ЕҢБЕК ҚҰНДЫЛЫҒЫ – ҚОҒАМ ТҰРАҚТЫЛЫҒЫНЫҢ НЕГІЗІ

Нұрғали ЖҮСІПБАЙ,
түрколог-сарапшы

 

Адамзат тарихында қоғамның дамуы мен мемлекеттің өркендеуін қамтамасыз еткен басты күштің бірі, шынтуайтына келгенде, еңбек. Еңбек арқылы адам өзін де, отбасын да, елін де көркейтеді. Қай кезеңде болмасын адал еңбек еткен адам құрметке ие болған. Сондықтан да еңбек адамының мәртебесін көтеру, жұмыспен қамтуды жетілдіру, әлеуметтік қорғау тетіктерін нығайту, көші-қон үдерістерін тиімді реттеу, еңбекқорлықты насихаттау және қоғамдағы түрлі тәуелділіктердің алдын алу, нақтылап айтсақ, бір-бірімен тығыз байланысқан маңызды бағыттар болып табылады. Бұл мәселелердің барлығы елдің әлеуметтік тұрақтылығына, халықтың әл-ауқатына және ұлт болашағына тікелей әсер етеді.

Байыбына барсақ, қазақ халқы ежелден еңбекті қастерлеген. «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей», «Еңбек – бәрін жеңбек» деген нақыл сөздер ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келеді. Ата-бабаларымыз баланы жастайынан еңбекке баулып, маңдай термен келген несібенің қадірін ұғындырған. Сондықтан еңбек адамын дәріптеу, шынтуайтына келгенде, жаңа бастама емес, ұлттың ғасырлар бойы қалыптасқан өмір салтының жалғасы.

Қазіргі жаһандану заманында еңбек ұғымы бұрынғыдан да терең мағынаға ие болды. Байыбына барсақ, технология дамып, өндіріс түрленіп, кәсіптердің сипаты өзгергенімен, қоғамның тірегі болып отырған қарапайым еңбек адамдарына деген қажеттілік ешқашан азаймайды. Мұғалім, дәрігер, құрылысшы, диқан, малшы, жүргізуші, инженер, кенші, металлург, тігінші, наубайханашы, электр маманы, дәнекерлеуші секілді сан түрлі кәсіп иелері ел экономикасының дамуына үлес қосып келеді. Олардың күнделікті еңбегі арқылы өндіріс тоқтамайды, өмір жалғасады.

Еңбек адамының бейнесін кеңінен таныту, шынтуайтына келгенде, жастардың еңбекке деген көзқарасын қалыптастырудың маңызды жолы. Қазіргі ақпараттық қоғамда танымалдылық көбіне шоу-бизнес, әлеуметтік желі жұлдыздары, уақытша қызығушылықтар төңірегінде қалыптасып жатады. Алайда шынайы құрметке лайық жандар, нақтылап айтсақ, елдің игілігі үшін аянбай еңбек етіп жүрген қарапайым азаматтар. Олардың өмір жолы мен жетістіктері бұқаралық ақпарат құралдарында, әдеби шығармаларда, кино және тележобаларда көбірек насихатталуы тиіс. Өйткені жастар кімге еліктесе, соған ұқсауға ұмтылады.

Байыбына барсақ, еңбек адамының абыройын арттыру тек марапат берумен шектелмейді. Ең алдымен, қоғамда еңбекке құрмет қалыптасуы қажет. Қарапайым жұмысшыны менсінбеу, кейбір кәсіптерді төмен санау сияқты түсініктерден арылу маңызды. Әрбір адал кәсіп  қадірлі. Мемлекеттің дамуы кеңседе отырған мамандармен ғана емес, зауыттағы жұмысшының, егістіктегі диханның, құрылыс алаңындағы шебердің, жолдағы жүргізушінің, ауруханадағы санитардың еңбегімен де жүзеге асады.

Жалпы жұмыспен қамту мәселесі, шынтуайтына келгенде, мемлекеттің әлеуметтік саясатының маңызды бағыты. Тұрақты жұмысы бар адамның ертеңгі күнге деген сенімі де берік болады. Еңбек нарығын дамыту, жаңа жұмыс орындарын ашу, кәсіпкерлікті қолдау, жастарды мамандыққа бейімдеу, нақтылап айтсақ, халықтың өмір сапасын жақсартудың басты тетіктерінің бірі. Бүгінгі күні еңбек нарығы үнемі өзгеріп келеді. Кейбір мамандықтар сұраныстан шығып жатса, жаңа кәсіп түрлері пайда болуда. Сондықтан азаматтардың заман талабына сай білім алып, кәсіби біліктілігін жетілдіруі аса маңызды.

Жастар арасындағы жұмыссыздық мәселесі ерекше назар аударуды қажет етеді. Жоғары оқу орнын немесе колледжді бітірген жас маманның еңбек жолын бастауында түрлі қиындықтар кездесуі мүмкін. Тәжірибенің жоқтығы, бос жұмыс орындарының шектеулілігі, еңбек нарығы мен білім беру жүйесінің арасындағы сәйкессіздік жас буынның толыққанды жұмысқа орналасуына кедергі келтіреді. Мұндай жағдайда мемлекет пен жұмыс берушілердің өзара ынтымақтастығы маңызды рөл атқарады. Жас мамандарды қолдау бағдарламалары, өндірістік тәжірибе, дуальды оқыту жүйесі, кәсіптік бағдар беру жұмыстары өз нәтижесін беруі тиіс.

Қоғамдағы әлеуметтік қорғау жүйесі халықтың әлсіз топтарына қолдау көрсетудің негізгі тетігі болып табылады. Әлеуметтік қорғау тек жәрдемақы төлеумен шектелмейді. Оның ауқымы әлдеқайда кең. Зейнетақы жүйесі, мүгедектігі бар азаматтарды қолдау, көпбалалы отбасыларға көмек көрсету, жұмыспен қамту шаралары, әлеуметтік қызметтер көрсету – осының бәрі әлеуметтік мемлекеттің негізгі міндеттерінің бірі.

 

Нақтылап айтсақ, әлеуметтік қорғау азаматтардың лайықты өмір сүруіне мүмкіндік беретін маңызды құрал. Әсіресе өмірдің қиын жағдайына тап болған жандар үшін бұл жүйенің маңызы ерекше. Қарттар, жалғызбасты аналар, ерекше қажеттілігі бар азаматтар, уақытша жұмыссыз қалған адамдар мемлекет қолдауын сезінгенде ғана қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылық нығая түседі. Әлеуметтік әділеттілік қағидаты қоғамдағы сенімнің қалыптасуына ықпал етеді.

Халықтың әл-ауқатын арттырудың тағы бір маңызды бағыты, шынтуайтына келгенде, кәсіпкерлікті дамыту. Шағын және орта бизнес жұмыс орындарын ашуға, экономиканы әртараптандыруға және азаматтардың табысын көбейтуге мүмкіндік береді. Байыбына барсақ, өз кәсібін ашып, бірнеше адамды жұмыспен қамтып отырған азаматтар да қоғамдағы еңбек адамының үлгісі болып саналады. Кәсіпкерлікке баулу, қаржылық сауаттылықты арттыру, жеңілдетілген несиелер мен мемлекеттік қолдау құралдарын тиімді пайдалану халықтың экономикалық белсенділігін күшейтеді.

Байыбына барсақ, көші-қон мәселесі де еңбек және әлеуметтік саясатпен тығыз байланысты. Адамдардың бір өңірден екінші өңірге қоныс аударуы, еңбек күші тапшы аймақтарға көшуі, урбанизация үдерістері қоғам өміріне әсер етеді. Қазақстанның кең байтақ аумағында халықтың орналасуы біркелкі емес. Кейбір өңірлерде халық саны азайып, еңбек ресурстары жетіспесе, енді бір аймақтарда тұрғындар саны шамадан тыс көбейіп келеді. Сондықтан көші-қон саясаты теңгерімді болуы тиіс.

