ТАҒДЫР (ақын-жазушылардың өмір тарихтары:Тарас Шевченко)

Ермек ЗӘҢГІРОВ,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі,
ҚР мәдениет қайраткері

 

ҚУҒЫННАН КӨЗ АШПАҒАН АҚЫН

Тарас Шевченко
(1814-1861)

 

Абай қазақ даласының ұлы ақыны болса, украин халқы үшін Тарас Шевченко да жарқын тұлға. Кобзарь ақын украин және қазақ халықтарын біріктіретін алтын кілт болып есептеледі.

Тарас Шевченко украин мәдениеті мен бірге қазақ мәдениетінде де елеулі із қалдырды. Ол дарынды ақын, прозаик, суретші, көрнекті ойшыл болды. Патша жарлығымен 10 жылын қазақ жерінде айдауда өткізді. Бұл жылдар оның өмірбаянындағы ең қиын жылдар болып қалды. Ол қазақ халқының өмірін айшықты түрде қағазға түсіріп, асқақтата білді.

Тарас Григорьевич Шевченко – 1814 жылы Киев губерниясының Моринцы селосында (қазіргі Черкасск облысы) қарапайым шаруа Григорий Шевченконың отбасында көп баланың бірі болып дүниеге келген. Ақынның ата-бабалары – Запорожье армиясында қызмет еткен. Болашақ ақын 9 жасында анасынан, екі жылдан кейін әкесінен жетім қалады. Тарас байларға қызметке жалданады. Өте қабілетті болғандықтан, оқу мен жазуды өз бетінше үйренеді.

Помещик Энгельхардтың шаруашылығында түрлі жұмыстар істейді. Қолы бос кезінде сурет салуды ұнататын ол кескіндеме шеберлерінің картиналарын көшіріп салады. 15 жасында Тарас жер иесімен бірге Вильноға (қазіргі Вильнюс, Литва астанасы) барады. Ол жерде екі жыл тұрып, сурет өнері бойынша өз бетінше лекцияларға қатысады. Көп ұзамай Энгельгардт Санкт-Петербургке көшіп, Тарасты өзімен бірге алып кетеді. Сарай суретшісі болғанның қаншалықты пайдалы екенін түсінген ол оны кескіндеме шебері Василий Ширяевке тапсырады.

Петербургте Тарас өлең жаза бастайды және демократиялық көзқарастағы ықпалды мәдениет қайраткерлерімен кездесіп тұрады. Олардың бірі жас суретшінің бойындағы сирек талантты көріп, крепостнойлықтан азат етіп, сатып алады.

1838-1845 жылдар аралығында Т.Шевченко Петербург Көркемсурет академиясында оқып, кескіндеме өнерінде ерекше қабілетін көрсетеді. Оның ұстазы орыстың ұлы суретшілерінің бірі – Карл Брюллов болды. Ол білімін ұштау кезінде көп оқып, тарих пен философияға қызығып, ақын ретінде біліктілігін дамытып отырған. Фольклорлық-этнографиялық материалдар жинап, тарихи және сәулет ескерткіштерінің эскиздерін сызады, ұлттық поэзияны зерттейді.

1846 жылы ол Кирилл мен Мефодий бауырластығының құпия саяси ұйымына қосылады. Полицейлердің қолына ақынның «Үш жаз» атты өлеңдер жинағы түсіп, онда Ресей империясының халыққа қарсы мемлекеттік жүйесі күрт әшкереленеді. Киевте тұтқындалып, Петербургке айдауылмен жөнелтіледі. Оған украин гетмандарының билігін қалпына келтіріп, жеке Украина мемлекетін құруға әрекеттенді, деген айып та тағылады.

1847 жылы ақын 33 жасында Николай I патшаның бұйрығымен қатардағы жауынгер ретінде, басшылардың қатаң бақылауымен, оған ой еңбегімен айналысуға тыйым салынып, Қазақстанға Орынбор жеке корпусына жер аударылады.

