«АРЗУДЫҢ» АЛТЫН АРҚАУЫ

(Жазушы Әділбек Ыбырайымұлының «Арзу» романы туралы ой)

 

«Интеллектуалдық ізгілік» – әлденедей бір ізгі мақсатта барынша

көп пайда келтіретін нәрсені анықтауға жұмсалатын ізгілік!

Әбу Насыр әл-Фараби

 

Кейбір кітаптарды оқып болғаннан кейін бірден пікір айту қиын. Соңғы бетін жапқанмен, шығарма санаңда жалғаса береді. Кейіпкерлері ойыңнан шықпайды, оқиғалары қайта-қайта еске түседі, ал автор көтерген мәселелер өзің өмір сүріп отырған уақытқа қайта айналып келіп, бұрын байқамаған қырынан көріне бастайды. Әділбек Ыбырайымұлының «Арзу» романын оқып шыққаннан кейін менде осындай әсер қалды. Бұл шығарманы бір ғана жанрдың аясында қарастыру да оңай емес. Оны тарихи роман деуге де болады, ғылыми-философиялық шығарма деуге де болады, ғылыми-фантастикалық сипаттары бар туынды ретінде де бағалауға келеді. Бірақ осылардың бірде-бірі романның табиғатын толық ашып бере алмайды. Өйткені автор бір ғана сүрлеумен жүрмейді. Бірде адамзаттың көне тарихына үңілсек, бірде бүгінгі ғылымның зертханасына кіреміз, енді бірде қазақ даласының өткеніне сапар шегеміз, кей тұста табиғат пен экология мәселесіне алаңдаймыз, одан әрі адамзаттың ғарышқа ұмтылысына көз саламыз. Алайда осы алуан уақыт пен кеңістіктің, сан түрлі тақырып пен оқиғаның арасында көзге бірден байқала бермейтін бір алтын арқау бар. Ол – адам, адамзаттың тағдыры, тіршіліктің мәні және болашақ алдындағы жауапкершілік. Сондықтан «Арзу» мен үшін жай ғана оқиғаларды тізбектеп баяндаған шығарма емес, адамзаттың өткеніне, бүгініне және ертеңіне бір мезетте көз салуға ұмтылған шығарма болып көрінді.

Романның алғашқы беттерінен-ақ автордың қарапайым оқиғамен шектелмейтіні аңғарылады. Кітаптың прологының «Болашақ күндерге саяхат» деп аталуының өзі шығарманың ішкі бағытын аңғартып тұрғандай. Жазушы оқырманды бүгінгі күннің шеңберінен шығарып, болашаққа көз жүгіртеді. Ғылымның дамуы, адамзаттың техникалық мүмкіндіктері, табиғат пен тіршілік мәселесі, су тағдыры сияқты ірі мәселелер шығарма басталғаннан-ақ бой көрсетеді. Бірақ қызығы – автор болашаққа жету үшін оқырманды өткенге қайта алып келеді. Осылайша романның уақыт өлшемі кәдімгі хронологиялық жүйеге бағынбайды. Бір сәтте қазіргі заманның ғылыми зертханасында жүргендей болсақ, келесі сәтте көне дәуірдің оқиғаларына куә боламыз. Одан кейін қазақ тарихының бір белесіне аялдап, қайтадан бүгінгі күнге ораламыз. Ақырында адамзаттың ғарыш кеңістігін зерттеуге деген ұмтылысына куә боламыз. Бір қарағанда, мұндай құрылым оқырманды адастыруы мүмкін. Бірақ шығармаға тереңірек үңілген сайын осы уақыттардың бір-бірінен соншалықты алыс еместігін аңғарасыз. Себебі адамзаттың негізгі сауалдары өзгермейді. Адам кім? Оның өмір сүрудегі мақсаты не? Ақиқат деген не? Адам мен табиғаттың арақатынасы қандай болуы керек? Ғылым адамзатты қайда алып барады? Адамзат өзінің болашағын сақтап қала ала ма? Осы сауалдардың бәрі романда әр дәуірде, әр кейіпкердің тағдыры арқылы қайта туындайды. Сондықтан «Арзудағы» уақытты жай ғана тарихи кезеңдер ретінде емес, адамзат санасының уақыттары ретінде қабылдаған жөн сияқты.

Шығарманың қазіргі заман желісіндегі негізгі тұлғалардың бірі Семет Қимақұлының бейнесі де осы ойдың аясында ашылады. Семет – ғылымға жай ғана кәсіби міндет ретінде қарамайтын, өзінің зерттеуін ел мен жердің тағдырымен байланыстыратын кейіпкер. Оның суды зерттеуге бағытталған ғылыми жұмыстары романның едәуір бөлігін қамтиды. Зертханадағы тәжірибелер, судың қасиеті, оның молекулалық құрылымы, түрлі технологиялық ізденістер туралы ғылыми мәліметтер шығармаға молынан енгізілген. Романның 51-бетінде де Семеттің суға байланысты зерттеулері мен ғылыми ізденістері жалғасып, судың қасиетін тануға бағытталған жұмыстар нақты сипат алады. Бұл тұстарды оқып отырып, Семеттің зертханалық жұмысының жеке ғалымның кәсіби қызығушылығы ғана емес екенін аңғарасыз. Оның алдында әлдеқайда үлкен мәселе тұр. Ол – адамзаттың тіршілігін сақтау мәселесі. Осыдан барып шығармадағы су ұғымының қарапайым табиғи ресурс шеңберінен шығып, философиялық мағынаға ие бола бастағанын байқаймыз.

Шын мәнінде, «Арзуды» су туралы роман деп атаудың өзі артық емес. Бірақ мұндағы су – жай ғана су емес. Су – тіршілік. Су – адамзат өркениетінің бастауындағы күш. Су – табиғаттың өзегі. Су – адамның денесі мен өмірінің бір бөлшегі. Су бар жерде тіршілік бар, ал су жоғалған жерде өркениеттің де болашағы бұлыңғыр. Сондықтан автордың суды ғылыми тұрғыдан зерттеуі арқылы тіршіліктің өзіне үңілуі заңды. Семеттің зертханадан бастаған жұмысы бірте-бірте ұлттық, одан әрі адамзаттық мәселеге айналады.

Романның 82–90-беттеріндегі үшінші тарауда Қазақстанның су ресурстары, экологиялық ахуал, өндіріс пен табиғаттың арақатынасы, су көздерін тиімді пайдалану мәселелері қозғалады. Әсіресе Ертіс–Қарағанды арнасына қатысты ойлар арқылы жазушы су мәселесінің біздің еліміз үшін қаншалықты маңызды екенін көрсетеді. Бұл тұстарда автордың азаматтық үні анық естіледі. Ол табиғатты қорғау туралы жалпылама ұранмен шектелмейді, нақты ғылыми ізденіс, технология, зерттеу және халықаралық тәжірибе арқылы мәселенің шешімін іздейді. Осы жағынан келгенде, Семеттің бейнесінен бүгінгі қазақ ғылымының бір арманын көруге болады: туған жерінің нақты мәселесін әлемдік ғылымның мүмкіндіктерін пайдалана отырып шешуге ұмтылған зиялы азаматтың бейнесін.

Романдағы ғылыми мәліметтердің молдығы шығарманың бір ерекшелігі ғана емес, оның күрделі тұсы да. Ғылыми ұғымдар, зертханалық тәжірибелер, технологиялық процестер кейде көркем оқиғаның табиғи ағысын баяулатып жіберетіндей әсер қалдырады. Бірақ мұны шығарманың кемшілігі деп біржақты бағалау дұрыс болмас еді. Өйткені автордың негізгі мақсаты да дәстүрлі сюжеттік роман жазумен ғана шектелу емес сияқты. Ол ғылыми танымды көркем оймен ұштастыруға талпынған. Мұндай жолдың өзіндік қиындығы бар. Ғылыми ақиқат пен көркем шындық бір-біріне ұқсас болғанымен, табиғаты бөлек. Ғылым дәлдікті талап етеді, әдебиет сезімді талап етеді. Ғылым құбылыстың себебін түсіндіреді, әдебиет оның адамға әсерін көрсетеді. «Арзу» осы екі дүниені жақындастыруға талпынысымен қызықты.