Ішкі көші-қон халықтың өмір сүру деңгейін жақсартуға мүмкіндік беретін құралға айналуы қажет. Адам жаңа жерге көшкен кезде тек жұмыс тауып қана қоймай, баспанамен, әлеуметтік инфрақұрылыммен, білім және медицина қызметтерімен қамтамасыз етілуі маңызды. Бұл мәселелер кешенді түрде шешілгенде ғана көші-қон үдерісі оң нәтиже береді.

Шынтуайтына келгенде, шетелден тарихи Отанына оралған қандастардың қоғамға бейімделуі де маңызды мәселе. Олардың білім алуы, жұмысқа орналасуы, кәсіп ашуы, әлеуметтік ортаға сіңісуі мемлекеттің қолдауымен жүзеге асқанда ғана оң нәтижеге қол жеткізуге болады. Қандастардың келуі ұлттық демографияны нығайтып қана қоймай, еңбек ресурстарын толықтыруға да ықпал етеді.

Еңбекқорлықты насихаттау, нақтылап айтсақ, ұлттық тәрбиенің маңызды бөлігі. Қазіргі заманда тез табыс табуға ұмтылу, оңай жолмен байығысы келетін көзқарастар жастар арасында кездесіп жатады. Алайда ұзақ мерзімді жетістікке жетудің басты жолы, шынтуайтына келгенде, табандылық пен еңбек. Еңбекқор адам кез келген қиындықты жеңіп, өз мақсатына жете алады. Сондықтан бала тәрбиесінде еңбекке баулудың маңызы ерекше.

Негізінен отбасында бала ата-анасының іс-әрекетіне қарап өседі. Егер үйде еңбекке құрмет болса, бала да осы қасиетті бойына сіңіреді. Ата-ананың маңдай термен тапқан нанының қадірін сезінген ұрпақ адалдықты, жауапкершілікті және сабырлылықты үйренеді. Мектептегі еңбек тәрбиесі, кәсіптік бағдар беру жұмыстары, түрлі үйірмелер мен шығармашылық жобалар да жас буынның еңбекке деген көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді.

Байыбына барсақ, ұлы ойшыл Абай Құнанбайұлы «Еңбек қылмай тапқан мал дәулет болмас» деп бекер айтпаған. Оның қара сөздерінде де еңбек, білім және талап мәселелері кеңінен қозғалған. Абайдың еңбекті адамдық қасиеттің өлшемі ретінде қарастыруы бүгінгі күні де өз маңызын жоғалтқан жоқ. Еңбекқорлық, нақтылай айтсақ, табысқа жетудің ғана емес, рухани кемелденудің де жолы.

Қазіргі қоғам алдында тұрған маңызды міндеттердің бірі – түрлі тәуелділіктердің алдын алу. Нашақорлық, алкоголизм, құмар ойындарға әуестік, интернетке шектен тыс тәуелділік, электронды темекі мен басқа да зиянды әдеттер адам денсаулығына, отбасылық қатынастарға және қоғам тұрақтылығына қауіп төндіреді. Тәуелділікке шалдыққан адам еңбек ету қабілетінен айырылып, әлеуметтік ортадан оқшауланып, түрлі құқық бұзушылықтарға баруы мүмкін.

Тәуелділіктің алдын алу отбасынан басталады. Ата-ананың балаға көңіл бөлуі, сенімді қарым-қатынас орнатуы, бос уақытын тиімді ұйымдастыруы маңызды. Баланың психологиялық жағдайын бақылау, оның достарымен араласуын қадағалау, қызығушылықтарын қолдау – тәуелділіктің алдын алудың негізгі жолдары. Отбасындағы мейірім мен түсіністік көптеген мәселелердің алдын алады.

Мектеп пен жоғары оқу орындары да жастардың салауатты өмір салтын ұстануына ықпал етуі қажет. Спорттық үйірмелер, мәдени шаралар, еріктілер қозғалысы, шығармашылық жобалар жастардың бос уақытын пайдалы өткізуіне мүмкіндік береді. Қоғамдық ұйымдар мен бұқаралық ақпарат құралдары да бұл бағыттағы жұмыстарға белсенді араласуы тиіс.

Соңғы жылдары цифрлық технологиялардың дамуы жаңа тәуелділік түрлерінің пайда болуына әсер етті. Әлеуметтік желілерге шамадан тыс әуестік, онлайн ойындарға тәуелділік, интернет кеңістігіндегі жалған ақпараттар да жастардың психологиялық жағдайына әсер етуде. Сондықтан ақпараттық сауаттылықты арттыру, саналы цифрлық мәдениетті қалыптастыру уақыт талабына айналып отыр.

Шынтуайтына келгенде, еңбек етіп, өз орнын тапқан адам түрлі зиянды әдеттерден алыс болады. Өйткені еңбек адамның уақытын мазмұнды етеді, мақсат береді, жауапкершілік сезімін қалыптастырады. Еңбек арқылы адам өз қадірін сезінеді, қоғамға қажетті екенін түсінеді. Сондықтан еңбекке баулу, нақтылап айтсақ, тек экономикалық мәселе емес, рухани және әлеуметтік маңызы зор құндылық.

Байыбына барсақ, қоғамның тұрақтылығы мен мемлекеттің қуаты еңбек адамының мәртебесіне, жұмыспен қамту жүйесінің тиімділігіне, әлеуметтік қорғаудың сапасына, көші-қон саясатының үйлесімділігіне, еңбекқорлықтың дәріптелуіне және зиянды тәуелділіктердің алдын алу шараларына тікелей байланысты. Бұл бағыттардың әрқайсысы бір-бірімен сабақтасып, елдің болашағын айқындайтын маңызды факторларға айналады.

Еңбекке құрмет көрсетілген, әлеуметтік әділеттілік салтанат құрған, әр азамат өз мүмкіндігін жүзеге асыра алатын, жастар еңбекқорлықты өмірлік ұстанымға айналдырған қоғам ғана өркендей алады. Адал еңбек – адамның да, отбасының да, мемлекеттің де берекесі. Сондықтан еңбек құндылығын дәріптеу, еңбек адамын ардақтау және салауатты қоғам қалыптастыру – баршамызға ортақ міндет.

Еңбек адамының қоғамдағы беделін арттыру мәселесі мәдениет пен руханият саласымен де тығыз байланысты. Өйткені ұлттың дүниетанымы мен құндылықтар жүйесі көбінесе әдебиет, өнер, бұқаралық ақпарат құралдары арқылы қалыптасады. Қазақ әдебиетінде еңбек адамын ардақтау дәстүрі ежелден бар. Халық ауыз әдебиетіндегі еңбекке байланысты мақал-мәтелдерден бастап, Абай, Ыбырай, Сұлтанмахмұт, Сәбит Мұқанов, Ғабиден Мұстафин сынды қаламгерлердің шығармаларында еңбек адамының бейнесі ерекше орын алды. Олар еңбекті адамның абыройы мен өмірдің мәні ретінде көрсетті. Бүгінгі күні де осы дәстүр жалғасып, заманауи әдебиет пен публицистикада қарапайым еңбек иелерінің өмір жолы кеңінен насихатталуы қажет.

Қазіргі жастардың дүниетанымына әлеуметтік желілердің ықпалы зор. Сондықтан ақпараттық кеңістікте еңбек адамының үлгісін насихаттайтын сапалы контенттің үлесі арта түсуі керек. Күн сайын таңнан кешке дейін ел игілігі үшін еңбек етіп жүрген қарапайым жандардың тағдыры, олардың табысқа жету жолы, кәсіби шеберлігі, өмірлік ұстанымы туралы бейнебаяндар, деректі фильмдер, телебағдарламалар, мақалалар мен очерктер көбірек жарық көрсе, оның жастар тәрбиесіне тигізетін пайдасы мол болмақ. Өйткені жастар қоғамдағы нақты үлгілерге қарап өседі. Адал еңбекпен табысқа жеткен азаматтардың өмірі жас буынға жігер беріп, еңбекке деген құрметті күшейтеді.

