтап қалуы мүмкін. Сондықтан біз балалармен қарым-қатынаста мұқият, сезімтал, жауапты болуымыз керек.

Бала – қоғамның болашағы ғана емес, ол – бүгінгі күннің тірі, сезімтал, ойлайтын тұлғасы. Оның жан дүниесіне үңілу, оны түсіну, оған қолдау көрсету – адамгершіліктің ең биік көрінісі. Егер біз әрбір балаға жылулық пен мейірім бере алсақ, онда суицид мәселесі де біртіндеп азаяды. Себебі махаббат пен түсіністік бар жерде үміт бар, ал үміт бар жерде өмір бар.

Балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінез-құлықтың алдын алу туралы сөз қозғағанда, мәселені тек сыртқы факторлармен шектеу жеткіліксіз, оның тереңінде жатқан ішкі психологиялық механизмдерді де түсіну аса маңызды. Адамның өмірге деген көзқарасы, өзін-өзі бағалауы, болашаққа деген сенімі – бәрі бір-бірімен тығыз байланысты күрделі жүйе. Жасөспірім кезеңінде бұл жүйе әлі толық қалыптаспағандықтан, кез келген соққы оны оңай бұзуы мүмкін. Сондықтан алдын алу жұмыстары тек қиындық туындаған кезде ғана емес, бала тұлғасының қалыптасу кезеңінің барлық сатыларында үздіксіз жүргізілуі қажет.

Жасөспірімдердің психологиялық әлсіз тұстарының бірі – олардың «қара-ақ» ойлау жүйесіне бейімділігі. Яғни олар өмірді көбіне екіұшты қабылдайды: не бәрі жақсы, не бәрі жаман. Орта жолды көру, жағдайды жан-жақты бағалау дағдылары әлі толық дамымаған. Осындай ойлау ерекшелігі қиындық туындаған кезде оны шектен тыс үлкейтіп көрсетуге әкеледі. Мысалы, бір сәтсіздік олардың санасында «мен ештеңеге жарамсызбын» деген жалпылама қорытындыға айналады. Бұл – когнитивтік бұрмалаулардың айқын көрінісі. Осындай бұрмалауларды түзету үшін психологиялық ағарту жұмыстары жүргізіліп, балаларға ойлау икемділігін дамытуға бағытталған әдістер үйретілуі тиіс.

Психологиялық қолдаудың маңызды бағыттарының бірі – баланың ішкі ресурстарын нығайту. Ішкі ресурс дегеніміз – адамның қиындыққа төтеп беру қабілеті, өмірге деген сенімі, өзін-өзі реттеу дағдылары. Бұл қасиеттер өздігінен пайда болмайды, олар тәрбиенің, тәжірибенің және дұрыс бағыттаудың нәтижесінде қалыптасады. Баланы әрбір жетістігі үшін мақтап, оның күшті жақтарын атап өту, оған сенім білдіру – осы ресурстарды қалыптастырудың негізгі жолдары. Өзін бағалай алатын, өзіне сенетін бала қиындыққа мойымайды.

Сонымен қатар балаларды стресс жағдайында дұрыс әрекет етуге үйрету де маңызды. Қазіргі өмірдің қарқыны, ақпараттың көптігі, талаптардың жоғары болуы жасөспірімдерге үлкен қысым түсіреді. Егер олар бұл қысымды қалай басқару керектігін білмесе, ол ішкі күйзелістің жиналуына әкеледі. Сондықтан мектептерде стресс-менеджмент дағдыларын үйрету, релаксация әдістерін көрсету, тыныс алу жаттығуларын меңгерту – өте тиімді алдын алу шараларының бірі болар еді.

Баланың өмірінде маңызды рөл атқаратын тағы бір фактор – оның әлеуметтік байланыстары. Достық қарым-қатынас, құрдастарымен араласу, топ ішінде өзін жайлы сезіну – психологиялық саулықтың негізгі көрсеткіштерінің бірі. Егер балада жақын дос болмаса немесе ол топтан шеттетілсе, оның жалғыздық сезімі күшейеді. Сондықтан балаларды әлеуметтік дағдыларға үйрету, қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру да маңызды. Бұл тек мектептің ғана емес, ата-ананың да міндеті.