Шығармадағы тағы бір маңызды арна – Исаға қатысты тарихи-діни желі. Романның 23–42-беттері аралығында көне дәуірдегі оқиғалар кеңінен баяндалып, Иса мен оның шәкірттері, діни билік өкілдері, халық арасындағы қарым-қатынастар, қоғамдағы қайшылықтар мен адамгершілік мәселелері көркем түрде беріледі. Бұл бөлімдерді оқи отырып, жазушының Иса бейнесін тек діни тұлға ретінде қарастырмағанын аңғаруға болады. Оның назарында адамның рухани болмысы, әділет, ар-ождан, мейірім, сенім және билік пен ақиқаттың арақатынасы тұр.

34–40-беттер шамасындағы диалогтарда адамның сыртқы мәртебесінен гөрі ішкі тазалығына мән берілетін ойлар айқын сезіледі. Бұл жерде романның бүгінгі күнмен байланысы да байқалады. Өйткені екі мың жыл бұрынғы адам мен бүгінгі адамның сыртқы әлемі мүлде бөлек болғанымен, оның ішкі сауалдары аса өзгере қоймаған. Ол кезде де адам әділет іздеді, қазір де іздейді. Ол кезде де билік пен ақиқаттың арасында қайшылық болды, қазір де бар. Ол кезде де адамның рухани тазалығы маңызды еді, бүгін де солай.

Осы тұста Семет пен Иса бейнелерінің арасында қызық бір идеялық үндестік пайда болады. Екеуі екі түрлі дәуірдің адамдары. Екеуінің жолы да бөлек. Бірі ғылым арқылы дүниені тануға ұмтылады, екіншісі адамның рухани әлеміне үңіледі. Бірақ екеуінің де түпкі нысанасы – адам. Иса адамның ішкі дүниесін өзгертуді қалайды, Семет адамның өмір сүру жағдайын ғылым арқылы жақсартуға ұмтылады. Бірі адам жүрегіне үңілсе, екіншісі табиғаттың сырын зерттейді. Бірақ екеуінің жолы адамға келіп тіреледі. Осы тұрғыдан қарағанда, романда ғылым мен рух бір-біріне қарсы қойылмайды. Керісінше, адамзаттың толыққанды дамуы үшін ғылым мен рухтың қатар жүруі қажет деген ой сезіледі. Ғылым адамзатқа қызмет етуі үшін оның артында адамгершілік болуы керек. Технологиялық жетістік адамның рухани деңгейінің төмендеуіне әкелмеуі тиіс. Меніңше, «Арзудың» философиялық салмағын арттырып тұрған негізгі ойлардың бірі осы.

Романдағы тарихи желілердің тағы бір маңызды қабаты – қазақ тарихы. Абылай хан дәуіріне қатысты оқиғалар шығармаға ұлттық сипат береді. 132–137-беттер аралығында Абылай хан дәуіріне қатысты көріністер, ел мен жер тағдыры, қазақ даласындағы қоғамдық-саяси жағдайлар суреттеледі. Бұл тұстарға келгенде романның тынысы өзгеріп сала береді. Қазіргі заманның зертханасы, компьютерлері мен ғылыми терминдері кейін шегініп, қазақ даласының кеңістігі алдыңыздан ашылады. Бірақ бұл тарихи бөлімдер романда жай ғана өткенді еске түсіру үшін алынбаған сияқты. Автор тарихты бүгінгі күннің сұрақтарымен сөйлестіреді. Қазіргі қазақ қоғамы қайдан келді? Біздің елдік санамыздың тамыры қайда? Жер мен ел тағдырына алаңдау қайдан қалыптасты? Табиғатқа, жерге, суға деген көзқарасымыздың тарихи негізі қандай? Осы сауалдардың астарында ұлттық жады жатыр. Сондықтан Абылай дәуірін суреттеу арқылы жазушы қазіргі қазақтың тарихи санасын тереңдетуге ұмтылады.

Абылай дәуірі арқылы романда елдік ойдың маңызы да айқындала түседі. Ол кезеңдегі басты мәселелердің қатарында жер, ел, бірлік, билік, сыртқы қауіп, ұрпақ тағдыры тұрса, бүгінгі күннің мәселелері өзгергенімен, олардың өзегі сақталған. Қазір біз басқа заманда өмір сүріп жатырмыз. Қолымызда бұрын-соңды болмаған технология бар, әлеммен байланыс әлдеқайда жеңіл, ғылымның мүмкіндігі кеңейді. Бірақ елдің ертеңін ойлау, жердің тұтастығын сақтау, халықтың болашағына жауапкершілікпен қарау мәселелері әлі де өзекті. Осы тұрғыдан тарихи желі қазіргі заман оқиғаларына үндесіп тұр.

Романдағы уақыттың осылайша бір дәуірден екінші дәуірге ауысып отыруы алғашында күрделі көрінгенімен, шығармаға тұтастық беретін де осы тәсіл. Автор уақытты бөлек-бөлек аралдар ретінде емес, бір-бірімен жалғасқан үлкен өзен секілді қабылдайды. Бір дәуірдегі адамзаттың мәселесі келесі дәуірде басқа формада қайталанады. Иса дәуіріндегі әділет мәселесі бүгінгі қоғамға ой салса, Абылай дәуіріндегі елдік мәселелер қазіргі ұлттық санаға әсер етеді, ал қазіргі Семеттің суға қатысты зерттеуі болашақ ұрпақтың тағдырына бағытталады. Демек, шығармада өткен, бүгін және болашақ бір-бірінен ажырамайды.

Осы тұста «Арзу» атауының өзіне қайта оралуға тура келеді. Арзу деген сөздің ішінде арман да, аңсар да, тілек те, сағыныш та бар. Адамның қолы жетпеген нәрсеге ұмтылысы бар. Романдағы әр кейіпкердің өзіндік арзуы бар сияқты. Иса адамзаттың рухани жаңаруын қалайды. Семет ғылым арқылы адамзатқа пайда келтіруді ойлайды. Ғалымдар су мәселесінің шешімін іздейді.

Қазақ тарихындағы тұлғалар елдің амандығы мен тұтастығын ойлайды. Ал ғарыш зерттеушілері адамзаттың таным көкжиегін кеңейткісі келеді. Осы әртүрлі армандардың барлығы бір жерге келіп тоғысады. Ол – адамның болашаққа деген сенімі.

Романның кейінгі бөлімдерінде автордың ойлау кеңістігі Жер шеңберінен шығып, ғарышқа қарай ұласады. 139–146-беттерде Лос-Аламос, ғарыштық зерттеулер, телескоптар, планеталар, жұлдыздар әлемі, «Джеймс Уэбб» телескопының мүмкіндіктері туралы мәліметтер беріледі. Бұл жерде романның бастапқыдағы су мәселесі мен ғарыштық зерттеулер арасында көзге көрінбейтін байланыс пайда болады. Адамзат Жердегі судың сырын зерттеумен қатар, ғарыштан тіршілік іздейді. Жаңа планеталарды бақылайды, жұлдыздардың құрамын зерттейді, миллиардтаған жыл бұрынғы ғаламның тарихына көз жүгіртеді. Неге? Өйткені адам баласы өзінің қайдан келгенін және қайда бара жатқанын білгісі келеді. Осы тұрғыдан алғанда, ғарышты зерттеу де адамның өзін-өзі іздеуінің бір түрі сияқты.

Романның осы тұсында «Абай» атауының ғарыштық зерттеулермен қатар аталуы да назар аудартады. 145-бетте «Абай» кеңістігіне қатысты ғылыми тәжірибелер мен телескоптық зерттеулер туралы айтылады. Бұл детальдың символдық мәні бар деп ойлаймын. Абай – қазақтың рухани әлемінің биігі. Телескоп – адамның ғарышқа қараған көзі. Осы екі ұғымның бір кеңістікте тоғысуы қазақ руханияты мен әлемдік ғылымның арасындағы байланысты аңғартатындай. Абайды оқыған қазақ енді ғарышқа да көз салуы керек. Ұлы ойшыл қалыптастырған «толық адам» идеясы ғылымнан да, танымнан да, әлемді зерттеуден де алшақ емес. Керісінше, адамның таным көкжиегі кеңейген сайын оның жауапкершілігі де арта түсуі керек. Осы тұрғыдан алғанда, «Абай» атауы романның ұлттық идеясына өзіндік реңк береді.