Бүгінгі таңда еңбек нарығы цифрландыру, жасанды интеллект және автоматтандыру үдерістерінің ықпалымен өзгеріп келеді. Бұл өзгерістер кейбір мамандықтардың маңызын төмендетсе, жаңа кәсіптердің пайда болуына жол ашуда. Сондықтан өмір бойы білім алу қағидаты бұрынғыдан да маңызды болып отыр. Қазіргі адам бір ғана мамандықпен шектелмей, заман талабына сәйкес жаңа дағдыларды меңгеруге, кәсіби біліктілігін үнемі жетілдіруге дайын болуы керек. Мұндай қабілет адамның еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін арттырып қана қоймай, оның әлеуметтік тұрақтылығына да әсер етеді.

Кәсіптік-техникалық білім беру жүйесінің рөлі де ерекше. Ұзақ уақыт бойы қоғамда жоғары білім алуға басымдық беріліп, жұмысшы мамандықтарының беделі біршама төмендеп қалғаны жасырын емес. Соның салдарынан көптеген өндіріс орындары білікті мамандар тапшылығына тап болды. Шын мәнінде, дәнекерлеуші, электрик, слесарь, токарь, механик, құрылысшы, аспаз, тігінші сияқты мамандықтар экономиканың нақты секторын дамытуда маңызды рөл атқарады. Бұл кәсіптердің иелері елдің өндірістік әлеуетін нығайтып, халықтың күнделікті тұрмысын қамтамасыз етеді. Сондықтан жұмысшы мамандықтарының беделін арттыру, жастарды осы салаларға тарту, заманауи технологиялармен жабдықталған колледждер желісін дамыту маңызды міндеттердің біріне айналып отыр.

Ауылдық жерлердегі жұмыспен қамту мәселесі де ерекше назар аударуды қажет етеді. Қазақ халқының едәуір бөлігі ауылдық елді мекендерде тұрады. Сондықтан ауылдағы тұрғындардың табысын арттыру, инфрақұрылымды жетілдіру, шағын кәсіпкерлікті дамыту, кооперативтер құру, ауыл шаруашылығы өнімдерін өңдеу салаларын өркендету арқылы жаңа жұмыс орындарын ашу маңызды. Ауылдың дамуы елдің азық-түлік қауіпсіздігімен ғана емес, ұлттық құндылықтардың сақталуымен де байланысты. Ауылда тұрақты жұмыс орындарының болуы жастардың туған жерінде қалып, еңбек етуіне мүмкіндік береді.

Мал шаруашылығы мен егіншілік қазақ халқының дәстүрлі кәсібі болып саналады. Бүгінгі күні агроөнеркәсіп кешені заманауи технологиялармен ұштасып, жаңа даму кезеңіне қадам басты. Сандық технологиялар, тамшылатып суару жүйелері, заманауи техника, селекция және логистика саласындағы жетістіктер ауыл шаруашылығын жаңа деңгейге көтеруге мүмкіндік беріп отыр. Осындай өзгерістерді тиімді пайдалану ауыл тұрғындарының әл-ауқатын арттырып, жаңа жұмыс орындарының ашылуына ықпал етеді.

Әйелдердің еңбек нарығындағы белсенділігі де қоғам дамуының маңызды көрсеткіштерінің бірі. Қазіргі таңда қазақстандық әйелдер ғылымда, білім беру саласында, медицинада, кәсіпкерлікте, мемлекеттік қызметте және өндірісте табысты еңбек етіп келеді. Сонымен қатар ана мен баланы қорғау, әйелдердің еңбек құқықтарын сақтау, жұмыс пен отбасы арасындағы тепе-теңдікті қамтамасыз ету мәселелері де өзекті болып отыр. Отбасы институтының беріктігі мен әйелдердің қоғамдағы белсенділігі өзара үйлесімді дамығанда ғана тұрақты қоғам қалыптасады.

Ерекше қажеттілігі бар азаматтарды жұмыспен қамту да әлеуметтік әділеттіліктің маңызды көрсеткіші саналады. Мүмкіндігі шектеулі жандардың қоғамнан оқшауланбауы, олардың еңбек етуге деген құқығының қамтамасыз етілуі өркениетті мемлекеттің басты қағидаларының бірі. Қазіргі заманғы технологиялар мен қашықтан жұмыс істеу мүмкіндіктері ерекше қажеттілігі бар азаматтардың кәсіби әлеуетін толық пайдалануға жол ашуда. Мұндай адамдардың қоғам өміріне белсенді араласуы олардың өзіне деген сенімін арттырып қана қоймай, қоғамдағы мейірімділік пен жауапкершілік құндылықтарын нығайта түседі.

Еңбек қауіпсіздігі мәселесі де ерекше маңызға ие. Әрбір азаматтың қауіпсіз жағдайда еңбек етуге құқығы бар. Өндірістегі жазатайым оқиғалардың алдын алу, еңбек жағдайын жақсарту, заманауи қорғаныс құралдарымен қамтамасыз ету, жұмысшылардың денсаулығын сақтау, шынтуайтына келгенде, жұмыс берушілер мен мемлекет алдындағы маңызды міндеттердің бірі. Өйткені адам өмірі мен денсаулығынан қымбат ештеңе жоқ.

Әлеуметтік қорғау жүйесінің тиімділігі халықтың мемлекетке деген сенімін нығайтады. Қоғамның әлсіз топтарын қолдау, қиын жағдайға тап болған азаматтарға көмек көрсету, әлеуметтік қызметтердің сапасын арттыру, нақтылап айтсақ, әлеуметтік мемлекет қағидаттарының басты көрінісі. Әсіресе көпбалалы отбасыларға, қарттарға, мүгедектігі бар азаматтарға, жалғызбасты аналарға көрсетілетін қолдау олардың өмір сүру сапасын жақсартып қана қоймай, қоғамдағы бірлік пен өзара жауапкершілікті күшейтеді.

Мәселе мәніне бойласақ, қазіргі әлемдегі көші-қон үдерістері экономикалық, демографиялық және әлеуметтік өзгерістермен тығыз байланысты. Урбанизация құбылысы халықтың ірі қалаларға шоғырлануына ықпал етіп отыр. Бұл өз кезегінде тұрғын үй, инфрақұрылым, білім беру және денсаулық сақтау салаларына қосымша жүктеме түсіреді. Сондықтан өңірлер арасындағы даму теңгерімін сақтау, шағын қалалар мен ауылдық аймақтардың әлеуетін арттыру, жаңа өндіріс орындарын ашу – ішкі көші-қонды тиімді реттеудің маңызды тетіктері болып табылады.

Шынтуайтына келгенде, қоғамдағы тәуелділіктердің алдын алу тек медицина саласының немесе құқық қорғау органдарының міндеті емес. Бұл – бүкіл қоғамға ортақ мәселе. Нашақорлық, ішімдікке салыну, құмар ойындар, синтетикалық есірткілер, электронды темекі, интернетке тәуелділік сияқты келеңсіз құбылыстар жастардың денсаулығына, болашағына және отбасылық қарым-қатынастарға теріс әсер етеді. Мұндай қауіптердің алдын алу – отбасының, мектептің, қоғамның және мемлекеттің бірлескен жұмысы.

Спорт пен дене шынықтыру – жастарды зиянды әдеттерден сақтайтын тиімді құралдардың бірі. Спорт адамды тәртіпке, төзімділікке, жауапкершілікке тәрбиелейді. Спортпен шұғылданатын жастардың бос уақыты пайдалы істерге жұмсалып, өмірге деген белсенді көзқарасы қалыптасады. Сондықтан бұқаралық спортты дамыту, ауылдық жерлерде спорт нысандарын көбейту, балалар мен жасөспірімдерге арналған үйірмелердің қолжетімділігін арттыру маңызды.