Орск бекінісінде (қазақша Жаманқала) жауынгер болып қызмет етеді. Бір жарым жыл ауыр әскери қызметте жүріп, жасырын түрде өлең жазып, сурет салуды жалғастыра береді. Қуғын-сүргіннің алғашқы айларынан-ақ ақын мен суретшінің шығармашылығында айналадағы шындық – аймақтың табиғаты мен көшпелілер қосындарын және бекініс маңында орналасқан қазақтардың тұрмыс-тіршілігін бейнелейді. Қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін зерттей жүріп, достарына жазған хаттарында өз сызбалары туралы айтады. Қазақтың аңыз-әңгімелері мен фольклорын зерттеп, дала тілін өз бетінше меңгереді.

1848-1849 жылдары Арал теңізінің кеме командирі А.Бутаковтың басшылығымен Арал теңізін зерттеу экспедициясына қатысады. Оған Арал жағалауы мен жергілікті тұрғындардың көрінісін сызу тапсырылады. Экспедициядан оралған соң, ақын әскери борышын өтеп жүрген жеріне қайтуға міндетті болады. А.Бутаковтың петициясының арқасында экспедиция кезінде жасалған эскиздерді ретке келтіріп, Орынборда біраз уақыт тұрып қалады. Алайда әріптестерінің бірінің айыптауынан кейін ол 1850 жылдың көктемінде қайтадан тұтқындалып, бірнеше ай қамауда болады. Кейін қызметін ең шалғай гарнизонға – Новопетровское бекінісіне – Форт-Шевченкоға қызметін жалғастыруға жіберіледі. Түбекте украин ақынының жауынгерлік қызметі, 1857 жылға дейін суретшілікпен жалғасады.

Ақынның Қазақстандық жер аударылу кезеңі ауыр қиыншылық кезеңі ғана емес, оның рухани өсу және шығармашылық табыстар кезеңі болады. Әрине, 10 жылға созылған жер аударылу оның денсаулығына нұқсан келтіреді. Бірақ ұлы ақынның рухын сындыра алмайды, оның бүлікшіл жанының отын сөндіре алмайды. Кейін сол бір күндерді еске алған ақын: «Мен жазалансам да, азап шексем де, оған өкінбеймін!» – деп онысын мақтаныш етеді.

Ұлы Кобзарьдың жер аударылған кезде жазған прозалық мұрасы жиырмаға жуық әңгіменің басын құрайды. Олардың кейбіреулері ғана бізге жеткен. Мәселен, «Ханшайым», «Музыкант», «Суретші» және «Егіздер» әңгімесінде жергілікті қазақтардың өмірін шынайы суреттейді.

Қуғын-сүргін кезеңіндегі 450-ге жуық еңбектің 350-ге жуығы қазақ халқының өмірі мен тұрмыс-тіршілігіне, Қазақстанның табиғатына арналған.

Ақынның әңгімелері крепостнойлық құқыққа қарсы көзқараста болғандықтан олар ақынның көзі тірісінде бірде-бір рет жарияланбаған.

Ақын барлық шығармаларын қолдан жасалған шағын дәптерге жасырын түрде жазып алып, етігіне жасырып ұстайтын болған. Олардың ішінде 120-ға жуық жұмыс бар. Шығармаларының негізі – өмірбаяндық, философиялық және тарихи өлеңдерден, украин және қазақ табиғаты бейнеленген лирикалардан тұрған. Шығармаларында крепостнойлық құқық пен қатар, помещиктердің және орыс әскерилерінің ерік-жігерін айыптап, қазақтардың ауыр тұрмысына жанашырлық танытқан. Ақын мен жергілікті тұрғындар арасында жылы қарым-қатынас орнаған. Ақын әрі суретшінің қазақтармен кездесуінің бірінде замандастарының бірі: «Қазақтар қонақтарды қабылдағанда олармен барлық тауарларын бөлісетін» деп жазады.

Т.Шевченко картиналары мен очерктерінің көпшілігін қазақ ауылы кедейлерінің ауыр өміріне арнаған. Ол өз хаттарында: «Қырғыздар (қазақтар) соншалықты көркем, мен оларға қарасам, көзім тоймайды» дейді. Оның ең танымал картинасы «Қазақ Катясы» ғажайып туынды. Ол Новопетровск бекінісінің коменданты отбасында қызмет еткен Катядан қазақ әйелінің түрін арнайы көре білген.