«Арзуды» оқып отырып мені ерекше ойландырған тағы бір мәселе – адамның табиғатпен қарым-қатынасы. Ғылым дамыған сайын адам өзін табиғаттың қожайыны сезіне бастады. Өзендердің бағытын өзгертті, жер қойнауын пайдаланды, ормандарды кесті, өндірісті дамытты, жаңа технологиялар жасады. Бірақ табиғаттың өз заңы бар екенін адам баласы біртіндеп түсініп келеді. Романдағы су мәселесі осы шындықты еске салады. Табиғат адамға тиесілі емес, адам табиғаттың бір бөлшегі. Егер адам табиғатты сақтамаса, түптің түбінде өзі де зардап шегеді. Осы ой Семеттің ғылыми ізденістері арқылы да, Қазақстандағы экологиялық мәселелерді суреттейтін тұстар арқылы да көрінеді. 82–90-беттердегі оқиғаларда экологиялық ахуал, су ресурстары, өндірістік қалдықтар, ғылыми зерттеулер және халықаралық байланыстар туралы ойлар осы мәселенің маңызын арттыра түседі.

Әділбек Ыбырайымұлының жазушылық ізденісін осы шығармадан анық байқауға болады. Ол дайын қалыпқа түскен сюжетті қайталауға тырыспайды. Керісінше, тарихты, ғылымды, дінді, экологияны, философияны және ғарыш тақырыбын бір көркем кеңістікке біріктіруге ұмтылады. Бұл – тәуекелді жол. Себебі әрқайсысының өзіндік заңдылығы бар тақырыптарды бір романға жинау оңай емес. Бірақ жазушының шығармашылық батылдығын осы тұстан көруге болады. «Арзу» оқырманды тек оқиға соңынан ертіп қоймайды, оны ойлануға мәжбүр етеді. Кейде шығарма оқиғаның өзінен гөрі ақпаратқа көбірек көңіл бөлетіндей көрінуі мүмкін. Кейбір ғылыми түсіндірмелер көркем баяндаудың қарқынын баяулатады. Алайда мұның өзі автордың ізденіс бағытын аңғартады. Ол әдебиеттің танымдық мүмкіндігін кеңейткісі келеді.

Кітапты оқып отырып, менде ең алдымен көлемді ойдың әсері қалды. «Арзу» тез оқылып, тез ұмытылатын шығарма емес. Ол кейбір беттерінде оқиғаның соңынан ертсе, кейбір тұстарында ойдың соңынан еруге мәжбүрлейді. Бір жерде Иса туралы оқып отырып адамгершілік жайлы ойланасыз, келесі тұста Семеттің зертханасына кіріп, судың қасиетін тануға ұмтыласыз. Одан кейін қазақ тарихының қойнауына түсесіз. Сәлден соң Қазақстанның экологиялық мәселелері алдыңыздан шығады. Ал кейін ғарышқа көз саласыз. Бірақ осының бәрінен кейін қайтадан өзіңізге ораласыз. Мен кіммін? Мен өмір сүріп отырған әлем қандай? Мен бұл дүниені келесі ұрпаққа қандай күйде қалдырамын? Шығарманың оқырманға әсер ететін тұсы да осында деп ойлаймын.

Бесінші тараудың басында Сәмет пен Беккидің Бурабайға, нақтырақ айтқанда Әулиекөлге келуі романның ғылыми желісіне адамдық сезімнің жаңа бір бояуын қосады. Бұған дейін зерттеуші, ғалым ретінде көрініп келген Сәметтің ішкі әлемі осы тұста өзгеше ашылады. Көл жағасындағы табиғат, Жұмбақтас, Көкшенің қойнауы, қос жастың бір-біріне жақындай түсуі арқылы шығармадағы ғылыми әлем бір мезетке лирикалық сипат алады.

Бесінші тараудың 161-бетінде Сәмет пен Беккидің Әулиекөлге зерттеу жүргізуге келгені баяндалады. Олар Жұмбақтастың маңына қайықпен шығып, көлдің суынан сынама алады. Осы тұста автор Бурабайдың табиғи ерекшеліктерін ғана суреттеп қоймай, оның тарихи атауларына да тоқталады. Сәмет Беккиге бұл көлдің ХІХ ғасырдың ортасына дейін Әулиекөл аталғанын, Үлкен Шабақтының Айнакөл, Кіші Шабақтының Күміскөл болғанын айтып, жер-су атауларының тарихи жадпен байланысын сөз етеді. Бұл шағын диалогтың өзінен автордың туған жердің табиғатын суреттеуді оның тарихи санасынан бөліп қарамайтыны байқалады. Табиғаттың әрбір нысанының артында тарих бар. Атау өзгергенімен, халықтың жады жоғалмайды. Осы жерде «Арзудың» негізгі идеялық арқауларының бірі – табиғат, тарих және адам арасындағы байланыстың ажырамастығы тағы бір көрінеді.

Сәмет пен Беккидің Жұмбақтасқа шығуы да жай ғана табиғатты тамашалау емес. Зерттеу сапары бірте-бірте екі жастың бір-біріне деген сезімінің күшеюіне ұласады. 162–163-беттердегі көріністерде олардың Жұмбақтастың үстіне бірге көтеріліп, сол биіктен Көкшенің табиғатына тамсануы, бір-біріне жақындай түсуі көркемдік тұрғыдан романның ғылыми салмағын жұмсартып, адамдық жылылық әкеледі. Сәмет Беккиге көмектесіп, тастың биігіне шығарады, ал қыздың табиғатқа деген таңданысы жігіттің де ішкі сезімін тереңдете түседі. Автор бұл жерде махаббатты жеке бір желі ретінде ғана енгізбейді. Керісінше, табиғат сұлулығы мен адамның ішкі сезімін бір-біріне жақындастырады. Екі жастың Жұмбақтастың үстінде тұрып, айналаға қарап «жұмбақ әлемде» тұрғандай күй кешуі – роман атауындағы «арзу» ұғымының бір қырына айналады. Адамның табиғатты тануға деген арзуымен қатар, өз жүрегіндегі сезімді тануға деген талпынысы да пайда болады.

Осы тараудың келесі беттерінде Сәмет пен Беккидің арасындағы жақындық тереңдей түседі. Бірақ жазушы бұл сезімді романтикалық көріністермен ғана шектемейді. Жұмбақтас туралы халық аңызының айтылуы да осы тұста өте орынды кіріктірілген. 175-бетте Бурабай табиғатының аясында Жұмбақтастың тарихына қатысты ғашықтар туралы аңыз баяндалады. Байдың сұлу қызы мен сері жігіттің бір-бірін сүйіп, әкесінің қарсылығына қарамастан бірге қашып, Бурабайға келіп тұрақтауы туралы хикая қазіргі Сәмет пен Беккидің сезімімен астасып кетеді. Осылайша автор өткендегі махаббат пен бүгінгі махаббатты бір табиғи кеңістікте кездестіреді. Жұмбақтас жай ғана географиялық нысан емес, ғасырлар бойы адамның сезімі мен арманын сақтап тұрған көркем символға айналады.

Бұл тұста «Арзу» атауының мағынасы тағы бір қырынан ашылады. Арзу – тек ғылыми жаңалыққа деген ұмтылыс емес, адам жүрегінің аңсары. Адамның табиғатты танығысы келетіні де, сүйгеніне қосылғысы келетіні де, өз өмірінің мәнін іздейтіні де белгілі бір арманнан басталады. Сәмет үшін ғылым мен махаббат бір-біріне қарама-қайшы емес. Керісінше, оның дүниені тануға деген құштарлығы Беккиге деген сезімімен бірге тереңдей түседі.