Адамның рухани және психологиялық саулығы оның өмірдегі белсенділігімен, қоғамға пайдалы іс атқаруымен, өз орнын табуымен тығыз байланысты. Бүгінгі күні психологтар мен әлеуметтанушылар да еңбекке араласқан, нақты мақсаты бар, өз еңбегінің нәтижесін көріп жүрген адамдардың түрлі зиянды әдеттерге сирек бой алдыратынын айтады. Өйткені еңбек адамның тек материалдық қажеттілігін өтеп қана қоймайды, оның өзін қоғамның бір бөлшегі ретінде сезінуіне, өмірінің мәнін табуына мүмкіндік береді. Сондықтан еңбекке баулу – тәрбиенің де, әлеуметтік саясаттың да, ұлттық қауіпсіздіктің де маңызды құрамдас бөлігі.

Жастар тәрбиесінде еңбекке баулу мәселесі ерекше орын алады. Өкінішке қарай, соңғы жылдары қоғамда жеңіл жолмен баю, қысқа уақытта табыс табу, атақ пен даңққа оңай қол жеткізу секілді көзқарастар белең алып келеді. Әлеуметтік желілердегі жасанды өмір салты, тез табысқа жеткендей көрінетін адамдардың бейнелері кейбір жастардың санасында шынайы өмір туралы қате түсінік қалыптастыруда. Ал шын мәнінде, кез келген жетістік үздіксіз ізденіс пен табанды еңбектің нәтижесі екенін ұғындыру – отбасы мен білім беру жүйесінің басты міндеттерінің бірі.

Қазақ халқы ешқашан масылдықты дәріптемеген. Керісінше, ел ішінде еңбексүйгіш, іскер, шебер, кәсіпке бейім адамдар ерекше құрметке ие болған. Қолөнермен айналысқан ұсталар, зергерлер, егін еккен диқандар, мал баққан шаруалар, киіз үй жасаған шеберлер, ер-тұрман дайындаған ісмерлер – бәрі де қоғамның тірегі саналған. Халық арасында «Жатып ішер жалқаудың жаны кедей», «Еңбек етсең, емерсің», «Бейнет түбі – зейнет» деген мақалдардың кең таралуы да тегін емес. Бұл сөздердің астарында ұлттың өмірлік тәжірибесі мен дүниетанымы жатыр.

Ұлы Абайдың «Тамағы тоқтық, жұмысы жоқтық аздырар адам баласын» деген сөзі бүгінгі күн үшін де аса маңызды. Расында, адамның бос жүруі, өмірлік мақсатының болмауы түрлі теріс әрекеттерге жол ашады. Сондықтан жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру, оларды спортқа, өнерге, ғылымға, кәсіпке баулу – тәуелділіктің алдын алудың ең сенімді жолдарының бірі.

Мемлекет тарапынан жүзеге асырылып жатқан жастар саясатының да басты мақсаты – жас ұрпақтың өз қабілетін жүзеге асыруына жағдай жасау. Жастар тәжірибесі, кәсіпкерлікті қолдау бағдарламалары, гранттар, жеңілдетілген несиелер, еріктілер қозғалысы, шығармашылық жобалар – осының бәрі жас азаматтардың қоғам өміріне белсенді араласуына мүмкіндік береді. Мұндай бастамалардың түпкі мақсаты – еңбекке қабілетті, білімді, жауапты және отаншыл ұрпақ қалыптастыру.

Еңбек пен әлеуметтік қорғау мәселесі отбасы институтымен де тығыз байланысты. Отбасы – адамның алғашқы мектебі, алғашқы еңбек тәрбиесін алатын ортасы. Бала ата-анасының өмір сүру салтына, еңбекке деген көзқарасына қарап өседі. Егер отбасында адал еңбекке құрмет көрсетілсе, бала да сол құндылықтарды бойына сіңіреді. Ал еңбекке немқұрайлы қарау, масылдыққа үйрену, жауапкершіліктен қашу сияқты теріс көзқарастар ұрпақ тәрбиесіне де кері әсерін тигізеді.

Қазіргі таңда көптеген ата-аналар балаларын материалдық тұрғыдан қамтамасыз етуге күш салады, бірақ кейде еңбек тәрбиесіне жеткілікті көңіл бөлінбей жатады. Бала дайын дүниенің қадірін түсінуі үшін оның артында қаншама еңбек жатқанын сезінуі керек. Үй шаруасына араласу, белгілі бір жауапкершілікті сезіну, үлкендерге көмектесу – еңбекке тәрбиелеудің алғашқы баспалдағы. Мұндай тәрбие алған бала ертең өмірде кездесетін қиындықтарға төзімді болып қалыптасады.

Қоғамдағы әлеуметтік қорғау жүйесінің тиімділігі азаматтардың өзіне деген сенімін арттырады. Әлеуметтік қолдау адамның еңбек етуге деген ынтасын төмендетпеуі керек, керісінше, қиын жағдайда қалған азаматтың қайтадан қалыпты өмірге оралуына мүмкіндік беретін құрал болуы тиіс. Әлеуметтік саясаттың түпкі мақсаты – адамның өмір бойы мемлекетке тәуелді болуы емес, оның өз күшіне сеніп, толыққанды өмір сүруіне жағдай жасау.

Әлемдік тәжірибеге назар аударсақ, дамыған мемлекеттердің барлығы еңбек мәдениетіне ерекше мән береді. Жапония, Германия, Оңтүстік Корея, Сингапур сияқты елдердің жетістіктерінің негізінде ең алдымен еңбекке деген құрмет жатыр. Бұл мемлекеттерде қарапайым жұмысшыдан бастап жоғары лауазымды маманға дейін өз ісіне жауапкершілікпен қарайды. Уақытты бағалау, сапаға мән беру, кәсіби шеберлікті жетілдіру сияқты қасиеттер олардың ұлттық мінезіне айналған. Қазақстан үшін де еңбек мәдениетін қалыптастыру аса маңызды.

Елімізде еңбек өнімділігін арттыру мәселесі де күн тәртібінен түскен емес. Тек көп жұмыс істеу ғана емес, жұмысты тиімді ұйымдастыру, инновациялық технологияларды енгізу, кәсіби біліктілікті жетілдіру, цифрлық мүмкіндіктерді пайдалану да үлкен маңызға ие. Өйткені бәсекеге қабілетті экономика құру үшін сапалы еңбек пен жоғары өнімділік қажет.

Экономикалық тұрақтылық пен әлеуметтік әл-ауқаттың арасындағы байланыс өте тығыз. Экономикасы қуатты мемлекет қана халықты сапалы біліммен, қолжетімді медициналық қызметпен, әлеуметтік қолдаумен қамтамасыз ете алады. Ал экономиканың дамуы еңбек адамының маңдай терімен жүзеге асады. Сондықтан еңбек адамына қамқорлық жасау, оның құқығын қорғау, лайықты жалақымен қамтамасыз ету, қауіпсіз еңбек жағдайын қалыптастыру – мемлекеттің маңызды міндеттерінің бірі.

Қазіргі кезеңде еңбек миграциясы әлемдік құбылысқа айналып отыр. Адамдар жақсы жұмыс пен жоғары табыс іздеп, түрлі елдер мен аймақтарға қоныс аударады. Бұл құбылыс Қазақстанға да тән. Ең бастысы, көші-қон үдерістері мемлекет мүддесіне сай, заң аясында және әлеуметтік тұрақтылықты сақтай отырып жүргізілуі қажет. Еңбек ресурстарының тиімді орналасуы өңірлердің теңгерімді дамуына ықпал етеді.

Ішкі көші-қон үдерістерінде ауыл мен қала арасындағы алшақтықты азайтудың маңызы зор. Егер ауылдық жерлерде сапалы жол, интернет, медицина, білім, мәдениет және тұрақты жұмыс орындары болса, халықтың туған жерінен жаппай көшіп кетуінің де алдын алуға болады. Сондықтан өңірлерді дамыту, шағын қалалар мен ауылдардың әлеуетін арттыру – ұзақ мерзімді маңызы бар міндет.

Бүгінгі ұрпаққа тек жоғары жалақы алатын маман болуды ғана емес, өз кәсібін сүйетін, қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінетін азамат болуды үйрету қажет. Өйткені нағыз бақыт адамның қанша табыс тапқанымен ғана өлшенбейді. Адам өз ісінен ләззат алып, еңбегінің елге пайда әкелетінін сезінген кезде ғана өмірінің мәнін табады.

