Ақылды машиналар дәуірі: адамзат қайда бара жатыр?

Сәуле Ахметова,
экономист-аналитик,
«Баспа ісінің үздігі» ,
«Астана қаласының 10 және 20 жылдығы» медалдарымен марапатталған.

 

Адамзат өзінің ақыл-ойына сеніп, өркениет құрды. Табиғаттың тылсым сырларын ашты. Жердің қойнауын игерді. Мұхиттарды кесіп өтті. Ғарышқа көтерілді. Көзге көрінбейтін атомның қуатын пайдаланды. Бір құрлықтағы адамның сөзін екінші құрлыққа қас қағым сәтте жеткізетін технология жасады. Осындай жетістіктердің бәрі адам ақылының құдіретін танытты. Алайда адамзат тарихында бұрын-соңды кездеспеген бір құбылыс пайда болды. Адам енді өзінің ақыл-ой қызметінің белгілі бір бөлігін атқара алатын машинаны дүниеге әкелді.

Бұл – жасанды интеллект. Бұған дейін адам жасаған құралдардың басым бөлігі оның дене еңбегін жеңілдетуге бағытталды. Соқа жер жыртты, балта ағаш кесті, машина жүк тасыды, өндірістік құрылғылар мыңдаған адамның қол еңбегін алмастырды. Компьютер есептеуді жылдамдатты, интернет ақпаратқа қол жеткізудің жаңа жолын ашты. Бірақ сол құралдардың ешқайсысы адаммен табиғи тілде пікірлесіп, оның қойған сұрағына жауап беріп, ғылыми мәселені талдап, әдеби шығарма жазып, көркем сурет салып, күрделі шешімдердің нұсқаларын ұсынуды бүгінгі жасанды интеллект деңгейінде жүзеге асырған емес.

Енді адам өзі жасаған машинадан кеңес сұрайды. Оған ойын түсіндіреді. Кейде өзінің орнына мәтін жаздырады, есеп шығартқызады, ғылыми деректерді салыстыртады. Тіпті өмірлік мәселелеріне қатысты пікір алады. Кеше ғана қиял-ғажайып шығармалардың тақырыбы болған құбылыс бүгін күнделікті тіршіліктің бір бөлігіне айналып отыр.

Мұның бәрі адамзаттың ұлы жетістігі екеніне күмән жоқ. Бірақ сол жетістіктің ар жағында адам болмысына қатысты бұрын-соңды болмаған күрделі сұрақтар тұр. Егер машина адамның интеллектуалдық еңбегінің елеулі бөлігін орындай алса, адамның қоғамдағы орны қалай өзгереді? Егер компьютер көркем шығарма жазса, шығармашылықтың табиғаты қандай болады? Егер оқушының орнына жасанды интеллект ойланса, болашақ ұрпақтың дербес ойлау қабілеті әлсіремей ме? Егер мемлекеттік шешімдерге алгоритмдер ықпал етсе, әділет пен жауапкершіліктің өлшемі қандай болмақ?

Ең бастысы, адам өзінің ақыл-ойына ұқсас әрекеттерді орындайтын жүйелерді жасаған сайын, өзінің адамдық болмысын тереңірек тани ма, әлде сол болмыстың кейбір қасиеттерін жоғалта бастай ма? Бұл сауалдардың жауабын бір ғана ғылым саласынан іздеу жеткіліксіз. Жасанды интеллект мәселесі бүгін технология шеңберінен шығып, философияның, саясаттың, экономиканың, білімнің, әдебиеттің, құқықтың, тіпті адамзаттың рухани болашағының ортақ мәселесіне айналды.

Адамзат ұзақ уақыт бойы ақыл-ойды өзінің айрықша қасиеттерінің бірі деп таныды. Адам ойлайды, салыстырады, жоспар құрады, қорытынды жасайды, болашақты болжайды. Өзінің әрекетіне баға береді. Өткенінен сабақ алады. Әлемді танып қана қоймай, сол әлемдегі өзінің орнын анықтауға тырысады. Ал енді машина да интеллектуалдық әрекеттердің бірқатарын орындай бастады. Ол ақпараттарды салыстырады, күрделі есептерді шешеді, заңдылықтарды анықтайды, ғылыми болжамдар ұсынады. Кейбір міндеттерді адамнан әлдеқайда жылдам атқарады.

Адамды адам ететін қасиеттердің қатарында ар-ождан, жауапкершілік, мейірім, әділеттілікке ұмтылу, өз өмірінің мәнін іздеу сияқты құндылықтар бар. Адам өзінің жасаған әрекетінің салдарын сезінеді. Қателескеніне өкінеді. Өзгенің қайғысына ортақтасады. Кейде жеке басының пайдасынан бас тартып, басқа адамның игілігі үшін әрекет етеді. Жасанды интеллект жүйелері осындай құндылықтар туралы мәтін құрастыра алады. Бірақ бұл олардың адамдағыдай өмірлік тәжірибесі немесе моральдық жауапкершілігі бар екенін білдірмейді.