Бірақ романның осы тұстағы лирикалық тынысы ұзаққа созылмайды. Өйткені автор оқырманды қайтадан үлкен тарихи-философиялық кеңістікке алып келеді. Шетелдік ғалымдар мен Бурабай табиғатының арасындағы қарым-қатынас арқылы қазақ даласына сырт көздің қалай қарайтыны да байқалады. Шетелдіктер Көкшенің табиғатына, хан тағына, тарихи орындарға таңырқай қарайды. Сәмет олардың алдында қазақтың тарихын түсіндіруші ғана емес, ұлттық мәдениеттің өзіндік ерекшелігін танытушы тұлға ретінде көрінеді. 180-бетте шетелдік ғалымдардың Көкшенің қойнауындағы тарихи орындарды аралауы, «Хан тағы», Ақылбай асуы сияқты жерлер туралы әңгіме өрбиді. Сәмет Абылай ханның осы өлкемен байланысын, дала өркениетінің ерекшелігін түсіндіреді. Батыс адамы үшін тасқа қашалған, табиғатпен біте қайнасқан тарихи нысан біртүрлі көрінуі мүмкін, ал Сәмет сол кеңістіктің ішкі мәнін ашуға тырысады.

Романдағы осы тұстар маған әсіресе маңызды көрінді. Себебі жазушы қазақ тарихын сырттан келген адамның таңданысы арқылы қайта танытады. Кейде өзіміз күн сайын көріп жүрген нәрсенің қадірін сырттан келген адам байқатқанда ғана түсінетініміз бар. Шетелдік ғалымдардың Бурабайға, Көкшеге, хан тағы мен дала кеңістігіне таңдануы қазақ оқырманына да өзінің туған жеріне басқа көзбен қарауға мүмкіндік береді. Сәметтің түсіндірулері арқылы табиғат географиядан тарихқа, тарихтан ұлттық санаға ауысады.

Ал осы тұстан бастап романның тағы бір үлкен желісі – Бенджамин Роджерстің қазақ даласына келуі мен Абай әлеміне енуі ерекше маңыз алады. Бенджаминнің қазақ туралы бастапқы түсінігі мен кейінгі танымы арасында үлкен өзгеріс болады. Ол әуелі Қазақстанды Орталық Азиядағы артта қалған кеңістіктердің бірі деп қабылдаған адам ретінде көрінеді. Бірақ Абайдың шығармашылығымен таныса келе, өзінің бұрынғы түсінігінің қаншалықты үстірт болғанын аңғара бастайды. 185-бетте Бен Абайдың ойларына таңырқап, қазақ деген халықтан мұндай терең философиялық ойды күтпегенін ішінен мойындайды. Абайдың «Төртінші сөзіне» келгенде оның адам табиғаты, еңбек, өмірдің мәні туралы ойлары Бенджаминнің қазіргі әлемге деген көзқарасымен астаса бастайды.

Бұл жерде автордың Абайды романға енгізуінің мақсаты анық көрінеді. Абай шығармадағы жай ғана ұлы ақын немесе қазақтың тарихи тұлғасы емес. Ол – замана мен кеңістіктен асып сөйлейтін ойшыл. Бенджаминнің Абаймен «кездесуі» шын мәніндегі рухани кездесу болып шығады. Қазақ тілін білмейтін, қазақ қоғамын бұрын терең зерттемеген шетелдік адамның Абай сөзі арқылы адамзатқа ортақ ақиқатқа келуі – романның халықаралық сипатын күшейтеді.

Бенджаминнің Абайдың «Он үшінші сөзіне», «Он төртінші сөзіне», «Он бесінші сөзіне» және кейінгі қара сөздеріне үңілуі осыны аңғартады. 190-бетте ол Абайдың иман туралы ойларын оқып, оны өзінің жасанды интеллектілерге қатысты күдігімен байланыстырады. Абайдың «иман» ұғымын берік сенім, рухани тұтастық ретінде қарастыруы Бенджаминнің өз ішіндегі күреспен астасады. Осы тұста шығармадағы ғылыми фантастика мен қазақтың классикалық философиялық ойы бір нүктеде тоғысады. Бір жарым ғасыр бұрын өмір сүрген Абайдың сөзі қазіргі жасанды интеллект дәуіріндегі адамның рухани мәселесіне жауап бере алады деген идея туындайды.

Меніңше, романның ең ұтымды табыстарының бірі осы. Автор Абайды өткеннің адамы ретінде музейге қойып қоймайды. Керісінше, оны бүгінгі ғылым мен болашақтың мәселелеріне араластырады. Жасанды интеллект дамыған заманда адамның иманы, жүрегі, ақылы, ар-ұяты қандай болуы керек? Ғылым адамның өзін алмастыра бастаған кезде оның адамдық табиғатын не сақтап қалады? Осы сауалдарға Бенджамин Абай арқылы жауап іздейді.

Бенджаминнің Абайға деген қызығушылығы кейін біртіндеп рухани ізденіске ұласады. Ол қазақ даласын аралап жүріп, Абайдың сөздерін оқиды, әр қара сөзден өзін мазалаған сұрақтарға жауап іздейді. 218-бетте оның Абай әлеміне қайта оралып, «Жиырма алтыншы сөзге» үңілгені көрінеді. Сонымен бірге ол Лев Толстойдың рухани ізденістері туралы ойлайды. Толстойды шіркеуден аластатылған, бірақ адамзаттың ар-ұятына қызмет еткен тұлға ретінде қабылдауы да кездейсоқ емес. Бенджамин үшін Абай мен Толстой белгілі бір деңгейде бір рухани кеңістікте тоғысады. Екеуі де өз дәуірінің қалыптасқан шеңберіне сыймай, адамды адамдыққа шақырған ойшылдар ретінде көрінеді.

Алтыншы тарауға келгенде романның ғылыми желісі тағы бір бағытта кеңейеді. Бурабайдағы табиғат көріністерінен кейін автор ғарыш кеңістігіне көз тастайды. 220–221-беттерде Бенджаминнің ғылым туралы ойлары Абайдың қара сөздерімен сабақтасады. Ол ғылымды атақ-дәреже үшін пайдаланатын адамдар мен ғылымды өмірінің мәніне айналдыратын шынайы зерттеушілерді салыстырады. Абайдың ғылым, ақыл, ойлану, пікір алмасу туралы ойларын бүгінгі ғылым әлемінің мәселелерімен байланыстырады. Бұл жерде автордың ұстанымы анық байқалады: ғылымның өзі жеткіліксіз, ғылымның адамзатқа қызмет етуі үшін оның артында парасат пен жауапкершілік тұруы керек.

Бұдан кейін романның кеңістігі ғарышқа қарай тағы бір мәрте ашылады. 232-бетте «Хаббл» ғарыштық телескопынан бастап «Джеймс Уэбб» телескопына дейінгі ғылыми ізденістер туралы кеңінен айтылады. Автор бұл тұста Ғаламның пайда болуы, экзопланеталар, олардың атмосфералары, Күн жүйесінің қалыптасуы, қараңғы материя мен қараңғы энергия секілді күрделі мәселелерді қозғайды. Бірақ мұнда да ғылыми ақпараттың түпкі мақсаты – адамзаттың таным шекарасын көрсету. Адам баласы Жерден ұзап, ғарышқа қараған сайын өзінің қаншалықты кішкентай екенін сезінеді. Сонымен бірге сол ұланғайыр әлемді танып-білуге деген құштарлығы оның ұлылығын көрсетеді.

Бенджаминнің Абай әлеміне енуі осы ғарыштық ойлармен қатар жүреді. Ғарышты зерттеген адам өзінің рухани әлеміне де үңілуі керек деген астарлы ой пайда болады. Адам сыртқы әлемнің шексіздігін таныған сайын ішкі әлемінің де шексіздігін түсінуге тиіс. Бұл – романның философиялық өзегін бекіте түсетін тұс.

Ал алтыншы тараудың тағы бір салмағы – дін мен ғылымның арақатынасы. Бенджаминнің Құран, Інжіл, Тәурат, Иса пайғамбар, ислам мен христиандық арасындағы айырмашылықтар туралы ойлары кең өріс алады. Мұнда жазушы бір дінді екіншісіне жай ғана қарсы қоюды көздемейтін сияқты. Оның назарында діни мәтіндердің адамзат өркениетіндегі орны және олардың ғылыми таныммен қарым-қатынасы тұр. 245-бетте Морис Бюкайдың Мысыр перғауыны Мернептің мумиясын зерттеуі туралы баяндалады. Ғалым перғауынның суға батып өлгенін ғылыми зерттеу арқылы анықтайды. Кейін осы ғылыми деректің Құрандағы баяндаулармен үндесетінін байқаған Бюкайдың рухани ізденісі суреттеледі.