Қоғамда еңбек адамының беделі артқан сайын адалдық, жауапкершілік, тәртіп, өзара сыйластық сияқты құндылықтар да нығая түседі. Ал мұндай құндылықтар үстемдік құрған ортада қылмыс азайып, әлеуметтік шиеленістер төмендеп, ұлттың рухани келбеті кемелдене түседі. Сондықтан еңбекке құрмет көрсету – тек экономикалық мәселе ғана емес, ұлттық идеологияның маңызды бөлігі.

Ғасырлар бойы қазақ даласында қалыптасқан «Адал еңбек – адал несібе» деген түсінік бүгінгі таңда да өзектілігін жоғалтқан жоқ. Еліміздің болашағы – еңбекқор, білімді, отаншыл және жауапты азаматтардың қолында. Қоғамдағы әрбір адам өзінің маңдай терімен тапқан нәпақасының қадірін біліп, өзгелердің еңбегіне құрметпен қарағанда ғана берекелі мемлекет құруға болады.

Еңбек ұғымы тек материалдық игілік өндірумен ғана шектелмейді. Ол адамның ішкі мәдениетін, азаматтық жауапкершілігін, өмірге деген көзқарасын қалыптастыратын рухани категория болып табылады. Адам өз еңбегінің нәтижесін көрген сайын өзіне деген сенімі артады, айналасына пайда келтіріп жүргенін сезінеді, қоғам алдындағы жауапкершілігін тереңірек түсінеді. Сондықтан еңбекке негізделген қоғам әрқашан тұрақты, берекелі және болашағына сенімді болады.

Қазіргі таңда әлем елдері жаңа технологиялар дәуіріне қадам басып отыр. Жасанды интеллект, автоматтандыру, роботтандыру үдерістері бұрынғы кәсіптердің сипатын өзгертіп, жаңа мүмкіндіктерге жол ашуда. Мұндай жағдайда еңбек адамының бәсекеге қабілеттілігі оның тек білімімен ғана емес, үнемі ізденіп, жаңа дағдыларды меңгеру қабілетімен де өлшенеді. Заман өзгерген сайын адамның кәсіби бейімделу мүмкіндігі де маңызды бола түсуде. Бір мамандықпен шектелмей, жаңа технологияларды меңгеріп, үздіксіз даму жолында болу – бүгінгі күннің талабы.

Цифрлық экономиканың дамуы қашықтан жұмыс істеу мәдениетін қалыптастырды. Бұл көптеген азаматтарға жаңа мүмкіндіктер ашты. Әсіресе, шалғай елді мекендерде тұратын жастар үшін қашықтан еңбек ету, онлайн білім алу, электронды қызмет көрсету салалары табыс табудың жаңа көзіне айналып келеді. Сонымен бірге мұндай өзгерістер цифрлық сауаттылықтың маңызын арттыра түсті. Өйткені заманауи қоғамда ақпараттық технологияларды меңгеру – уақыт талабы.

Білім мен еңбек – бір-бірінен ажырамайтын ұғымдар. Білімсіз еңбек өнімді болмайды, ал еңбекпен ұштаспаған білімнің пайдасы шектеулі. Қазақтың ұлы ағартушысы Ыбырай Алтынсарин жастарды білім мен еңбекке қатар үндеді. Оның шығармаларында еңбексүйгіштік, талаптылық, табандылық секілді қасиеттер ерекше дәріптелді. Бүгінгі күні де осы ұстаным өзінің өміршеңдігін жоғалтқан жоқ. Бәсекеге қабілетті ұлт қалыптастыру үшін білім мен еңбекті қатар дамыту қажет.

Мемлекеттің басты байлығы – оның табиғи ресурстары емес, адам капиталы. Білімді, дені сау, еңбекқор, жауапты азаматтар елдің дамуының негізгі қозғаушы күшіне айналады. Сондықтан адам капиталына инвестиция салу – болашаққа салынған инвестиция. Білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау жүйелерін жетілдіру арқылы мемлекет азаматтардың әлеуетін толық жүзеге асыруына жағдай жасайды.

Қоғамда еңбек адамының абыройын арттыру үшін еңбекақы төлеу жүйесінің әділетті болуы маңызды. Адал еңбек еткен адамның еңбегі лайықты бағаланғанда ғана еңбекке деген ынта артады. Әсіресе, мұғалімдер, дәрігерлер, құтқарушылар, мәдениет қызметкерлері, өндіріс саласындағы жұмысшылар, ауыл еңбеккерлері сияқты қоғам үшін маңызды мамандық иелерінің мәртебесін арттыру елдің әлеуметтік тұрақтылығына оң әсер етеді. Адам өз еңбегінің бағаланатынын сезінген кезде кәсіби шеберлігін жетілдіруге, сапалы жұмыс істеуге ұмтылады.

Әлеуметтік қорғау жүйесі азаматтарды қиын жағдайда қолдаумен қатар, олардың өмірге деген сенімін нығайтуы тиіс. Көпбалалы отбасыларды, қарттарды, ерекше қажеттілігі бар жандарды, уақытша жұмыссыз қалған азаматтарды қолдау қоғамдағы ынтымақ пен өзара жауапкершілік қағидаларын күшейтеді. Әлеуметтік саясаттың басты мақсаты – адамның қадір-қасиетін сақтау және оның толыққанды өмір сүруіне мүмкіндік беру.

 

Қоғамдағы әлеуметтік әділеттілік мәселесі де еңбек құндылығымен тығыз байланысты. Әділетті қоғамда әрбір азаматтың қабілеті мен еңбегі бағаланып, адал еңбекпен жетістікке жетуге мүмкіндік беріледі. Мұндай ортада азаматтардың мемлекетке деген сенімі артып, қоғамдық келісім нығая түседі. Ал әлеуметтік әділеттілік әлсіреген жерде немқұрайлылық, сенімсіздік, түрлі келеңсіз құбылыстар белең алуы мүмкін.

Көші-қон мәселесіне қатысты да адам факторы бірінші орында тұрады. Қандай өңірде болмасын азаматтың жайлы өмір сүруіне, жұмыс табуына, білім мен медицина қызметтеріне қол жеткізуіне жағдай жасалған кезде ғана көші-қон үдерістері оң сипат алады. Өңірлердің біркелкі дамуы, инфрақұрылымның жетілдірілуі, жаңа өндірістердің ашылуы халықтың өмір сапасын жақсартып, ішкі тұрақтылықты нығайтады.

Тәуелділіктің алдын алу мәселесінде бұқаралық ақпарат құралдарының да жауапкершілігі ерекше. Теледидар, радио, газет-журналдар, интернет басылымдары, әлеуметтік желілер арқылы салауатты өмір салтын насихаттау, зиянды әдеттердің зардаптарын түсіндіру, еңбек адамының жарқын бейнесін көрсету жастардың дүниетанымын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Қоғам қандай құндылықтарды дәріптесе, өскелең ұрпақ та соған ұмтылады.

Әсіресе құмар ойындарға тәуелділік соңғы жылдары күрделі әлеуметтік мәселеге айналып отыр. Жеңіл жолмен пайда табуға деген құмарлық көптеген отбасылардың берекесін кетіріп, адамдарды қарызға батырып, психологиялық күйзеліске ұшыратуда. Мұндай дерттің алдын алуда қаржылық сауаттылықты арттырудың, еңбекпен табылған табыстың қадірін түсіндірудің маңызы зор. Адал еңбекпен келген табыстың ғана берекелі болатынын халық даналығы әлдеқашан дәлелдеп қойған.

Жастар арасында интернетке және әлеуметтік желілерге тәуелділік мәселесі де өзекті. Виртуалды әлемге шамадан тыс әуестік адамның шынайы өмірден алшақтауына, уақытын бос өткізуіне, психологиялық күйзеліске түсуіне себеп болуы мүмкін. Сондықтан саналы цифрлық мәдениетті қалыптастыру, кітап оқуға, спортқа, өнерге, шығармашылыққа баулу маңызды. Бос уақытын пайдалы істерге арнаған жастар түрлі теріс әдеттерден алшақ болады.