Бүгін ақпарат бұрын-соңды болмаған көлемде қолжетімді. Бірақ ақпараттың көптігі білімнің тереңдігін білдірмейді. Адам мыңдаған деректі білуі мүмкін, алайда сол деректердің мәнін түсінбеуі ықтимал. Ол белгілі бір сұрақтың жауабын жылдам табады, бірақ сол жауаптың қалай қалыптасқанын білмеуі мүмкін. Ақпарат, білім және даналық – бір-бірімен байланысты болғанымен, мазмұны әртүрлі ұғымдар. Ақпарат белгілі бір құбылыс туралы мәлімет береді. Білім сол мәліметтің себеп-салдарын түсінуге мүмкіндік жасайды. Ал даналық білімді өмірде дұрыс пайдалану қабілетімен байланысты.

Жасанды интеллект ақпаратқа қол жеткізуді жеңілдетеді. Бірақ адамның білімді терең меңгеруін және парасатты шешім қабылдауын өздігінен қамтамасыз етпейді. Осы айырмашылықты ұмытсақ, технологиялық өркениеттің ең үлкен қайшылықтарының біріне тап болуымыз мүмкін. Адамзат бұрын-соңды болмаған ақпараттық мүмкіндіктерге ие бола тұра, дербес ойлау мәдениетін әлсіретіп алуы ықтимал.

Жасанды интеллект кейде болмаған оқиғаны баяндауы, жоқ кітапты бар деп көрсетуі, қате ғылыми мәлімет ұсынуы мүмкін. Сондықтан жаңа дәуірдегі ең маңызды қабілеттердің бірі – алынған ақпаратты тексеру. Енді адам ақпараттың дереккөзін анықтай білуі, әртүрлі мәліметті салыстыруы, жалған ақпаратты тануы, алгоритм ұсынған қорытындыға сын көзбен қарауы қажет.

Бұл мәселе әсіресе білім беру жүйесінде өткір көрінеді. Бүгін мектепте оқитын бала жасанды интеллект қалыпты тұрмыстық құралға айналған қоғамда өсіп келеді. Ол үшін компьютермен сөйлесу, мәтінді автоматты түрде аудару, сурет жасау немесе күрделі сұрақтарға жылдам жауап алу таңғаларлық жаңалық емес. Мұндай ұрпақтың мүмкіндігі ерекше. Бірақ оның алдындағы қауіп те аз емес.

Мәселен, мұғалім оқушыға белгілі бір көркем шығарманы оқып, оның мазмұны мен идеясын талдауды тапсырды делік. Бұрын бала кітапты оқып, кейіпкерлердің әрекетін салыстыратын, түсінбеген тұсына қайта оралатын, өзіндік қорытынды жасауға тырысатын. Осы әрекеттердің бәрі оның ойлау қабілетін дамытатын. Енді оқушы шығарманың атауын жасанды интеллектке енгізіп, дайын талдау ала алады. Сырттай қарағанда тапсырма орындалған. Бірақ бала шығарманы оқыды ма? Кейіпкерлердің тағдырын түсінді ме? Жазушының көркемдік әлеміне үңілді ме? Өздігінен ойлануға тырысты ма?

Мектептің міндеті оқушыға дайын жауаптар жиынтығын беру ғана емес. Оның ойлау, салыстыру, талдау, дәлелдеу, қателесу және қателігін түзету қабілеттерін дамыту. Жасанды интеллектті білім беру жүйесіне енгізу барысында осы қағида бірінші орында тұруы керек. Жаңа технологияны мектепке енгізу дегеніміз әр сыныпқа компьютер орнатумен немесе мұғалімдерге жаңа бағдарламаны таныстырумен шектелмейді. Білім беру философиясын қайта қарау қажет.

Егер оқушы кез келген сұраққа дайын жауап ала алатын болса, онда мұғалімнің басты міндеті сол жауапты қайталау емес, баланы оның дұрыстығын тексеруге, мәнін түсінуге, өздігінен қорытынды жасауға үйрету болмақ. Мұғалім – тек білім жеткізуші емес. Ол – тұлға қалыптастырушы. Ал тұлға қалыптастыру тек ақпарат алмасудан тұрмайды. Бала мұғалімнің әділдігін, жауапкершілігін, еңбекқорлығын, өз ісіне адалдығын көріп өседі.

Бұл мәселенің қазақ қоғамы үшін тағы бір маңызды қыры бар. Ол – мемлекеттік тілдің болашағы. Біз ұзақ жылдар бойы қазақ тілінің қоғамдық өмірдегі орны туралы айтып келеміз. Ал енді тілдің дамуына жаңа өлшем қосылды. Ол – цифрлық және интеллектуалдық технологиялар кеңістігі. Егер жаңа жүйелер қазақ тілін толыққанды түсінбесе, қазақ тілінде сапалы жұмыс істей алмаса, онда мемлекеттік тілдің жаңа технологиялық кеңістіктегі мүмкіндігі шектелуі мүмкін.