248-бетте Морис Бюкайдың Құран мен ғылым арасындағы байланысты зерттеп, осы тақырыпта арнайы кітап жазғаны баяндалады. Оның еңбегінің Батыс пен Шығыс елдерінде кең таралуы, ғалымның исламды қабылдауы арқылы автор ғылым мен дін арасындағы байланысты тағы бір қырынан көрсетеді. Бұл жерде романдағы «ғылым» ұғымы жай ғана технологиялық жетістік емес, ақиқатты іздеу құралы ретінде қарастырылады.

Алайда роман осы тұста бір ғана философиялық ізденіспен шектелмейді. Бенджаминнің жолы саясат пен құпия әлемге қарай бұрылады. Шығармадағы осындай тұстардан кейін романның жанрлық табиғаты тағы өзгереді. Ғылыми-философиялық баяндау саяси триллерге ұласып, адамзат тағдырына әсер ететін астыртын күштер көріне бастайды. Осмий мәселесі де осы тұста маңызды орын алады. Қазақстанда өндірілетін, әлемдік стратегиялық маңызы бар сирек металға қызығушылық танытқан халықаралық күштер өз мүдделерін жүзеге асыруға тырысады. 205-беттегі диалогтарда осмийдің кімнің қолына түсуі мүмкін екені, оның стратегиялық маңызы, Америка мен Қытай арасындағы ықпал таласы сөз болады. Бенджаминге осмийді белгілі бір күштердің мүддесіне сай пайдалануға кедергі жасамау жөнінде қысым көрсетіледі.

Бұл жерде жазушы Қазақстанның табиғи байлығы мен әлемдік геосаясат арасындағы байланысты көрсетуге тырысады. Бұған дейін романның су мәселесі де ұлттық қауіпсіздік мәселесі ретінде қарастырылған еді. Енді оған сирек металл қосылады. Яғни Қазақстанның табиғи ресурстары тек экономикалық байлық емес, халықаралық саясаттың объектісіне айналады. Осылайша «Арзудағы» табиғат мәселесі геосаяси кеңістікке шығады.

Бенджаминнің діни әлемге қатысты ішкі ізденістері мен сыртқы саяси қысымдардың қатар жүруі кейіпкердің күрделілігін арттырады. Ол бір жағынан ақиқатты іздейтін, Абайды оқитын, ғылым мен діннің арақатынасын ойлайтын адам болса, екінші жағынан халықаралық саяси ойындардың ортасында жүрген тұлға. Оның айналасындағы адамдардың бәрі бірдей адал емес. Біреулер ғылымды адамзат игілігі үшін емес, билік пен байлық үшін пайдаланғысы келеді. Біреулер дінді рухани жол емес, саяси құрал ретінде көреді. Осы қайшылықтардың арасынан Бенджаминнің жеке таңдауы маңызды бола бастайды.

Романның осы кезеңіндегі ең шиеленісті тұстардың бірі – Салмон Йонмен байланысты оқиғалар. 195-бетте Бенджамин оны қарумен қорқытып, өзімен бірге алып шығады. Бұл эпизодта діни тұлға мен саяси астыртын әрекеттің арасындағы байланыс ашыла түседі. Ал 200–210-беттердегі әңгімелерде Иса пайғамбардың тарихы, иудаизм мен христиандықтың арақатынасы, Құдыс, Сион, Мұса, Ыбырайым пайғамбар сияқты тақырыптар кеңінен талқыланады. Бенджаминнің өзі еврей текті бола тұра протестанттық сенім ұстанатынын айтып, дін мәселесіне өзгеше қарайды. Оның әңгімелерінен догмалық сенімнен гөрі ақиқатты іздеу басым.

Ал алтыншы тараудың соңына қарай оқиға саяси сипатқа бұрынғыдан да терең енеді. Мәжіліс депутаты Берел Елизариннің өлімі, діни жиын, халықаралық делегациялар, қауіпсіздік қызметі, құпия кездесулер романдағы шиеленісті күшейтеді. 258-бетте Әлемдік және дәстүрлі діндер лидерлерінің съезіне байланысты оқиғалар суреттеліп, Салмон Йонның Қазақстанға келуі, оның айналасындағы қауіпсіздік және саяси жағдайлар көрсетіледі. Осы тұста романның ғылыми-философиялық әлемі нақты геосаяси шындықпен бетпе-бет келеді.

Жетінші тарауға келгенде шығарма тағы бір күрт бұрылыс жасайды. Енді біз Бурабайдан, Абай әлемінен, ғарыштық зерттеулерден алыстап, Украинадағы соғыс кеңістігіне түсеміз. 256-беттен басталатын бұл тарау Ұланның тағдыры арқылы ашылады. Мұнда автор соғыстың алыстан көрінетін саяси карта емес, адамның күнделікті өмірін талқандайтын қасірет екенін көрсетуге тырысады. 275-бетте Гостомельдегі соғыс көріністері суреттеліп, танктер, ұшақтар, тікұшақтар, артиллериялық шабуыл, бейбіт халықтың үрейі беріледі. Ұлан соғыстың алғашқы сұмдығын көргенде Киевтегі екі ұлын ойлайды. Осы деталь соғыстың адам тағдырындағы өлшемін бірден өзгертеді. Саяси шешімдер жоғарыда қабылданады, бірақ оның салмағын төмендегі қарапайым адамдар көтереді.

Ұланның ойлары арқылы жазушы соғыстың тарихи себептеріне де үңіледі. Ол Ресей мен Украина арасындағы қақтығысты бүгінгі күннің оқиғасы ретінде ғана емес, ХХ ғасырдағы тарихпен сабақтастырып қарауға тырысады. 290-бетте Алексейдің Екінші дүниежүзілік соғыс туралы Ұланға айтқан әңгімесі осының айқын мысалы. Кеңестік тарихи түсініктің шеңберінде қалып қойған кейбір мәселелер қайта қаралып, соғыстың басталуы, Германияның Польшаға шабуылы, Кеңес Одағының алғашқы кезеңдегі саясаты туралы пікірлер қозғалады.

Бұл тұста автордың негізгі мақсаты тарихи оқулық жазу емес, қазіргі соғыстың тарихи тамырын іздеу екені байқалады. Өткенді қалай түсінсек, бүгінгі оқиғаны да солай қабылдаймыз. Тарихты бір ғана мемлекеттің немесе бір ғана идеологияның көзімен түсіндіру адам санасын шектейді. Сондықтан Алексейдің әңгімелері арқылы роман тарихи жадтың саяси мәніне назар аударады.

Жетінші тараудың соңына қарай Ұланның соғыс жағдайындағы тәжірибесі тереңдей түседі. Оның алдында жау ғана емес, соғыстың адамды өзгертетін қатыгездігі тұрады. Жауынгерлердің бір-біріне деген қарым-қатынасы, өлімнің күнделікті шындыққа айналуы, қарудың жетіспеуі, майдандағы психологиялық қысым – бәрі біртіндеп көрінеді. Мұнда Ұланның бейнесі де өзгереді. Ол тек бұйрық беретін әскери адам емес, әрбір сарбаздың тағдырына алаңдайтын командир ретінде қалыптасады.

Сегізінші тарауда Украинадағы соғыс желісі жалғасып, Ұланның бөлімшесінің күнделікті өмірі кеңірек көрініс табады. Бұл бөлімде соғыс қимылдарымен бірге технологияның рөліне де ерекше мән беріледі. 330-беттегі ой-толғауларда Сәметтің ғылыми әлемімен сабақтасатын бір қызық мәселе бар: қазақ халқының ежелден табиғат пен технологияны игеру қабілеті. Автор ұлттық тарихқа қайта үңіліп, көшпелі мәдениеттің физика, химия, металл өңдеу, ауа мен суды пайдалану сияқты тәжірибелерін еске түсіреді. Бұл – романның ғылыми ізденісін ұлттық тарихпен байланыстыратын маңызды тұс.