Қазақ халқы үшін еңбек әрқашан адамгершілік ұғымымен қатар тұрған. «Мал жұтайды, өнер жұтамайды», «Кәсіп түбі – нәсіп», «Талапты ерге нұр жауар» деген нақыл сөздердің бәрі халықтың еңбекке деген көзқарасын білдіреді. Бұл рухани мұра бүгінгі буын үшін де маңызын жоғалтқан жоқ. Қандай қоғамда болмасын адамның қадірі оның байлығымен емес, адал еңбегімен, елге сіңірген қызметімен өлшенеді.

Бүгінгі Қазақстан үшін еңбек адамының беделін көтеру, жұмыспен қамтуды жетілдіру, әлеуметтік қорғау жүйесін нығайту, көші-қон саясатын тиімді жүргізу, еңбекқорлықты насихаттау және тәуелділіктің алдын алу – бір-бірімен сабақтас стратегиялық міндеттер. Бұл бағыттар табысты жүзеге асқанда ғана әлеуметтік әділеттілікке негізделген, бәсекеге қабілетті, рухани тұрғыдан кемел қоғам қалыптасады.

Елдің ертеңі – бүгінгі жастар. Ал жастардың болашағы олардың бойына сіңген құндылықтарға байланысты. Егер өскелең ұрпақ еңбекқорлықты, білімділікті, жауапкершілікті, отаншылдықты өмірлік қағидат ретінде қабылдаса, мемлекет те қуатты, қоғам да берік болады. Адал еңбекке сүйенген қоғамда береке болады, бірлік болады, тұрақтылық болады. Сондықтан еңбек құндылығын ұлықтау – тек экономикалық міндет емес, ол ұлттың рухани жаңғыруының, әлеуметтік тұрақтылығының және жарқын болашағының кепілі.

Еңбек – өркениеттің бастауы, қоғамның қозғаушы күші, адам өмірінің мәнін айқындайтын ең ұлы құндылықтардың бірі. Адам баласы жер бетінде пайда болған сәттен бастап тіршілік ету үшін еңбек етті. Табиғаттың қатал жағдайына бейімделді, кәсіп игерді, ұрпағын тәрбиеледі, мәдениет қалыптастырды. Сондықтан еңбек тек күнкөріс көзі ғана емес, тұтас өркениетті қалыптастырған құбылыс ретінде бағалануы тиіс. Осы тұрғыдан алғанда, еңбек адамының қоғамдағы орнын айқындау, оның мәртебесін көтеру – ел болашағына салынған инвестиция.

Тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуы мен дамуы да сан мыңдаған қарапайым еңбек адамдарының еселі еңбегінің арқасында жүзеге асты. Еліміздің әр өңірінде егін егіп, мал өсіріп, кен қазып, зауыттарда өнім шығарып, мектептерде шәкірт тәрбиелеп, ауруханаларда адам өмірін арашалап жүрген азаматтар – мемлекеттің шынайы тірегі. Олар кейде көпшілік назарынан тыс қалып жатады. Алайда мемлекеттің күнделікті тыныс-тіршілігі дәл осы қарапайым адамдардың адал еңбегінің арқасында жалғасып келеді.

Еңбек адамының бейнесі жас ұрпақ үшін өнеге мектебіне айналуы керек. Өйткені кез келген елдің болашағы оның жастарының қандай құндылықтарды бойына сіңіргеніне байланысты. Егер жас буын атақ пен байлыққа апаратын жеңіл жолды іздеуге бейімделсе, онда қоғамда тұтынушылық психология күшейеді. Ал адал еңбекке, кәсіби шеберлікке, жауапкершілікке құрмет қалыптасқан жерде жас ұрпақтың бойында табандылық, мақсаткерлік, елге қызмет ету секілді қасиеттер орнығады.

Қоғамдағы еңбек мәдениетін қалыптастыруда отбасының рөлі ерекше. Бала дүниеге келген сәттен бастап ата-анасының мінез-құлқына, өмір салтына қарап өседі. Егер отбасы мүшелері еңбекке жауапкершілікпен қарап, өз ісіне адал болса, бұл қасиеттер бала санасына да табиғи түрде сіңеді. Сондықтан отбасындағы еңбек тәрбиесі ұлттық тәрбиенің ажырамас бөлігі болып қала береді. Қазақ халқы баланы жастайынан еңбекке араластырып, оның бойында жауапкершілік сезімін қалыптастырған. Ұл балаға мал бағу, егіншілік, қолөнер үйретілсе, қыз балаға үй шаруасы, ісмерлік, қонақ күту дәстүрлері үйретілген. Мұның бәрі болашақта өмірге бейім, еңбекқор азамат қалыптастырудың тиімді жолы болды.

Бүгінгі таңда еңбек тәрбиесі жаңа мазмұнмен толығып отыр. Қазіргі заманның баласы тек дәстүрлі кәсіптерді ғана емес, цифрлық технологияларды, шет тілдерін, заманауи мамандықтарды меңгеруге ұмтылуы тиіс. Өйткені жаһандану дәуірінде бәсекеге қабілеттілік үздіксіз дамумен өлшенеді. Еңбекке баулу дегеніміз – тек дене еңбегіне үйрету емес, сонымен қатар интеллектуалдық еңбекке, шығармашылық ізденіске, кәсіпкерлікке, жаңашылдыққа тәрбиелеу.

Жұмыспен қамту мәселесі қоғамның әлеуметтік ахуалына тікелей ықпал етеді. Тұрақты жұмысы бар адамның ертеңге деген сенімі берік болады. Ал жұмыссыздық әлеуметтік мәселелердің ушығуына, кедейліктің артуына, түрлі тәуелділіктердің таралуына алып келуі мүмкін. Сондықтан жаңа жұмыс орындарын ашу, еңбек нарығын дамыту, жастарды кәсіпке бейімдеу, кәсіби даярлау жүйесін жетілдіру мемлекет саясатының маңызды бағыттарының бірі болып қала береді.

Еңбек нарығындағы өзгерістер адамнан үнемі ізденуді талап етеді. Бұрын бір мамандықты игеру өмір бойына жеткілікті саналса, қазір жаңа жағдай қалыптасты. Технология дамыған сайын кейбір кәсіптер жойылып, олардың орнына жаңа мамандықтар пайда болуда. Сондықтан үздіксіз білім алу, қайта даярлау, кәсіби машықтарды жетілдіру заман талабы болып отыр. Бұл әсіресе жастар үшін ғана емес, барлық буын өкілдері үшін маңызды.

Қоғамның әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етуде әлеуметтік қорғау жүйесінің орны ерекше. Әлеуметтік қорғау – қайырымдылық емес, ол мемлекеттің өз азаматтары алдындағы жауапкершілігінің көрінісі. Әсіресе ерекше күтімді қажет ететін азаматтарға, көпбалалы отбасыларға, қарттарға, уақытша жұмыссыз қалған адамдарға қолдау көрсету – өркениетті мемлекеттің белгісі. Әлеуметтік қолдау жүйесі адамның өз күшіне сеніп, өмірден өз орнын табуына жәрдемдесуі керек.

Қоғамдағы мейірімділік пен жанашырлық та әлеуметтік тұрақтылықтың маңызды алғышарты болып табылады. Қазақ халқы ежелден қиын жағдайда қалған жанға қол ұшын созуды сауапты іс санаған. Асар жасау, жетімге қамқор болу, жесірді жылатпау, мұқтаж жандарға көмек көрсету сияқты дәстүрлер халықтың әлеуметтік жауапкершілік мәдениетін қалыптастырды. Бұл құндылықтар бүгінгі күні де өз маңызын жоғалтқан жоқ.

Еңбекқорлықты насихаттау мәселесі ұлттық идеологиямен де сабақтас. Ұлттың қуаты табиғи байлықпен емес, оның адамдарының еңбекқорлығымен өлшенеді. Әлемдегі дамыған мемлекеттердің тәжірибесі соны көрсетіп отыр. Олар табиғи ресурстарының көптігімен емес, еңбек мәдениетінің жоғарылығымен ерекшеленеді. Қазақстан үшін де еңбекке деген құрметті қоғамдық сананың ажырамас бөлігіне айналдыру маңызды.