Сондықтан қазақ тілін дамыту мәселесі енді тек тіл саясатының шеңберінде қарастырылмауы керек. Бұл – ұлттық технологиялық дербестік мәселесі. Жасанды интеллект жүйелерінің тілдік мүмкіндігі көбіне оларды үйретуге пайдаланылған деректердің сапасына, көлеміне және әртүрлілігіне байланысты. Қазақ тіліндегі сапалы цифрлық деректер қорын молайту қажет. Әсіресе ғылыми терминология, философия, құқық, медицина, тарих, әдебиеттану, дәстүрлі мәдениет салаларында мұндай жұмыс аса маңызды.

Қазақ тілінде белгілі бір сөздің мағынасын түсіндіру үшін оның сөздіктегі баламасын білу жеткіліксіз. Сол сөздің тарихи қолданысын, мәдени астарын, қоғамдық мәнін де түсіну қажет. «Ар», «ұят», «намыс», «обал», «сауап», «кие», «құт», «аманат» сияқты ұғымдардың әрқайсысы қазақ халқының дүниетанымында ерекше орын алады. Бұл сөздердің мағынасы қарапайым аудармамен толық ашыла бермейді.

Қазақ тілін жасанды интеллект дәуіріне бейімдеу дегеніміз сөздерді компьютерге енгізу ғана емес. Бұл – ұлттық мәдениеттің, тарихи жадтың, ғылыми ойдың, әдеби мұраның жаңа технологиялық кеңістікте толыққанды өмір сүруіне жағдай жасау. Ол үшін қазақ тіліндегі сапалы мәтіндік қорларды қалыптастыру қажет. Ғылыми еңбектерді, әдеби шығармаларды, тарихи деректерді, фольклорлық мұраны цифрландыру жұмыстары жүйелі жүргізілуі тиіс.

Бұл іске бағдарламашылармен қатар тілші ғалымдар, тарихшылар, әдебиеттанушылар, философтар, архив мамандары, баспагерлер қатысуы қажет. Өйткені тілдің технологиялық болашағы тек техникалық мамандардың міндеті емес. Ол – бүкіл ұлттың ортақ ісі. Егер қазақ тіліндегі жасанды интеллект жүйелері сапалы дамыса, оның пайдасы Қазақстанмен шектелмейді. Шетелдегі қазақ қауымдастықтары ана тілінде білім алуға, тарихи мұрамен танысуға, ғылыми ақпаратқа қол жеткізуге кең мүмкіндік алады.

Жасанды интеллекттің дамуы шығармашылық әлеміне бұрын-соңды болмаған өзгеріс әкелді. Қазір компьютерлік жүйелер өлең жазады, әңгіме құрастырады, романның сюжетін ұсынады, көркем сурет салады, музыка шығарады. Бұрын мұндай әрекеттер адамның шығармашылық қабілетінің айрықша көрінісі ретінде бағаланатын. Енді сол әрекеттердің сыртқы нәтижесін машина да жасай алады. Жасанды интеллект жазған өлеңді шынайы поэзия деп қабылдауға бола ма? Компьютер құрастырған романды толыққанды көркем туынды деп бағалауға бола ма?

Әдебиетте сөздің сыртқы әдемілігі жеткіліксіз. Шығарманың көркемдік құндылығы оның өмір шындығын қаншалықты терең ашатынына, кейіпкерлердің тағдырын қалай бейнелейтініне, адам мінезінің күрделілігін қалай көрсететініне байланысты. Кейде қарапайым ғана сөйлем оқырманның жүрегіне жетеді. Ал кейде әдемі теңеулер мен салтанатты сөздерге толы ұзақ мәтін ешқандай әсер қалдырмайды. Шынайы әдебиет өмірді танудан туады.

Мұхтар Әуезовтің «Абай жолын» алайық. Бұл шығарманың ұлылығы тек тіл байлығында емес. Романда тұтас бір дәуірдің қоғамдық қатынастары, адамдардың мінезі, тарихи қайшылықтар, дала тіршілігі, ұлттық дүниетаным көркемдік тұтастыққа айналған. Сол сияқты Әбдіжәміл Нұрпейісовтің «Қан мен тер» романында да адамдар тағдыры белгілі бір тарихи кезеңнің әлеуметтік шындығынан бөлінбейді. Мұндай туындылардың көркемдік қуаты жекелеген сөйлемдердің әдемілігінде ғана емес, жазушы қалыптастырған тұтас көркемдік әлемде жатыр.