Ақынның сол кездегі ең көрнекті туындылардың бірі – «Даладағы өрт» картинасы. Оның басқа шығармалары да кеңінен танымал: «Байғұшы», «Қазақ әйелі», «Қойшы», «Ат үстіндегі қазақ», «Дала үстінде», «Боран», «Терезе астындағы байғұс», «Қазақтың киіз үйі» және т.б. Онда дала тұрғындарының өмірін шынайы бейнеленеді.

 

Ақынның қазақ даласындағы іздері

 

«Өмірде жазық жалғыз, қия қырық», демекші, ол тірі жүріп, жалғыз жаяу өмір сүрді. Кобзарь ақынның өмірі мен өлімінің көлеңкелі тұстары құпияға толы. Біз оның ақиқатын біле бермейміз, енді білу де мүмкін емес. Одан гөрі оның қазақ даласындағы сүреңсіз өмірі туралы көп білгендейміз. Оның өзінде Маңғыстау даласы мен Арал теңізіндегі «Возрождение» және «Барсакелмес» аралында болғандығы туралы ғана білеміз. Ал пайдалы қазба рудаларын іздеп, қарт Қаратауға келген экспедиция қатарында осы маңдағы жергілікті тұрғындарды аралап, олардың тұрмыс-салтымен танысқанын әрине, білмейміз. Ол, ол ма, ауыл аралап жүріп, түн баласында қыз-қырқынға көз салып, олар туралы аузының суы құрығанша айтқанын жасыра алмаймыз. Оның Қаратау маңында бір татар қызына барып, мауқын басып жүретінін әрине, бұрын естіген емеспіз. Бұл маңда жүрген қайдағы татар қызы, ол өзіміздің қара көзіміз болар. Ол туралы мәселені, осымен шектесек те болады.

Иә, оның бақытты балалық шағы болмады. Әкесінің өз баласын бауырына басып, жақсы көрмеуі оны тірідей жетім етті. Сөйтіп ол үлкендер тарапынан сенім эрозиясына ұшырайды. Ақынның әкесі баласын өз мұрасынан «айыру» туралы шешім қабылдағаны оған қатты соққы болып тиеді. Ақынның өзі өте белсенді, шығармашыл адам бола тұра, көптеген шығармалар мен картиналар жазса да, өз заманындағы адамдар арасында аса танымал болса да, ешқашан байлыққа қол жеткізе алмаған.

Белгіліболғандай, Тарас Шевченко кедей шаруа отбасынан шыққан. Әкесі Григорий Шевченко крепостной болса да, ірі қалаларға астық, тұз тасушы болып жұмыс істеген. Әйелі қайтыс болғанда бес баласымен жалғыз қалып, көп ұзамай екінші рет үйленген.

Ақынның әкесі 1825 жылы, Тарастың 11 жасында қайтыс болады. Өмірінің соңғы күндерін онсыз да ауыр дертке шалдыққан ақынмен бірге өткізген оның петерборлық танысы Александр Лазаревский Шевченко туралы естелігінде әкесінің өліп бара жатқандағы өсиетін жеткізеді. Ол жерде жас Тарастың өзі де болған. Әке өліп бара жатып: «Мен ұлым Тарасқа мүлкімнен ештеңе қалдырмаймын, ол қарапайым адам болмайды: ол не өте алғыр немесе түкке тұрғысыз адам болады. Ол немесе үлкен жалқау болады, ол үшін менің мұрам ештеңені білдірмейді немесе ешқандай жолмен оған көмектеспейді» дейді. Әке өсиетімен ешқандай мұраға ие болмаған жас Тарас өзінің табиғи талантымен, табандылығымен және еңбекқорлығымен өмірде бәріне өзінің қолымен жетеді.