Ал осыдан кейін соғыс кеңістігі қайтадан алға шығады. 345-бетте украин сарбаздарының жау басып алған қаладағы әрекеті, үйлерді тонаған орыс әскери күштері, жасырын барлау, мина қою, шабуылға дайындық суреттеледі. Ұлан мен оның қаруластарының әрекеті арқылы автор майдандағы тактикалық шешімдерді де көрсетеді. Соғыс тек үлкен стратегиялық операциялардан тұрмайды. Оның тағдыры кейде бір көшедегі, бір үйдің маңындағы, бірнеше адамның шешіміне байланысты болады.

Сегізінші тараудың тағы бір маңызды қабаты – атом қаруы мен жасанды интеллект мәселесі. 355-бетте Украина, Ресей, Батыс елдері, ядролық қару және Қазақстанның ядролық қарудан бас тартуы туралы ойлар қозғалады. Осы тұста роман қайтадан Қазақстан тағдырына оралады. Қазақстанның әлемдегі ядролық сынақтар тарихындағы орны, Семей полигоны, тәуелсіздік алғаннан кейінгі ядролық қарудан бас тартуы қазіргі соғыс жағдайымен салыстырылады. Автор Қазақстанның бейбітшілік жолын таңдағанын тарихи тұрғыдан маңызды құбылыс ретінде бағалайды.

Сол беттерде жасанды интеллектінің соғыс техникасына енуі де сөз болады. Дрондар, әуеден барлау, нысананы анықтау, координаттарды беру, автоматтандырылған жүйелердің дамуы адамзаттың ғылым арқылы жасаған жетістігінің соғыста қалай қолданылып жатқанын көрсетеді. Бұл – романның ең маңызды философиялық қайшылықтарының бірі. Ғылым адамзатқа қызмет ету үшін жасалады, бірақ оның нәтижесі адамды жою құралына да айналуы мүмкін. Бұған дейін Семет пен Бенджамин арқылы ғылымның адамзат игілігіне қызмет етуі туралы көп айтылса, соғыс тарауларында сол ғылымның қарама-қарсы қыры көрінеді.

Осылайша «Арзу» романының ғылым туралы бастапқы сұрағы күрделене түседі. Ғылым адамды құтқара ма, әлде адам оны өз мақсатына қарай пайдалана ма? Жасанды интеллект адамға көмектесе ме, әлде адамның өзіне қауіп төндіре ме? Ядролық қару мемлекет қауіпсіздігін қамтамасыз ете ме, әлде бүкіл адамзатты қауіпке душар ете ме? Автор нақты бір жауап бермейді, бірақ оқырманды осы сұрақтардың алдына әкеледі.

Тоғызыншы тарауға келгенде соғыс желісі өзінің ең ауыр психологиялық және адамдық салмағына жетеді. 357-беттен басталатын тарауда Ұланның майдандағы тағдыры, жауынгерлердің өмірі, қақтығыстың адам психологиясына түсіретін салмағы кеңірек көрінеді. Жауынгерлердің қару-жарақ тапшылығы, жаудың шабуылы, дрондардың көмегі, окоптағы өмір – бәрі нақты көріністер арқылы беріледі. 375-беттегі шайқас эпизодында Ұлан мен оның қаруластары жау бекінісіне шабуыл жасап, қарсы жақтың атысын тойтаруға тырысады. Ұланның жау шебіне өзі бастап ұмтылуы оның командирлік болмысын көрсетеді. Ол өзгелерді алға айдап қоймай, өзі бірінші болып қатерге барады.

Осы тұста автор соғыстың қатыгездігін де аяусыз көрсетеді. 390-бетте қолға түскен украин жауынгерінің қатыгездікпен өлтірілгені туралы көрініс беріледі. Мұндай эпизодтарды оқу ауыр. Бірақ жазушының мақсаты да соғысты әсемдеу емес, оның адам табиғатын қаншалықты бұзатынын көрсету. Адам өлтіруге үйренген сайын адамдық шекарасынан алыстай береді. Осы тұста романдағы дін, иман, ғылым, Абай философиясы туралы алдыңғы тарауларда қозғалған мәселелер қайта еске түседі. Егер адамда жүрек пен ар болмаса, оның қолындағы ғылым да, қару да, билік те қауіпті.

Тоғызыншы тараудың соңғы бөліктеріндегі шайқастарда жараланған сарбаздар тағдыры арқылы бұл ой одан әрі күшейеді. 400-бетте Боғдан мен Тишиннің жарақат алып, ауыр жағдайда жатқаны, олардың жолдастарының қолдан келгенше көмек көрсетуге тырысқаны суреттеледі. Боғданның кеудесіндегі Иса бейнесі бар алқасын Ұланға ұсынып, оны отбасына жеткізуді өтінуі – романдағы діни мотивтің соғыс кеңістігіне қайта оралуы. Бір кездері Бенджамин Абай мен дін мәселесін ойласа, енді майдандағы қарапайым сарбаз үшін дін өлім алдында жұбанышқа айналады.

«Қазақстан жасасын!» деген Алексейдің үні мен «Қазақ халқы жасасын» деген жауап – романның Украина майданынан Қазақстанға қайта жалғанған бір символдық көпірі. Ұлттар арасындағы достық, адамның адамға қолдау көрсетуі, соғыс жағдайындағы бауырластық осы тұста шығармадағы адамгершілік идеясын бекіте түседі.

Оныншы тарауға келгенде оқиға қайтадан Сәмет пен Беккидің ғылыми әлеміне оралады. Бірақ бұл жолғы жағдай бұрынғыдан мүлде өзгеше. 408-беттен басталатын оныншы тараудың алғашқы беттерінде Сәмет пен Бекки Оқжетпестен алынған суды зерттеуге кіріседі. Олар судың изотоптық құрамын, дейтерий мөлшерін арнайы құралдармен тексереді. Нәтижелер ерекше көрсеткіш береді. Осыдан кейін зертханадағы бес бөтелке судың жоғалып кеткені анықталады. 408–409-беттердегі бұл оқиға романның ғылыми желісін қайтадан детективтік сипатқа енгізеді.

Сәмет үшін бұл жай ғана зертханалық материалдың жоғалуы емес. Ол бөтелкедегі судың кездейсоқ жоғалмағанын сезеді. Колиннің жоғалып кетуі де осы күдікті күшейтеді. 412-бетте Сәмет лагерь күзетшісінен Колинді көрген-көрмегенін сұрайды. Күзетші лагерьге бөтен адамның келмегенін айтады. Бірақ зертханадан бес бөтелке биоматериал ретінде сақталған судың жоғалғаны анықталады. Осыдан кейін полиция шақырылып, іздеу жұмыстары басталады.

413-бетте оқиға одан әрі шиеленіседі. Іздеу тобы Көкшенің ең биік шоқтығынан бұрын болмаған ғарыштық антеннаны табады. Бұл – романның алдыңғы тарауларындағы ғарыштық зерттеулер мен қазіргі ғылыми топтың сапары арасында күдікті байланыстың бар екенін көрсететін маңызды деталь. Антеннаның тау басына орнатылуы, Колин мен Эндрюдің сол биікке баруы, зертханадан судың жоғалуы бір-бірімен байланыса бастайды.

Оқиғаның шындығы 414–417-беттер аралығында ашыла түседі. Эндрюдің денесі таудан табылады. Ал Колин болса, болған жағдай туралы өзінің нұсқасын айтып, Эндрюдің биіктіктен құлап кеткенін түсіндіруге тырысады. Бірақ тергеушілердің күдігі сейілмейді. Себебі Колиннің құжаттары мен кейбір жеке заттары жоғалған, ал таудан ғарыштық антенна табылған. Ең маңыздысы – Эндрюдің өліміне қатысты күмәнді жайттар өте көп.