Жасанды интеллект осындай шығармалардың тілдік ерекшеліктерін талдай алады. Композициялық құрылымын сипаттайды. Кейіпкерлер арасындағы байланыстарды анықтайды. Бірақ мұның бәрі әдебиеттің мәні толық ашылды деген сөз емес. Өйткені көркем туынды дайын үлгілердің жай қосындысы болмауы керек. Ол өмірді жаңаша танудың нәтижесі болуы тиіс.

Жасанды интеллект жазушыға тарихи деректерді жинақтауға, күрделі хронологияны тексеруге, кейіпкерлер арасындағы байланыстарды салыстыруға, қолжазбадағы қайшылықтарды анықтауға көмектесе алады. Бірақ технология автордың көркемдік жауапкершілігін алмастырмауы керек. Жазушы шығармасының тағдырын өзі шешеді. Егер жазушы бүкіл шығармашылық шешімді жасанды интеллектке тапсырып қойса, оның авторлық даралығы әлсіреуі мүмкін.

Жасанды интеллекттің көмегімен қысқа уақыт ішінде өте көп мәтін өндіруге болады. Соның салдарынан кітап нарығында сырттай көркем шығармаға ұқсайтын мәтіндер көбейе түсуі мүмкін. Бірақ мәтіннің көптігі әдебиеттің дамығанын білдірмейді. Мұндай жағдайда әдеби сынның маңызы артады. Авторлық құқық мәселесі де өткірленеді. Жазушылардың еңбегі қалай қорғалуы керек? Машина жасаған мәтіннің авторы кім? Қазақ әдебиеті де осы өзгерістен тыс қала алмайды.

Жасанды интеллекттің қоғамға ықпалы әдебиетпен немесе біліммен шектелмейді. Ол еңбек нарығын да түбегейлі өзгертуі мүмкін. Бұрын өндірістік революциялар негізінен адамның дене еңбегін өзгертті. Ал жасанды интеллект ең алдымен ой еңбегінің сипатын өзгертуде. Бүгін ол бухгалтерлік есептің кейбір міндеттерін орындай алады, құқықтық құжаттардың жобасын әзірлейді, қаржылық ақпаратты талдайды, бағдарламалық код құрастырады, аударма жасайды.

Бірақ осыдан барлық мамандық жойылады деген қорытынды шығаруға болмайды. Көптеген кәсіп бірнеше түрлі міндеттен тұрады. Сол міндеттердің бір бөлігін автоматтандыру бүкіл мамандықтың қажетсіз болып қалатынын білдірмейді. Дәрігердің жұмысы тек медициналық ақпаратты талдаудан тұрмайды. Ол науқастың жағдайын бағалайды, шешім қабылдайды, адаммен сөйлеседі, кәсіби жауапкершілік арқалайды. Журналист те тек мәтін жазумен шектелмейді. Ол оқиғаның шындығын анықтайды, дереккөзбен сөйлеседі, жарияланған ақпарат үшін жауап береді.

Жаңа технологияны меңгеруге кімнің мүмкіндігі мол? Сапалы білім алған, заманауи техникаға қол жеткізген, шет тілдерін білетін, цифрлық ортада еркін жұмыс істейтін адамдардың мүмкіндігі жоғары. Ал шалғай ауылдағы тұрғын, жасы ұлғайған қызметкер, кәсіби қайта даярлауға мүмкіндігі жоқ азамат не істейді? Егер мемлекет пен қоғам осы айырмашылықтарды ескермесе, технологиялық даму әлеуметтік теңсіздікті тереңдетуі ықтимал.

Мұндай жағдайға жол бермеу үшін кәсіби қайта даярлау жүйесін күшейту қажет. Жаңа технологияны меңгеру мүмкіндігі тек жастарға ғана емес, орта және егде жастағы азаматтарға да қолжетімді болуы тиіс. Ауыл тұрғындары үшін қашықтан білім алу мүмкіндіктерін дамыту маңызды. Адам технология үшін өмір сүрмейді. Технология адам өмірін жақсарту үшін жасалады.

Жасанды интеллекттің дамуы әлемдегі мемлекеттер арасындағы қатынастарға да әсер етуде. Жаңа интеллектуалдық жүйелерді жасау үшін орасан көлемдегі деректер, есептеу қуаты, ғылыми кадрлар, энергетикалық инфрақұрылым және қаржы қажет. Мұндай ресурстар әлем елдерінде бірдей бөлінбеген. Соның нәтижесінде әлемдік технологиялық нарықта белгілі бір орталықтарға тәуелділік қалыптасуы мүмкін. Бұл тәуелділік тек экономикалық емес, ақпараттық, мәдени, тіпті дүниетанымдық сипат алуы ықтимал.