Алайда, Тарас Шевченко 47 жылдық қысқа ғұмырында көп нәрсені үнемдей алмайды. Ол 1861 жылы 10 наурызда (26 ақпан, ескі үлгіде) Санкт-Петербургтегі Өнер академиясының ғимаратында өз бөлмесінде белгісіз жағдайда қайтыс болады. Академиядағы Екатерина Хаус шіркеуінің туу туралы тіркеу кітабында: «Академик Тарас Григорьевич Шевченко 26 ақпанда тамшы ауруынан қайтыс болды, 28 ақпанда жерленді» деп жазылған. Ақыннан қалған дүниелері жан-жақты тізіліп, оның бағасы шығарылады. Мысалы, «13 бағалы тасы бар алтын қалта сағаты, оған арналған алтын шынжыр және алтын кілт» 53 рубль 17 тиынға бағаланған. Дөңгелек ағаш емен жақтауындағы қабырға сағаты, үш маржан жіп орамы ерекше қорапта сақталған, олардың бірінде көгілдір түсті алтын крест, екіншісінде ақынның портреті бар медальон, ал үшіншісінде көгілдір алтыннан жасалған жүрек болады және жақұт маржандары бар алтын түйреуіш, алтын-күміспен көмкерілген тасбақа, екі алтын неке сақинасы, алтын жалатылған күміс оймақ, үш алтын манжет, күміс шай қасық, екі қорапша, мозаика және әрлі қымбат қобдиша, былғарымен қапталған термометр» табылады.

Одан кейін «әртүрлі өлшемдегі 17 мыс ою тақтасын» 51 сом 15 тиынға бағаланады. Жаңғақ ағашынан және шыны жақтаулардан жасалған, көріністер мен портреттер бейнеленген жеті нақышталған картина, Рембрандттың «Жүзім және фермер туралы астарлы әңгімесі» нақышталған картинасының түпнұсқасы, Калама пейзаждарының екі үлкен гравюрасы, 38 түрлі көлемдегі нақышталған портреттер мен бейнелі картиналар, «Брюлловтың «Хабарлау» картинасы, фотографиялық басып шығару құралы» сақтау қорына жіберіледі.

Ақын бөлмесінде қалған жиһаздар да мүліктік тізімге енгізіледі. «Қаптамамен қапталған түрік диваны», «екі қарапайым үстел», «бір дөңгелек стол», «жаңғақ ағашынан жасалған жиналмалы айна» тізімге енеді. Мұның бәрі бар болғаны 1 рубль 50 тиынға бағаланады.

Одан әрі тізімде акварель және майлы бояулар салынған үш жәшік, жаңғақ мольберт, екі таяқша, біреуі эмаль тұтқалы. Оның құны алты рубль болады. Түрлі киімдер де болады, ол өте үлкен тізімді алады. Фрак, төрт тон, бас киім, қой терісі, әйелдер, тіпті балалар киімдері де болады, орамал, майлықтар, т.б. Тоқыма бұйымдарының жалпы құны, сипаттамаға сәйкес, 38 рубль 65 тиын құрайды. Тізімдегі бөлек элементтер – үш кастрюль, самауыр, аязды әйнек көлеңкесі бар сары мыс асхана шамы, көсіліп жатқан арыстан бейнесі де болады. Олардың бәрі тура төрт рубльге бағаланады. Жалпы, ақынның бар мүлкі 154 рубль 47 тиынға бағаланады. Күмістің бүгінгі құнына тең бұл сома шамамен 1 061 223,3 теңгені құрайды.

Кобзарь мұрасы қызғаныш тудыра қоймайды. Барлық алынған мүліктің санағын есепке алғанда, орташа жылдық жалақыдан да төмен болады. Бұл мүліктің мұрагерлері болып ақынның ағалары – Никита мен  Иосиф болып табылады. Шевченколар отбасының отаны – Киев губерниясының Звенигород ауданы, Кирилловка ауылында тұрған. Ақынның украин ұлтына қалдырған шынайы мұрасы, әрине, оның поэзиясы, прозасы, көркем шығармалары болып қала береді.

Тарас Шевченко өмірінің қазақстандық кезеңі орыс әдебиетінің көптеген шығармаларында көрініс тапқан. Ол дәуір фонындағы жеке тұлғаның портреті өзінің терең дара ерекшеліктерін сақтай отырып, әрқашан сол дәуірдің өз портретіне айналды.