Қазіргі қоғамда ерекше назар аударуды қажет ететін тағы бір мәселе – балалардың жетістікке деген көзқарасы. Көп жағдайда ата-аналар мен мұғалімдер баладан жоғары нәтиже күтеді, оны үздік болуға итермелейді. Әрине, талап қою – дұрыс, бірақ ол баланың психологиялық мүмкіндіктеріне сай болуы керек. Егер талап шамадан тыс жоғары болса, бала өзін үнемі жеткіліксіз сезінеді. Бұл өз кезегінде күйзеліс пен өзін-өзі кінәлауға алып келеді. Сондықтан баланың жетістігін тек нәтижемен емес, оның талпынысымен бағалау маңызды.

Психологиялық қолдау көрсету барысында сенімді қарым-қатынас орнату ерекше мәнге ие. Сенім – кез келген көмектің негізі. Егер бала ересек адамға сенбесе, ол өзінің шынайы мәселесін ашпайды. Ал сенім бір күнде пайда болмайды, ол уақыт өте келе қалыптасады. Ата-ана мен мұғалім баламен үнемі ашық сөйлесіп, оның пікірін құрметтеп, оның жеке кеңістігін сақтауы керек. Бұл баланың өзін еркін сезінуіне мүмкіндік береді.

Жасөспірімдердің өмірінде мән мен мақсаттың болуы да өте маңызды. Егер адам өмірінің мәнін көрмесе, ол үмітін жоғалтады. Сондықтан балаларға болашақ туралы армандауға, мақсат қоюға, жоспар жасауға үйрету қажет. Бұл олардың өмірге деген қызығушылығын арттырады. Сонымен қатар әрбір баланың қабілетін анықтап, оны дамытуға жағдай жасау да маңызды. Өзін белгілі бір салада таба алған бала өмірден өз орнын сезінеді.

Суицидтік мінез-құлықтың алдын алуда мәдени және рухани құндылықтардың рөлі де ерекше. Адамгершілік, мейірімділік, сабыр, шүкіршілік сияқты қасиеттер баланың ішкі дүниесін байытады. Бұл қасиеттер қиындыққа төзімділікті арттырады. Рухани тұрғыдан бай адам өмірдің өткінші қиындықтарына сабырмен қарайды. Сондықтан ұлттық тәрбие, дәстүр, мәдениет элементтерін бала тәрбиесіне енгізу өте маңызды.

Қоғам деңгейінде де бұл мәселені шешу үшін жүйелі жұмыстар жүргізілуі қажет. Әлеуметтік теңсіздік, жұмыссыздық, отбасылық дағдарыстар сияқты факторлар да балалардың психологиялық жағдайына әсер етеді. Сондықтан әлеуметтік саясатта отбасы институтын қолдау, ата-аналарға психологиялық көмек көрсету, балалардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру сияқты бағыттарға ерекше көңіл бөлінуі керек.

Бұқаралық ақпарат құралдары мен интернет кеңістігі де жауапкершілікті сезінуі тиіс. Суицид тақырыбын жариялау кезінде этикалық нормаларды сақтау, оның себептері мен салдарын дұрыс түсіндіру, алдын алу жолдарын көрсету – маңызды талап. Әсіресе жастарға арналған контентте өмірдің құндылығын насихаттау, қиындықты жеңген адамдардың тәжірибесін көрсету пайдалы болар еді.

Психологиялық қызметтің қолжетімділігін арттыру да маңызды мәселе. Әрбір мектепте білікті психолог болуы тиіс, ал олардың жұмысы формалды емес, шынайы көмек көрсетуге бағытталуы қажет. Сонымен қатар анонимді көмек көрсету қызметтерін дамыту да тиімді. Кейбір балалар өз мәселесін ашық айтуға ұялуы мүмкін, ал анонимді формат олар үшін қолайлы.

Алдын алу шараларының тиімділігі – оның жүйелілігінде. Бір реттік акциялар немесе формалды іс-шаралар нақты нәтиже бермейді. Бұл бағыттағы жұмыс ұзақ мерзімді, кешенді, ғылыми негізделген болуы керек. Психологтар, педагогтар, дәрігерлер, әлеуметтік қызметкерлер – бәрі бірлесіп әрекет еткенде ғана нәтиже болады.