417-бетте шын мәнінде Колин мен Эндрю арасындағы қақтығыстың болғаны айқындалады. Колин ақша мен ғылыми жаңалықтың пайдасына байланысты ашуға беріліп, Эндрюге шабуыл жасайды. Оны құлатқаннан кейін академиктің өлгенін түсінеді де, мәйітін тас қуысына сүйреп апарып тастайды. Осы эпизод арқылы жазушы ғылыми ортадағы ашкөздік пен атаққұмарлықтың қаншалықты қауіпті салдарға апаратынын көрсетеді. Ғылым адамзатқа қызмет етудің орнына жеке пайдаға айналған кезде оның киесі кетеді.

Ал 418-бетте Колиннің зертханаға жасырын қайта кіріп, жоғалған суды іздейтіні суреттеледі. Ол Сәмет пен Беккидің жоқтығын пайдаланып, зертханаға кіреді. Бұл әрекет оның мақсатының жай ғана жеке қылмысты жасыру емес, ғылыми материалды иеленуге бағытталғанын көрсетеді. Осы тұста романның басынан бері айтылып келе жатқан дейтерий мәселесі қайтадан алдыңғы орынға шығады.

415-бетте Сәмет пен Бекки өзара сөйлесіп, жоғалған судың кімге қажет болуы мүмкін екенін ойлайды. Сәмет Колиннен күдіктенетінін айтып, оның Қазақстанға дейтерий іздеп келген болуы мүмкін екенін болжайды. Ал таудан табылған ғарыштық антенна олардың су зерттеумен ғана шектелмей, басқа мақсатпен де жүргенін аңғартады. Осылайша романның алғашқы тарауларындағы су мәселесі оныншы тарауда халықаралық құпия мәселеге айналады.

Оныншы тараудың соңғы бөліктері қайтадан адамдық сезімге оралады. Сәмет, Майкл және Бекки Астанада болады. 420–421-беттерде Сәмет шетелдік ғалымдарға елорданың көрікті жерлерін көрсетіп, Ақорда, министрліктер, Бәйтерек туралы әңгімелейді. Бұл көріністердің романға енуі де кездейсоқ емес. Бәйтерек туралы Ертөстік ертегісін айтып беру арқылы Сәмет қазақтың ұлттық мифологиясын қазіргі Астана кеңістігімен байланыстырады.

Самұрық – еркіндік пен қаһармандықтың белгісі ретінде түсіндіріледі. Сәмет Бәйтеректі Қазақстанның тәуелсіздігімен байланыстырып, оның халықтың ғасырлар бойғы арманын білдіретінін айтады. Осы тұста романның атауындағы «арзу» тағы бір мағынаға ие болады. Жеке адамның арманы ғана емес, тұтас халықтың арманы, тәуелсіздікке деген аңсары да «арзу» ұғымының ішіне кіреді.

Бұған дейін романның әр тұсында жеке адамның арзуы көрінді. Сәметтің ғылымға деген арзуы бар. Беккидің жаңа дүниені тануға деген арзуы бар. Бенджаминнің ақиқатты іздеуге деген арзуы бар. Ұланның елін қорғауға деген ары бар. Ал енді Астана мен Бәйтерек арқылы тұтас халықтың ғасырлар бойғы арзуы көрінеді. Осылайша романның атауы біртіндеп кеңейіп, жеке сезімнен ұлттық мұратқа, ұлттық мұраттан адамзаттық арманға қарай көтеріледі.

Оныншы тараудың соңғы беттеріндегі әуежай көрінісі романның эмоциялық салмағын тағы бір биікке шығарады. Беккидің Қазақстаннан қуанышпен кетіп бара жатып, Сәметтен ажырауға қиналуы, олардың бір-біріне деген сезімін ашық айтуы – бесінші тарауда Жұмбақтастың үстінде басталған махаббат желісінің заңды жалғасы. «Бізге келесің ғой?» деген Беккидің сөзіне Сәметтің «Барам, өзіңді іздеп барам, аяулым» деп жауап беруі олардың арасындағы байланыстың жай ғана сапар барысында пайда болған өткінші сезім емес екенін аңғартады.

Екі жастың арасын темір турникет бөліп, Бекки эскалатормен жоғары көтеріліп бара жатады. Сәмет оның артынан қарап, қолын көтереді. Қыз да қолын бұлғайды. Ара қашықтық ұлғайған сайын екеуінің арасындағы физикалық кеңістік көбейгенімен, олардың сезімі үзілмейді. Бұл көрініс романның басындағы Жұмбақтастың үстінде басталған махаббаттың уақытша емес, алыстаған сайын сағынышқа айналатын сезім екенін көрсетеді.

Адам ғылымды не үшін жасайды? Билікті не үшін пайдаланады? Табиғи байлықты кім үшін игереді? Дінді не үшін ұстанады? Соғыста не үшін қару алады? Жасанды интеллектіні не үшін дамытады? Ғарышты не үшін зерттейді? Сүйген адамы үшін неге тәуекелге барады? Осы сұрақтардың бәрі ақырында адамның ішкі табиғатына келіп тіреледі.

Сондықтан бесінші тараудан кейін «Арзу» романын тек оқиғалар романы ретінде қабылдау барған сайын қиындай түседі. Бұл жерде оқиға идеяны алып жүреді. Сәмет пен Беккидің махаббаты адам сезімінің тазалығын көрсетсе, Бенджаминнің Абайды тануы адамзаттық ойдың ұлттық шекарадан асып кететінін дәлелдейді. Морис Бюкай туралы желі ғылым мен иманның арақатынасын қозғайды. Осмий төңірегіндегі тартыс табиғи байлықтың геосаяси мәнін көрсетеді. Украинадағы соғыс ғылым мен техниканың адамзатқа қарсы қолданылғандағы сұмдық мүмкіндігін ашады. Ал Колиннің қылмысы ғылымды жеке басының пайдасына пайдаланудың адамды моральдық тұрғыдан қалай аздыратынын көрсетеді.

Шығарманы оқи отырып, осы кейіпкерлердің әрқайсысы бір-бірінен бөлек жүргенімен, олардың бәрі бір ғана үлкен сұрақтың төңірегінде жүргендей әсер қалдырады: адам болып қалу үшін адамға не керек? Ғылым ба? Иман ба? Ақыл ма? Махаббат па? Елдік сана ма? Жауапкершілік пе? Романның жауабы осы ұғымдардың ешқайсысын жалғыз қалдырмайды. Адамға олардың бәрі керек. Ғылымсыз өркениет дамымайды, бірақ ғылымсыздық емес, арсыз ғылым қауіпті. Имансыз рух әлсірейді, бірақ догма адамды тарылтады. Махаббатсыз адам жалғыз қалады, бірақ сезім де жауапкершілікті қажет етеді. Ұлттық сана болмаса, халықтың тарихи жадынан айырылуы мүмкін, бірақ ұлттық сана адамзаттық құндылықтардан ажырамауы тиіс.

Сол сияқты Бәйтерек те романның соңында жай ғана сәулеттік нысан болып қалмайды. Ол – халықтың арманының белгісі. Ертөстіктің Самұрықты қорғауы мен бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның өз болашағын қорғауы бір символдық кеңістікте тоғысады. Романның басындағы «болашаққа саяхат» осы тұста қайта еске түседі. Болашақ дегеніміз ғарыштағы жаңа планета ғана емес. Болашақ – бүгінгі адамның қандай таңдау жасағанынан кейінгі әлем. Егер адам табиғатты сақтаса, ғылымды дұрыс пайдаланса, соғыстан бас тартса, өзгенің мәдениетін құрметтесе, рухани дүниесін жоғалтпаса – болашақ бар. Ал керісінше болса, адамзаттың ең ұлы ғылыми жетістіктерінің өзі оны құтқара алмауы мүмкін.

Сондықтан «Арзу» романындағы ең үлкен арзу – ғарышқа жету ғана емес. Ең үлкен арзу – адамзаттың өз қолымен жасаған өркениетінің құрбаны болып қалмауы. Адам баласы Айға, Марсқа, алыстағы планеталарға жетуі мүмкін. «Джеймс Уэбб» секілді телескоптар арқылы Ғаламның терең қабаттарына үңілуі мүмкін. Жасанды интеллектіні дамытып, адам ойының мүмкіндігін бірнеше есе арттыруы мүмкін. Бірақ осының бәрінен кейін де адам өз жүрегінің қарапайым сұрақтарына жауап таба алмаса, оның өркениеті толыққанды өркениет бола алмайды.