Қазақстан әлемдік ғылыми жетістіктерді пайдалана отырып, өзінің ұлттық мүддесіне сәйкес технологиялық мүмкіндіктерін қалыптастыруы қажет. Ұлттық ғылыми кадрларды даярлау, деректер инфрақұрылымын дамыту, қазақ тіліндегі технологиялық шешімдерді жетілдіру, халықаралық ғылыми ынтымақтастықты кеңейту – осы міндеттердің бәрі бір-бірімен байланысты. Технологиялық тәуелсіздікті әлемнен оқшаулану деп түсінбеу керек.

Жасанды интеллекттің дамуы адамзат алдында бұрынғыдан да күрделі ақпараттық мәселе туғызды. Ол – шындық пен жалған ақпараттың арасын ажырату. Қазір жасанды интеллект арқылы шынайы бейнеге ұқсас сурет, бейнежазба, адамның дауысына ұқсас дыбыс жасауға болады. Мұндай материалдарды көпшілікке тарату да оңай. Соның нәтижесінде қоғамның ақпаратқа деген сенімі әлсіреуі мүмкін.

Белгілі бір мемлекет қайраткерінің атынан жалған бейнежазба тарады делік. Онда ол ешқашан айтпаған сөздерді айтып тұрғандай көрінеді. Бейнежазба әлеуметтік желілерге таралады. Адамдар оны бөліседі. Қоғамда пікірталас басталады. Ал материалдың жасанды екені кейін анықталуы мүмкін. Бірақ сол уақытқа дейін оның қоғамдық салдары пайда болып үлгереді.

Ең қауіптісі – мұндай әрекеттердің көбейуі шынайы ақпараттың өзіне күмән тудырады. Адамдар нақты бейнежазбаны көрсе де, оның жасанды болуы мүмкін екенін ойлайды. Ал жалған ақпарат таратушы кез келген шынайы дәлелді «жасанды интеллект жасаған» деп жоққа шығаруға тырысуы мүмкін. Сөйтіп, қоғамда шындықтың дәлелдік күші әлсірейді.

Осы тұста кәсіби журналистиканың маңызы бұрынғыдан да артады. Журналистиканың негізгі міндеті ақпаратты бірінші болып жариялау ғана емес. Оның басты міндеті – қоғамдық маңызы бар шындықты анықтау. Редакциялар жаңа технологияларды пайдалана алады. Бірақ олар жарияланған ақпараттың дұрыстығы үшін жауапкершілікті технологияға аудара алмайды. Әрбір дерек тексерілуі керек.

Жасанды интеллект мемлекеттік басқару жүйесіне де еніп келеді. Мемлекеттік мекемелер үлкен көлемдегі ақпаратты талдай алады. Азаматтардың өтініштерін сұрыптайды. Қызмет көрсету мерзімдерін қысқартады. Құжат айналымын жеңілдетеді. Бірақ егер азаматқа қатысты шешім қабылдауда жасанды интеллект қолданылса, сол шешімнің әділдігіне кім жауап береді? Алгоритмнің шешімін қайта қарауға мүмкіндік бола ма? Қандай деректер пайдаланылғанын азамат біле ала ма?

Технологияның күрделілігі азаматтың құқықтарын шектеуге негіз болмауы тиіс. Керісінше, мемлекеттік басқаруда жасанды интеллект қолданылған сайын шешімдердің ашықтығына, түсініктілігіне, әділдігіне қойылатын талаптар күшеюі қажет. Жеке мәліметтерді қорғау, ақпараттық қауіпсіздік, алгоритмдік қателікке шағымдану құқығы – құқықтық мемлекеттің жаңа міндеттері.

Жасанды интеллект туралы пікірталастар көбіне оның техникалық мүмкіндіктеріне, экономикалық тиімділігіне, еңбек нарығына әсеріне байланысты өрбиді. Бірақ осы құбылыстың рухани-философиялық қыры әлдеқайда терең. Адамзат бүгін өзінің ақыл-ой әрекеттерінің бір бөлігін машинаға орындату мүмкіндігіне қол жеткізді. Алайда бұл жетістік адамның рухани тұрғыдан да кемелденгенін білдіре ме?

Ғылым мен технология дамыған сайын адамзаттың барлық мәселесі шешіліп кеткен жоқ. Әлемде соғыстар жалғасып жатыр. Әлеуметтік теңсіздік сақталуда. Табиғи ресурстарға қатысты қайшылықтар күшейіп келеді. Адамзат бұрын-соңды болмаған ғылыми мүмкіндіктерге ие бола тұра, бейбітшілік пен әділеттілік мәселесін түбегейлі шеше алған жоқ. Адамның ақыл-ой қуаты артқан сайын оның адамгершілік жауапкершілігі де қатар дамуы керек емес пе?