Ең бастысы – әрбір балаға жеке тұлға ретінде қарау. Әр баланың өз әлемі, өз мәселесі, өз сезімі бар. Оны басқа біреумен салыстыру, оның сезімін жоққа шығару – үлкен қателік. Баланы түсіну үшін оны тыңдау керек, ал тыңдау үшін оған уақыт бөлу қажет. Қазіргі заманда ең үлкен тапшылық – уақыт пен көңіл. Ал балаға дәл осы екеуі ауадай қажет.

Суицидтің алдын алу – бұл тек қайғылы жағдайдың алдын алу емес, бұл – өмір сапасын арттыру, адамды бақытты ету жолындағы жұмыс. Егер бала өзін бақытты сезінсе, ол ешқашан өмірден бас тартпайды. Сондықтан біздің басты мақсатымыз – балаларға қауіпсіз, қолдаушы, мейірімді орта қалыптастыру. Мұндай ортада өскен бала өмірдің қандай сынағы болса да, оны жеңуге қабілетті болады.

Балалар мен жасөспірімдер арасындағы суицидтік мінез-құлықтың алдын алу мәселесін терең түсіну үшін олардың ішкі жан дүниесінде болып жатқан өзгерістерге ерекше назар аудару қажет. Көп жағдайда бала сырт көзге тыныш, қалыпты көрінгенімен, оның ішінде күрделі ойлар мен қайшылықтар жүріп жатады. Бұл – жас кезеңінің табиғи ерекшелігі. Бірақ осы ішкі қайшылықтар уақытында дұрыс бағытталмаса, ол ауыр психологиялық күйге ұласуы мүмкін. Сондықтан үлкендердің міндеті – тек сыртқы мінез-құлықты бақылау емес, баланың ішкі әлемін сезіне білу.

Жасөспірімдер көбіне өздерін түсінбейді деп ойлайды. Бұл – олардың ересектерден алыстауына, ішкі сырын жасыруына себеп болады. Ал шын мәнінде, оларды түсінуге тырысатын, үкім шығармай тыңдайтын адам болса, олар ашыла бастайды. Осы жерде қарапайым, бірақ өте маңызды қағида бар: балаға кеңес беруге асықпай, алдымен оны толық тыңдау керек. Тыңдалған адам өзін бағалы сезінеді, ал бағалы сезінген адам өмірден үміт үзбейді.

Баланың психологиялық жағдайына оның күнделікті өмір салты да әсер етеді. Ұйқының жеткіліксіздігі, дұрыс тамақтанбау, физикалық белсенділіктің аздығы – бәрі де көңіл-күйдің тұрақсыздығына алып келеді. Сондықтан ата-аналар баланың тек оқуына ғана емес, оның жалпы өмір ырғағына да көңіл бөлуі тиіс. Теңгерімді өмір салты – психологиялық саулықтың негіздерінің бірі.

Қазіргі кезде балалар арасында перфекционизм, яғни бәрін мінсіз жасауға ұмтылу кең таралған. Бұл сырт көзге жақсы қасиет сияқты көрінгенімен, оның кері жағы да бар. Перфекционист бала өзіне тым жоғары талап қояды, ал ол талап орындалмаса, өзін қатты кінәлайды. Бұл өз-өзіне деген сенімнің төмендеуіне, күйзеліске әкелуі мүмкін. Сондықтан балаларға қателесу – қалыпты нәрсе екенін, қателік – дамудың бір бөлігі екенін түсіндіру қажет.

Суицидтік мінез-құлықтың алдын алуда маңызды бағыттардың бірі – баланың өзін-өзі танып, түсінуіне көмектесу. Өзін түсінетін адам өз эмоциясын, ойларын басқаруды үйренеді. Бұл үшін түрлі психологиялық жаттығулар, шығармашылық жұмыстар, күнделік жүргізу сияқты әдістер тиімді. Мысалы, бала өз сезімін жазу арқылы оны сыртқа шығарады, бұл оның ішкі қысымын азайтады.

Баланың өмірінде қолдау көрсететін ересек адамның болуы өте маңызды. Бұл міндетті түрде ата-ана болуы шарт емес, ол мұғалім, туыс, тіпті жаттықтырушы болуы мүмкін. Ең бастысы – сол адамның балаға деген шынайы қызығушылығы мен жанашырлығы. Кейде бір адамның дұрыс сөзі немесе уақтылы қолдауы баланың өмірін түбегейлі өзгертіп жібереді.