Адал еңбек адамды ғана емес, тұтас қоғамды тәрбиелейді. Адал еңбекке негізделген қоғамда әділдікке деген сенім артады, жауапкершілік күшейеді, жемқорлық пен немқұрайлылыққа орын азаяды. Өйткені өз еңбегімен өмір сүретін адам маңдай тердің қадірін біледі, өзгенің еңбегіне де құрметпен қарайды.

Тәуелділіктің алдын алу мәселесінде де еңбек тәрбиесінің рөлі ерекше. Өмірде мақсаты бар, сүйікті ісімен айналысатын, қоғамға қажет екенін сезінетін адамның түрлі зиянды әдеттерге бой алдыру ықтималдығы төмен болады. Нашақорлық, құмар ойын, ішімдікке салыну, интернетке шектен тыс тәуелділік секілді келеңсіз құбылыстар көбіне адамның рухани бос кеңістігінен, әлеуметтік оқшаулануынан, өмірлік мақсаттарының болмауынан туындайды. Сондықтан еңбекпен қатар рухани тәрбие, отбасы құндылықтары, мәдениет пен спорт та салауатты қоғам қалыптастырудың негізгі тетіктері болып табылады.

Қоғамда еңбек адамының беделі артқан сайын елдің болашағына деген сенім де күшейе түседі. Өйткені мемлекеттің қуаты оның заңдарымен ғана емес, сол заңдарды жүзеге асырып, елдің игілігі үшін аянбай еңбек етіп жүрген азаматтарының жауапкершілігімен өлшенеді.

Еңбек адамының қазіргі қоғамдағы рухани келбеті туралы сөз қозғағанда, ең алдымен оның кәсіби шеберлігімен қатар адамгершілік қасиеттері де назардан тыс қалмауы керек. Адалдық, жауапкершілік, тәртіп, сабырлылық, ұқыптылық секілді қасиеттердің барлығы еңбек мәдениетімен астасып жатыр. Өз ісіне адал қараған адам айналасына да жауапкершілікпен қарайды. Ол тек өз мүддесін ғана ойламайды, қоғам алдындағы борышын сезінеді. Сондықтан еңбек адамының беделін көтеру дегеніміз – шын мәнінде қоғамдағы адамгершілік құндылықтарды нығайту деген сөз.

Қазіргі уақытта көлеңкелі жұмыспен қамту мәселесі де өзекті болып отыр. Заңсыз еңбек қатынастары, бейресми жұмыс орындары, әлеуметтік кепілдіктердің болмауы көптеген азаматтардың болашағына кері әсер етеді. Мұндай жағдайда адам зейнетақы жүйесінен, медициналық сақтандырудан, әлеуметтік төлемдерден қағылып, ертеңгі күні әлеуметтік тұрғыдан қорғансыз күйге түсуі мүмкін. Сондықтан еңбек қатынастарының заң аясында реттелуі, жұмыс беруші мен қызметкер арасындағы жауапкершіліктің сақталуы қоғамның тұрақтылығы үшін маңызды.

Еңбек адамының денсаулығын сақтау да маңызды міндеттердің бірі. Денсаулық – адамның ең басты байлығы. Денсаулығы мықты адам ғана сапалы еңбек етіп, отбасының берекесін кіргізіп, қоғамның дамуына үлес қоса алады. Сондықтан салауатты өмір салтын қалыптастыру, спортпен шұғылдану, дұрыс тамақтану, уақытылы медициналық тексеруден өту, психологиялық саулыққа көңіл бөлу – еңбек өнімділігін арттыратын маңызды факторлар болып табылады.

Психологиялық денсаулық мәселесі бүгінгі қоғамда ерекше мәнге ие. Ақпараттың шамадан тыс көбеюі, өмір қарқынының жылдамдауы, әлеуметтік қысымдар кейбір адамдардың күйзеліске ұшырауына әсер етеді. Мұндай жағдайда отбасындағы түсіністік, ұжымдағы қолайлы ахуал, қоғамдағы өзара сыйластық адамның психологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Адам өзін қоғамға қажет сезінгенде, еңбегінің бағаланғанын көргенде оның өмірге деген сенімі де нығая түседі.

Қазіргі жастардың бойында кәсіпке деген құрмет қалыптастыру үшін кәсіптік бағдар беру жұмыстарының маңызы зор. Әрбір жас өзінің қабілетіне, бейіміне қарай мамандық таңдауы керек. Кейде қоғамдағы жалған түсініктердің әсерінен жастар сұранысқа ие емес мамандықтарға ұмтылып, кейіннен жұмыссыздық мәселесіне тап болып жатады. Сондықтан еңбек нарығындағы нақты қажеттіліктерді ескеру, жұмысшы мамандықтарының беделін арттыру, кәсіби білім беру жүйесін жетілдіру уақыт талабынан туындап отыр.

Жастардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру да тәуелділіктің алдын алудың маңызды тетігі болып саналады. Спорт, өнер, кітап оқу, ғылым, еріктілік қызметі, шығармашылық ізденістер адамның рухани әлемін байытып, пайдалы орта қалыптастырады. Бос уақытын мазмұнды өткізген жас буынның зиянды әдеттерге бой алдыру қаупі азаяды. Сондықтан мәдениет үйлері, кітапханалар, спорт кешендері, жастар орталықтары секілді әлеуметтік инфрақұрылымдардың қолжетімді болуы маңызды.

Отбасы институтының беріктігі де еңбек құндылығымен тікелей байланысты. Отбасындағы тұрақтылық материалдық жағдайға ғана емес, ерлі-зайыптылардың өзара жауапкершілігіне, түсіністігіне, еңбекке деген көзқарасына байланысты қалыптасады. Адал еңбекпен келген ризықтың берекесі болады. Бала тәрбиесінде де ата-ананың жеке үлгісі шешуші рөл атқарады. Еңбекқорлықты бойына сіңірген ұрпақ ертеңгі күні елдің тірегіне айналады.

Ұлттық құндылықтар мен еңбек мәдениеті бір-бірінен ажырамайды. Қазақ халқы үшін үлкенге құрмет, кішіге ізет, ата-анаға қамқорлық, туған жерге сүйіспеншілік, қонақжайлық, бауырмалдық сияқты қасиеттер әрдайым жоғары бағаланған. Бұл құндылықтардың барлығы адамның күнделікті өміріндегі адал еңбегімен толыққан кезде ғана өзінің шынайы мәнін табады. Руханият пен еңбек егіз ұғымға айналғанда ғана қоғамда үйлесім орнайды.

Қайырымдылық пен еріктілік қызметі де еңбек құндылығының жалғасы болып табылады. Қоғамға пайда келтіру тек кәсіби қызметпен шектелмейді. Қарттарға көмектесу, мұқтаж жандарға қолдау көрсету, қоғамдық бастамаларға атсалысу, табиғатты қорғау, мәдени мұраны сақтау секілді игі істер азаматтық жауапкершіліктің көрінісі саналады. Мұндай қасиеттер қоғамдағы бірлік пен ынтымақты нығайта түседі.

Қазіргі кезеңде экологиялық мәдениетті қалыптастыру да еңбек тәрбиесімен байланысты. Таза қоршаған орта, табиғатқа ұқыпты қарау, су мен энергия ресурстарын үнемдеу, ағаш отырғызу, туған жердің тазалығын сақтау – әр азаматтың борышы. Табиғатқа жанашырлық таныту да еңбек мәдениетінің бір бөлігі. Өйткені адамның еңбегі мен табиғаттың байлығы үйлесім тапқанда ғана тұрақты даму қамтамасыз етіледі.

Бүгінгі Қазақстан алдында тұрған басты міндеттердің бірі – Әділетті Қазақстан қағидаттарын өмірдің барлық саласына енгізу. Әділеттілік салтанат құрған қоғамда еңбек адамының мәртебесі жоғары болады, әр азаматтың еңбегі бағаланады, әлеуметтік мүмкіндіктер теңдігі сақталады. Мұндай ортада адамдардың мемлекетке деген сенімі артып, қоғамдық келісім нығая түседі.