Ақыл мен ардың арақатынасы қандай? Ақыл адамға белгілі бір мақсатқа жетудің жолын көрсетеді. Ал ар-ождан сол мақсаттың адамгершілік тұрғысынан дұрыс-бұрыстығын бағалауға көмектеседі. Ақылдың қуаты зор болғанымен, оның қандай мақсатқа жұмсалатынын адамдық құндылықтар айқындауы тиіс. Қазақ дүниетанымында бұл мәселе бұрыннан бар.

Абай адам болмысы туралы толғанғанда ақыл, қайрат, жүрек ұғымдарын бір-бірінен бөліп қарастырмайды. Оның он жетінші қара сөзіндегі ақыл, қайрат және жүрек арасындағы тартыс – адамның ішкі әлеміндегі құндылықтардың арақатынасын ашатын терең философиялық ой. Бұл ойды бүгінгі технологиялық дәуірмен байланыстыра қарастыруға болады. Жасанды интеллект адамның кейбір интеллектуалдық әрекеттерін күшейтеді. Бірақ адамның ар-ожданына, мейіріміне, жауапкершілігіне қатысты мәселелерді технологиялық жетістік өздігінен шешпейді.

Абайдың «толық адам» туралы дүниетанымы осы тұрғыдан жаңа мәнге ие болады. Адамның кемелдігі оның қаншалықты көп білетінінде ғана емес. Ол білгенін қандай мақсатқа жұмсайтынында, өзге адамдармен қалай қарым-қатынас жасайтынында, ар алдындағы жауапкершілігін қалай түсінетінінде. Бұл ой Шәкәрімнің ар ілімімен де сабақтас. Шәкәрім адам өміріндегі ұжданның маңызын ерекше атап көрсеткен.

Техникалық тұрғыдан мүмкін болған әрекеттің бәрін жүзеге асыру қажет пе? Адамның жеке өмірін толық бақылауға мүмкіндік беретін жүйе жасалса, оны қолдану адамгершілік тұрғысынан қаншалықты орынды? Адамның мінез-құлқын болжауға қабілетті технология пайда болса, оны азаматтың еркін таңдауына ықпал ету үшін пайдалануға бола ма? Бұл сұрақтарға тек инженерлік есеппен жауап беру жеткіліксіз.

Мұнда философия, құқық, этика, психология, әлеуметтану және басқа да гуманитарлық ғылымдардың маңызы зор. Сондықтан жасанды интеллект дәуірінде гуманитарлық білімнің қажеті азаяды деген пікірмен келісуге болмайды. Керісінше, оның маңызы артады. Болашақ қоғамға тек мықты бағдарламашылар емес, терең ойлайтын философтар, жауапты заңгерлер, адал журналистер, көреген педагогтер, адам табиғатын түсінетін жазушылар да қажет.

Жасанды интеллекттің дамуы адам мен техника арасындағы қатынасты да өзгертуде. Бұрын адам құралды белгілі бір жұмысты орындау үшін пайдаланатын. Ал бүгін адам жасанды интеллектпен сөйлеседі. Оған сұрақ қояды. Кеңес сұрайды. Өз ойын бөліседі. Кейде жеке мәселелерін де талқылайды. Адам кейде жүйенің жауаптарын өзімен пікірлесіп отырған тірі адамның сөзі сияқты қабылдауы мүмкін. Мұндай жағдайда технологияны пайдалану мәдениеті ерекше маңызды.

Жасанды интеллект адамның белгілі бір мәселесін талқылауға, ақпарат іздеуіне, ойын жүйелеуіне көмектесе алады. Бірақ оны адаммен болатын шынайы қарым-қатынастың толық баламасы деп қабылдау дұрыс емес. Адамдар арасындағы қатынастың өзіне тән ерекшеліктері бар. Адам біреудің қуанышына ортақтасады. Қайғысын бірге көтереді. Қиын жағдайда нақты көмек көрсетеді. Өз әрекеті үшін моральдық және құқықтық жауапкершілік алады.

Әсіресе балалар мен жасөспірімдер үшін оның маңызы зор. Бала жасанды интеллектпен сөйлесе отырып, көптеген сұрақтарына жауап алуы мүмкін. Бірақ ол ата-анамен, мұғаліммен, достарымен қарым-қатынас жасауды да үйренуі қажет. Өйткені адамның әлеуметтік дамуы тек ақпарат алмасудан тұрмайды. Ол өзгенің пікірін тыңдауды, келіспеушілікті шешуді, ортақ шешім қабылдауды, біреуге қамқорлық жасауды үйренеді.

Жаңа технологиялар туралы әңгіме қозғалғанда, көбіне олардың экономикалық және интеллектуалдық мүмкіндіктері айтылады. Ал экологиялық салдары екінші кезекке қалып жатады. Шын мәнінде жасанды интеллект жүйелері тек көзге көрінбейтін бағдарламалардан тұрмайды. Олардың жұмыс істеуі үшін үлкен деректер орталықтары, қуатты есептеу құрылғылары, электр энергиясы, салқындату жүйелері және күрделі инфрақұрылым қажет.