Жасөспірімдер арасында өзін басқа біреумен салыстыру да жиі кездеседі. Әсіресе әлеуметтік желілер бұл үрдісті күшейтті. Басқалардың жетістігін, әдемі өмірін көріп, өз өмірін төмен бағалау – өзін-өзі қабылдамауға алып келеді. Сондықтан балаларға әр адамның жолы бөлек екенін, әркімнің өз уақыты бар екенін түсіндіру маңызды. Өмір – жарыс емес, ол – әркімнің жеке сапары.

Балаларға қиындықпен күресудің нақты жолдарын көрсету де маңызды. Көп жағдайда олар мәселені қалай шешуді білмегендіктен тығырыққа тіреледі. Сондықтан оларға проблеманы бөліктерге бөліп қарау, көмек сұрау, уақытша үзіліс жасау сияқты қарапайым дағдыларды үйрету қажет. Бұл дағдылар олардың өмір бойы қажетіне жарайды.

Психологиялық қауіпсіз орта қалыптастыру – алдын алу жұмысының негізі. Мұндай ортада бала өз ойын ашық айта алады, қателесуден қорықпайды, өзін еркін сезінеді. Бұл тек отбасыда ғана емес, мектепте, достар ортасында да болуы керек. Егер бала өзін қай ортада болса да қауіпсіз сезінсе, ол ішкі күйзелісті жинамайды.

Қиын жағдайға тап болған баланы «неге бұлай істедің?» деп кінәлау емес, «саған не болды?» деп түсінуге тырысу маңызды. Бұл көзқарас айырмашылығы өте үлкен рөл атқарады. Біріншісі – баланы жабады, екіншісі – ашады. Сондықтан үлкендердің сөз таңдауы, қарым-қатынас стилі ерекше мәнге ие.

Суицидтік ойлар көбіне уақытша болады. Яғни ол белгілі бір қиындықтың әсерінен пайда болып, кейін жойылуы мүмкін. Бірақ дәл сол сәтте балаға қолдау көрсетілмесе, ол қауіпті шешім қабылдауы мүмкін. Сондықтан әрбір қиын кезеңде баланың жанында болу, оны жалғыз қалдырмау – ең маңызды әрекет.

Балалардың бойында үміт сезімін қалыптастыру – алдын алудың ең тиімді жолдарының бірі. Үміт – адамның өмірге деген тірегі. Егер бала болашақта жақсы нәрсе болатынына сенсе, ол бүгінгі қиындыққа шыдай алады. Бұл үшін оған кішкентай болса да жетістіктер сезімін сыйлау, оны мадақтау, қолдау көрсету қажет.

Қоршаған ортаның да әсері зор. Егер қоғамда агрессия, қысым, әділетсіздік көп болса, бұл балалардың психологиясына әсер етеді. Сондықтан қоғамда мейірімділік, қолдау, түсіністік мәдениетін дамыту – тек ересектер үшін емес, балалар үшін де маңызды.

Әрбір бала – қайталанбас тұлға. Оның сезімі, ойы, арманы – бәрі ерекше. Оны түсінуге тырысу, оған уақыт бөлу, оны қабылдау – бұл тек ата-аналық немесе мұғалімдік міндет емес, бұл – адамдық парыз. Егер біз балаларға осы көзқараспен қарай алсақ, онда олардың өмірге деген сенімі де нығаяды.

Суицидтің алдын алу – үлкен сөздерден емес, қарапайым әрекеттерден басталады. Күнделікті жылы сөз айту, қызығушылық таныту, бірге уақыт өткізу – осындай қарапайым нәрселердің өзі баланың өмірінде үлкен маңызға ие. Көп жағдайда балаға қымбат сыйлық емес, шынайы көңіл қажет.

Сондықтан бұл мәселені шешудің кілті – адамның адамға деген қарым-қатынасында. Егер қарым-қатынасымызда мейірім, түсіністік, сабыр болса, онда біз көптеген қиындықтың алдын ала аламыз. Балалар – біздің айнамыз. Біз қандай қоғам құрсақ, олар сондай болып өседі. Егер біз өмірді бағалайтын, бір-бірін қолдайтын қоғам құрсақ, онда балалар да өмірді таңдайды.