Осы оқиғалардың барлығын бір романның бойына сыйғызу – автор үшін үлкен шығармашылық тәуекел. Кей тұста ғылыми баяндау көркем оқиғадан басым түсіп кетеді, кей тұста тарихи-философиялық шегіністер негізгі сюжеттің қарқынын баяулатады. Бірақ шығарманың табиғатын толық түсінгенде, бұл тәсілдің авторлық мақсатқа қызмет етіп тұрғанын байқаймыз. Әділбек Ыбырайымұлы оқырманға бір ғана оқиғаны айтып беруді емес, қазіргі адам өмір сүріп отырған күрделі әлемнің бірнеше қабатын қатар көрсетуді көздеген.

Осы жағынан алғанда, «Арзу» – оқырманнан да дайындықты талап ететін шығарма. Оны тек сюжет үшін оқысаңыз, кейбір ғылыми немесе тарихи шегіністер ұзақ көрінуі мүмкін. Ал шығармаға тұтас организм ретінде қарасаңыз, әр тараудың бір-бірімен байланысып тұрғанын аңғарасыз. Бурабайдағы су кейін дейтерий мәселесіне ұласады. Ғарыштық зерттеулер кейін Көкше тауының басындағы антеннамен байланысады. Абайдың ғылым туралы ойлары кейін жасанды интеллект пен ғылыми жауапкершілік мәселесіне келіп тіреледі. Соғыстағы технологиялық қару мен дрондар ғылымның екінші қырын көрсетеді. Ал Сәмет пен Беккидің махаббаты романның адамдық өзегін сақтап тұрады.

Соңғы беттердегі әуежайдағы қоштасу сондықтан да мен үшін ерекше әсерлі көрінді. Роман бойы адамзаттың алып мәселелері сөз болады: су, ғарыш, дін, ғылым, саясат, соғыс, ядролық қару, жасанды интеллект, табиғи байлық. Ал шығарманың соңында біз қайтадан екі адамның қасына келеміз. Сәмет пен Бекки. Екі адам. Екі жүрек. Бір-біріне деген сезім. Қоштасу. Сағыныш. Үміт. Романның алып әлемі осындай қарапайым адамдық сезімнің алдында қайтадан кішірейіп кетеді.

Мүмкін, жазушының айтқысы келген ең үлкен ойы да осында шығар. Адамзат қанша биікке көтерілсе де, оның ең үлкен байлығы – адамдық сезімі. Ғылым қанша дамыса да, оның мақсаты адамды ұмытпау болуы керек. Мемлекет қанша қуатты болса да, оның түпкі мақсаты адам өмірінің қауіпсіздігі болуы тиіс. Дін қанша ұлы болса да, ол адамды мейірімге бастауы керек. Ал адамның арманы қанша асқақ болса да, оның ішінде жүрек қалуы керек.

Сондықтан романды оқып болғаннан кейін «Арзу» деген сөзді жай ғана «арман» деп аударып қоя салу аздық ететінін түсінесіз. Арзу – адамның алға жылжуына себеп болатын ішкі қозғалыс. Бірақ сол арзу адамды қайда алып баратыны маңызды. Егер ол адамгершілікпен, ақылмен, иманмен, махаббатпен және жауапкершілікпен ұштасса – өркениетке жол ашады. Ал ашкөздікке, билікке, атаққа, өзгені басынуға ұласса – Колиннің тағдырындай қасіретке әкеледі.

Романның басында біз болашаққа саяхаттаймыз. Соңына қарай ғарышқа қараймыз. Ал осы екі шеттің арасында адамзаттың мыңдаған жылдық тарихы жатыр. Осы тұрғыдан алғанда, «Арзу» – уақыт пен кеңістік арқылы жасалған үлкен сапар. Бірақ бұл сапардың соңғы аялдамасы ғарыш емес. Ол – адам. Жазушы адамзат өркениетінің қаншалықты биікке көтерілгенін көрсеткен сайын, адамның өз жауапкершілігін еске салады. Ғылым дамиды, техника жетіледі, адам ғарышқа шығады, басқа планеталарды зерттейді, телескоптар арқылы миллиардтаған жыл бұрынғы әлемге қарайды. Бірақ егер адам өз жеріндегі суды сақтай алмаса, табиғатын қорғай алмаса, бір-біріне мейірім көрсете алмаса, онда сол ұлы жетістіктердің бәрі не үшін деген сұрақ туындайды. «Арзудың» терең философиялық астарының бірі де осында.

Сондықтан бұл романды оқып болғаннан кейін оның атауына басқаша қарай бастайсыз. «Арзу» – жай ғана бір нәрсені аңсау емес. Ол – адамды алға сүйрейтін күш. Ғылымның бастауы да – арзу. Белгісізді білсем деген құштарлық. Тарихты түсінсем деген ынта. Табиғатты сақтасам деген жауапкершілік. Адамды жақсартсам деген арман. Ғарыштың сырын ашсам деген талпыныс. Елдің болашағын ойласам деген азаматтық сана. Осы тұрғыдан алғанда, романдағы әрбір үлкен ізденістің түбінде бір арзу жатыр.

Әділбек Ыбырайымұлының «Арзу» романын оқып шыққаннан кейінгі әсерді бір ғана сөйлеммен түйіндеу қиын. Бұл – ауқымды ойға құрылған шығарма. Мұнда тарих бар, ғылым бар, дін бар, философия бар, экология бар, ғарыш бар. Бірақ осылардың бәрінен жоғары тұратын бір ғана мәселе бар. Ол – адамның тағдыры. Жазушы көне дәуірге барып, адамның рухани мәселесін көрсетеді. Қазақ тарихына үңіліп, елдік сананың тамырын іздейді. Семет арқылы ғылымның адамға қызмет етуі керектігін аңғартады. Су мәселесін қозғау арқылы табиғат алдындағы жауапкершілікті еске салады. Ал ғарышқа көз салу арқылы адамзаттың таным көкжиегінің қаншалықты кең екенін көрсетеді.

Бірақ романның бар салмағын таразылай келе, мен бір нәрсені анық сезіндім: адамзат қанша алысқа ұшса да, өзінің бастауын ұмытпауы керек. Ғарышты тану үшін Жерді тану керек. Жерді тану үшін табиғатты түсіну керек. Табиғатты түсіну үшін адамның өз табиғатын түсінуі керек. Ал адамның өз табиғатын түсіну үшін оның рухани әлеміне үңілу қажет. «Арзу» осы шеңбердің ішінде айналып келіп, ақырында адамды өзіне қайта жолықтырады. Сондықтан романның атауын мен адамның қол жетпеске ұмтылысы ғана емес, адамзаттың өзін-өзі іздеуінің көркем атауы деп қабылдадым.

Кітапты жапқан соң шығарма аяқталмайды. Керісінше, оның кейбір сұрақтары оқырманның ішінде жалғасып кетеді. Су туралы ойлайсыз. Тарих туралы ойлайсыз. Ғылым туралы ойлайсыз. Табиғат туралы ойлайсыз. Ғарыш туралы ойлайсыз. Адам туралы ойлайсыз. Болашақ туралы ойлайсыз. Содан кейін барып «Арзу» деген сөздің салмағын сезінесіз. Арзу – жетпеген нәрсеге ұмтылу ғана емес. Арзу – адамды алға бастайтын рухани күш. Арзу – ғылымның бастауы. Арзу – өнердің бастауы. Арзу – тарихты түсінуге деген ынта. Арзу – болашақты жақсартуға деген сенім. Ал ең үлкен арзу – адамның адам болып қалуы.

ӘділбекЫбырайымұлының романын оқып отырып түйгенім де осы. «Арзу» – өткенге қарап тұрып болашақты ойлайтын, болашаққа көз тіге отырып адамзаттың өткенін ұмытпайтын шығарма. Оның басты құндылығы да – осы уақыттардың арасындағы көпір болуға ұмтылуында. Ал сол көпірдің екі жағасында тұрған – адам және оның мәңгілік арманы.

 

Қанат АЛТЫНБЕК

Жазушы, зерттеуші,

Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі,

ҚР Ұлттық кітапханасының Ғалым хатшысы