Бұл ресурстардың бәрі табиғатпен байланысты. Электр энергиясын өндірудің экологиялық салдары бар. Есептеу құрылғыларын жасау үшін түрлі минералдық ресурстар пайдаланылады. Деректер орталықтарын салқындатуға кейбір жағдайларда су жұмсалады. Қазақстанда энергетикалық инфрақұрылымды жаңарту, су ресурстарын тиімді пайдалану, өндірістің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеттері тұр. Сондықтан жасанды интеллектті дамыту стратегиясы энергетикалық және экологиялық саясаттан бөлек қарастырылмауы керек.

Сонымен бірге жасанды интеллекттің өзі экологиялық мәселелерді шешуге көмектесе алады. Ол энергия тұтынуды оңтайландыруға, климаттық деректерді талдауға, су жүйелеріндегі шығындарды анықтауға, ауыл шаруашылығында ресурстарды тиімді пайдалануға жәрдемдесуі мүмкін. Мәселен, су тапшылығы бар өңірлерде егістік алқаптарының жағдайын бақылау, топырақ ылғалдылығын талдау, суару жүйелерін жоспарлау үшін интеллектуалдық технологияларды қолдануға болады.

Қазақстан жасанды интеллект дәуіріне қадам басып отыр. Бұл үдерістен тыс қалуға болмайды. Бірақ жаңа технологияны енгізудің жылдамдығы оның қоғамдық пайдасының жалғыз өлшеміне айналмауы керек. Мемлекеттік бағдарламалардың нәтижесі адамдардың өмірінен көрінуі тиіс. Ауыл мектебіндегі оқушы сапалы білімге қол жеткізсе – бұл нақты нәтиже. Шалғай өңірдегі науқас медициналық қызметті уақытылы алса – бұл нақты нәтиже. Қазақ тіліндегі ғылыми ақпараттың қолжетімділігі артса – бұл да нақты нәтиже.

Жасанды интеллект дәуірінде ұлттық сана мәселесі жаңа мазмұнға ие болып отыр. Қазақ халқының ауыз әдебиеті – орасан зор рухани қазына. Ертегілер, жырлар, аңыздар, мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, тарихи дастандар ұлттың дүниетанымын қалыптастырды. Осы мұраны цифрлық жүйелер арқылы зерттеу, салыстыру, сақтау, кеңінен таныстыру мүмкіндігі бар. Бірақ тарихи мұраны жаңа технологияға көшіру барысында оның мазмұнын бұрмалап алмау маңызды.

Ұлттық сана мен әлемдік өркениетті бір-біріне қарсы қоюдың қажеті жоқ. Қазақ мәдениеті тарих бойы әртүрлі өркениеттермен байланыста дамыды. Бүгінгі технологиялық өзгеріс те сол тарихи сабақтастықтың жаңа кезеңі болуы мүмкін. Бірақ әрбір жаңа ықпалды қабылдағанда ұлт өзінің ішкі рухани негізін сақтауы қажет. Өйткені ұлттық мәдениеттің өміршеңдігі сыртқы өзгерістерден толық оқшаулануда емес, жаңа жағдайға бейімделе отырып, өзінің негізгі құндылықтарын сақтай алуында.

Болашақтың білімді қазағы екі үлкен дүниені қатар меңгеруі керек. Бірі – әлемдік ғылым мен технология. Екіншісі – өзінің ұлттық тілі, тарихы, мәдениеті және рухани құндылықтары. Осы екеуі үйлескен жағдайда ғана технологиялық жаңғыру ұлттық дамудың толыққанды құралына айналады.

Адамзат өркениетінің даму тарихына назар аударсақ, әрбір ірі ғылыми жаңалық адамның өзі туралы түсінігін де өзгерткенін байқаймыз. Астрономия Жердің ғаламдағы орны туралы жаңа түсінік берді. Биология тіршілік дүниесінің күрделі заңдылықтарын ашты. Ал жасанды интеллект адамның ақыл-ой қабілеттері туралы түсінікті қайта қарауға мәжбүр етуде. Бұл өзгерістің ерекшелігі – адам енді өзін тек табиғатпен емес, өзінің қолымен жасаған интеллектуалдық жүйемен салыстырып отыр.

Адамның ерекшелігі неде? Сана дегеніміз не? Адамның еркін таңдауы мен жауапкершілігінің негізі қандай? Машина күрделі есептерді шығарып, ғылыми болжамдар ұсынып, көркем мәтіндер құрастыра алса, адамның өзіндік құндылығы немен өлшенеді? Бұл сұрақтарға бүгінгі ғылым толық әрі түпкілікті жауап берді деуге болмайды. Әсіресе сана мен субъективті тәжірибенің табиғаты жөніндегі ғылыми-философиялық пікірталастар жалғасуда.