Қоғамдағы тұрақтылық пен бірлік те еңбек адамының тыныс-тіршілігімен тығыз байланысты. Қарапайым жұмысшылардың, шаруалардың, ұстаздардың, дәрігерлердің, ғалымдардың, инженерлердің, құтқарушылардың, әскери қызметшілердің, кәсіпкерлердің күнделікті еңбегі елдің дамуына негіз болады. Сондықтан еңбек адамын ұлықтау – елді ұлықтау деген сөз.

Егемен Қазақстанның ертеңі – еңбекқор, білімді, рухани бай, отаншыл ұрпақтың қолында. Бүгінгі жас буын ата-бабадан қалған еңбекқорлық дәстүрін жалғастырып, заманауи білім мен технологияны игеріп, елдің өркендеуіне қызмет еткенде ғана мемлекетіміздің тұғыры биіктей түседі. Өйткені елдің басты байлығы – жер қойнауындағы қазба байлық емес, оның адамдары. Адам капиталы қуатты болған сайын мемлекеттің де әлеуеті артады.

Еңбек адамының беделін көтеру, жұмыспен қамту жүйесін жетілдіру, әлеуметтік қорғау тетіктерін нығайту, көші-қон саясатын тиімді жүргізу, еңбекқорлықты насихаттау және тәуелділіктің алдын алу мәселелері бір-бірімен өзара сабақтасып жатқан кешенді бағыттар болып табылады. Бұл міндеттердің табысты жүзеге асуы азаматтардың әл-ауқатын жақсартып қана қоймай, қоғамдағы тұрақтылық пен бірлікті нығайтады.

Қазақ халқының ғасырлар бойы қалыптасқан өмірлік ұстанымы – адал еңбек, адал ризық, адал ниет. Осы үш құндылық сақталған жерде береке де, бірлік те, тұрақтылық та болады. Еңбекпен келген табыс адамның мерейін өсіріп, отбасының ырысын арттырады, қоғамның дамуына серпін береді. Сондықтан еңбек құндылығын дәріптеу – уақытша науқан емес, ұлттың мәңгілік мұратына айналуға тиіс.

Осы тұрғыдан келгенде, еңбек адамының абыройын арттыру, азаматтарды жұмыспен қамту, әлеуметтік қорғау жүйесін жетілдіру, көші-қон үдерістерін тиімді басқару, еңбекқорлық пен жауапкершілікті насихаттау, түрлі тәуелділіктердің алдын алу бағытындағы жұмыстардың барлығы түптеп келгенде бір мақсатқа – қуатты мемлекет, берекелі қоғам және бақытты азамат қалыптастыруға қызмет етеді. Ал мұндай қоғамның негізі әрқашан адал еңбек пен адамгершілік құндылықтарға сүйенеді.

Жоғарыда айтылған тұжырымды ойлар мен стратегиялық міндеттерді нақты іске асыру мақсатында мемлекет тарапынан ауқымды және кешенді іс-шаралар жүйелі түрде жүзеге асырылуда. Бұл бағыттағы жұмыстар тек экономикалық қолдаумен шектелмейді, ол заңнамалық базаны жетілдіруді, жастардың әлеуетін арттыруды және қоғамда «Еңбек адамы» мәртебесін асқақтатуды көздейтін ортақ мақсатқа бағытталған.

Жастарды еңбекке баулу және олардың алғашқы жұмыс орнын табуына жағдай жасау мақсатында «Жастар практикасы» мен «Алғашқы жұмыс орны» секілді арнайы жобалар сәтті жұмыс істеп тұр. Бұл бағдарламалар оқуын жаңа бітірген, тәжірибесі жоқ түлектерге мамандығы бойынша алғашқы еңбек өтілін жинақтауға мүмкіндік береді. Мемлекет жастардың жалақысын субсидиялау арқылы жұмыс берушілерді жас мамандарды қабылдауға ынталандырса, «Ұрпақтар сабақтастығы» жобасы арқылы тәжірибелі мамандардың орнына жастар бекітіліп, кәсіби құпиялар мен еңбек құндылығы аға буыннан жас буынға тікелей берілуде.

Осы орайда, еңбек адамының заманауи бейнесін қалыптастыру колледждер мен техникалық оқу орындарынан бастау алады. Мемлекет сұранысқа ие жұмысшы мамандықтары бойынша жастардың тегін кәсіптік білім алуын толық қамтамасыз етіп қана қоймай, дуалды оқыту жүйесін кеңінен енгізуде. Бұл жүйе бойынша студенттер уақытының басым бөлігін теориялық сыныптарда емес, тікелей өндіріс орындарында, зауыттар мен фабрикаларда өткізеді, бұл жастардың еңбекке ерте араласуына және мамандықты іс жүзінде терең меңгеруіне септігін тигізеді.

Сонымен қатар, еңбек адамының құқығын қорғау және заңдылықты қамтамасыз ету – мемлекеттің басты міндеттерінің бірі болып қала береді. Еңбек инспекциялары тарапынан кәсіпорындардағы еңбек қауіпсіздігі, жалақының уақытылы төленуі қатаң бақылауға алынып, «Е-HR» жүйесі арқылы еңбек шарттары электронды форматқа көшірілді. Бұл «көлеңкелі экономика» деңгейін төмендетіп, жұмыскерлердің әлеуметтік кепілдіктерін заңды түрде қорғауға мүмкіндік берді. Жастардың жалдамалы еңбекпен қатар, өз ісін ашып, жаңа жұмыс орындарын құруы үшін жылдық мөлшерлемесі төмен жеңілдетілген шағын несиелер беріліп жатыр. Ал жұмыс күші артық өңірлерден жастарды жұмыс күші тапшы аймақтарға қоныстандыратын «Серпін» бағдарламасы кадрлық теңгерімді реттеуде маңызды рөл атқаруда.

Еңбек құндылығын санаға сіңіру тек материалдық емес, рухани және идеологиялық қолдауды да талап етеді. Сондықтан қоғамда адал еңбегімен табысқа жеткен қарапайым жұмысшының, мұғалімнің, дәрігер мен диқанның беделін арттыру үшін жыл сайын «Еңбек жолы» бүкілхалықтық конкурсы өткізіліп, еңбек әулеттері мемлекеттік деңгейде марапатталады. Бұқаралық ақпарат құралдарында қарапайым еңбек адамдары туралы арнайы жобалар мен фильмдер түсіріліп, жастар арасында «адал еңбек – табыс кілті» деген идеология кеңінен насихатталуда.

Түйіндей келе, мемлекет тарапынан жүргізіліп жатқан бұл кешенді іс-шаралар елімізде мүлдем жаңа сипаттағы еңбек мәдениетін қалыптастыруға бағытталған сенімді іргетас болып табылады. Еңбек тек қана күн көрудің немесе табыс табудың құралы емес, әрбір азаматтың өзін-өзі дамытуына, тұлғалық тұрғыдан өсуіне және қоғамға пайда әкелуіне мүмкіндік беретін басты құндылық ретінде бекітілуде. Бұл шаралардың ұзақ мерзімді жоспарларда маңызы зор, өйткені жастарды адал еңбекке баулу арқылы біз масылдық психологиядан арылып, бәсекеге қабілетті ұлтқа айналамыз. Еңбек заңнамасының беріктігі мен құқықтардың қорғалуы әрбір жұмысшының ертеңгі күнге деген сенімін нығайтып, мемлекет пен қоғам арасындағы әлеуметтік әріптестікті жаңа деңгейге көтереді. Бүгінгі таңда жасалып жатқан бұл жүйелі қадамдар – елдің экономикалық тәуелсіздігін нығайтып, болашақта кәсіби мамандар тапшылығын жоюға, сөйтіп қуатты әрі тұрақты мемлекет құруға жасалған ең маңызды стратегиялық инвестиция болып қала бермек.