Ең маңыздысы – адамның өзіндік құндылығын тек интеллектуалдық өнімділікпен өлшемеу. Адамның қадір-қасиеті оның қанша есеп шығара алатынына, қанша тіл білетініне, қаншалықты жылдам жұмыс істейтініне ғана байланысты емес. Егер адам құндылығын тек өнімділікпен өлшей бастасақ, онда қоғамдағы әлсіз, ауру, егде немесе белгілі бір мүмкіндігі шектеулі адамдардың қадір-қасиетін қалай бағалаймыз? Адамның адамдық құндылығы оның еңбек өнімділігіне тәуелді болмауы керек.

Жасанды интеллект туралы пікірталастарда екі түрлі шектен шығушылық байқалады. Біріншісі – технологияны барлық мәселенің шешімі ретінде қабылдау. Екіншісі – оны адамзатқа міндетті түрде апат әкелетін құбылыс ретінде қарастыру. Екеуі де мәселенің күрделілігін толық ашпайды. Жасанды интеллект ғылыми зерттеулерге көмектеседі, ақпаратқа қол жеткізуді жеңілдетеді, өндірістік міндеттерді шешуге мүмкіндік береді. Бірақ әділетсіз заңды өздігінен әділ ете алмайды, қоғамдағы сенім дағдарысын бір ғана бағдарламамен шешпейді.

Жасанды интеллектті дамытуға қатысты шешімдер тек техникалық мамандардың шеңберінде қабылданбауы тиіс. Өйткені оның ықпалы бүкіл қоғамға таралады. Мұндай шешімдерді талқылауға педагогтер, дәрігерлер, заңгерлер, философтар, журналистер, мәдениет қайраткерлері, қоғамдық ұйымдар қатысуы қажет. Әсіресе балалардың құқығы, жеке мәліметтердің қорғалуы, еңбек нарығындағы теңдік, ақпараттық қауіпсіздік, алгоритмдік әділеттілік мәселелері қоғамдық бақылауда болуы керек.

Біз адамзат тарихының ерекше кезеңінде өмір сүріп отырмыз. Бұрын адам табиғаттың құпияларын ашуға ұмтылды. Кейін сол табиғаттың заңдылықтарын пайдаланып, өзінің өмірін өзгертетін машиналар жасады. Енді ол өзінің интеллектуалдық әрекеттеріне ұқсас міндеттерді орындайтын жүйелерді дамытып жатыр. Бұл – ғылымның ұлы жетістігі. Бірақ кез келген ұлы жетістік үлкен жауапкершілікті талап етеді.

Біз технология арқылы білімге қол жеткізуді жеңілдете аламыз. Бірақ білімнің мәнін жоғалтып алмауымыз керек. Біз еңбек өнімділігін арттыра аламыз. Бірақ еңбектің адам өміріндегі әлеуметтік және рухани маңызын ұмытпауымыз қажет. Біз көркем мәтіндерді автоматты түрде құрастыра аламыз. Бірақ шынайы әдебиеттің адам тағдырын тануға бағытталған терең табиғатын сақтауға тиіспіз. Біз мемлекеттік басқаруды цифрландыра аламыз. Бірақ азаматтың құқығы мен қадір-қасиетін технологиялық тиімділіктен төмен қоюға болмайды.

Біз машинаны ақылды етуге бар күшімізді жұмсап жатырмыз. Енді сол ақылды машиналар өмір сүретін қоғамды әділетті, білімді, жауапты етуге де сондай күш жұмсауымыз қажет. Өйткені болашақтың тағдырын тек технологияның қуаты шешпейді. Оны сол технологияны пайдаланатын адамдардың құндылықтары, шешімдері мен әрекеттері де айқындайды.

Бір кезде адам табиғатқа қарап, өзінің әлсіздігін сезінді. Кейін табиғаттың заңдылықтарын меңгеріп, өзінің қуатына сенді. Енді өзінің қолымен жасаған интеллектуалдық жүйелерге қарап, адам болмысының мәнін қайта сұрауға мәжбүр болып отыр. Бұл сұрақтың жауабы компьютердің есептеу қуатынан табылмайды. Ол адамның өз өміріне, қоғамға, табиғатқа, болашақ ұрпаққа деген жауапкершілігінен ізделуі керек.

Адамзаттың ең үлкен жеңісі – өзінен ақылдырақ есептейтін машина жасау ғана емес. Сол машинаның қуатын адамдық қадір-қасиетті сақтай отырып пайдалана білу. Сондықтан бүгінгі дәуірдің басты сұрағы: «Жасанды интеллект адамды алмастыра ма?» деген сауал ғана емес. Одан да маңыздысы: «Адам жасанды интеллект дәуірінде өзінің адамдық болмысын сақтап қала ала ма?» Міне, адамзат ақылының бүгінгі ең үлкен сынағы осы.