Ақын өзінің өлмес шығармаларымен әлемдік фантастиканың қазынасын байытып қана қоймай, әлемге «тәж киген жазалаушыларға» батыл қарсы тұрған, өзі үшін дайындалған сынақтардың барлығына батыл төтеп беріп, армандаған күрескердің жарқын үлгісін көрсетті. Ол барлық ұлттардың «ұлы отбасына, еркін, жаңа отбасына» бірігетін уақытын жақындатуды көкседі. Кобзарь өзінің өмірбаянында: «Менің өмірімнің тарихы – Отанымның тарихының бір бөлшегі» деп жазды.

Идеологиялық жағынан Шевченко орыс қоғамдық-саяси ойының ең ықпалды және озық бағыты ретінде революциялық демократия позицияларына жақын болды. Ақынның 1843-1847 жылдары түпкілікті қалыптасқан революциялық-демократиялық дүниетанымына  Белинскийдің идеялары әсер етті. Әдебиет ғалымдарының арасында ұлы сыншының Шевченко шығармашылығына теріс көзқарасы болды, деген пікірі де бар.  Шынында да, Белинскийдің 1847 жылы желтоқсанда жазған «Кайдамаки» поэмасы туралы әйгілі рецензиясын немесе оның Анненковқа жазған хатын оқығанда, зерттеушілер кейде теріс пікірде болатын алалаушылықтың «құтырған виссарионынан» күдіктенуге болады.

Белинскийдің мәлімдемелерінің қаталдығы «Кобзарь» жинағының оң бағасына қарамастан, сыншының Шевченконың шығармаларымен толық мәнінде таныс еместігімен және өзінің категориялық бағасын беруімен түсіндіріледі. Оның аты ретроградтың синониміне айналған, монархиялық идеяларды уағыздап, озық орыс әдебиетіне қарсы үнемі шабуыл жасап, атап айтқанда, Жуковскийге, Пушкинге және Гогольге жала жабуды атап өткен.  Белинскийдің Анненковқа жазған хатының үніне ақынның жаулары таратқан және оның беделін түсіретін жалған қауесеттердің әсері де болған. Әдебиет сыншысы Юлиан Оксман Шевченко туралы «ақпаратты» Белинскийге оның Пенза гимназиясындағы танысы М.М.Поповтың бергендігі, ол Николай I-ге жасырын жолмен меморандум жасап, онда Шевченконы радикал және сепаратист ретінде көрсетті, деп есептейді.

Ұлы ақынның дүниетанымы туралы сөз қозғауымыз бекер емес. Шынында да, Шевченко әдеби қаһарман болған негізгі шығармалардың барлығында Кобзарьға «адамзат таңының пайғамбары» даңқын әкелген көзқарастардың дамуына ықпал еткен сыңайлы.

 

Ақын және Қазақстан

 

Алғашқы болып 1859 жылы «Шевченко және Қазақстан» тақырыбын көрнекті орыс ақыны Аполлон Майков «Каспий теңізінің ақ шоқысында…» деген өлеңінде қозғайды. 1850-жылдары Майков революциялық демократиямен байланысын үзіп, консервативті лагерге көшеді. Ақын онда тек сезімдік импульстарға қабілетті әрекетсіз азап шегуші ретінде көрінеді. Ақын үстіртте жүріп, Каспий пейзажын салады. Өкінішке орай, Каспий теңізінің өзін сергітетін еркіндіктің аллегориялық бейнесіне айналуға қабілетті бейнесін Майков дамытпаған — ол пейзаждың өз шекарасынан шықпаған және оның ақынға әсері болса да, қарапайым оқырманға өте тұрпайы болып көрінген. Сонымен бірге, ақын Кобзарьдың екпінін көріп, «бірінші өлеңге оқ атуға және бекіністе әскери дабыл қағуға» дайындалып жатқан күзетшілердің бейнесін жасай отырып, азаматтық ерлік көрсетеді.

Ақын туралы ақыл-ой иелері де қалам тартады. Николай Некрасовтың 1861 жылы жазылған «Т.Т. Шевченконың өлімі туралы» поэмасы мүлдем басқа реңкке ие. Орыстың ұлы ақыны Некрасов өз шығармасында Кобзарьды күйреткен самодержавие режимін айыптайды, оны ашық келекелейді. Қазақстан Некрасовтың ойында «еркін Орынбор даласы» бейнесінде көрінеді.

Революцияға дейінгі ақынның қазақтар арасындағы өмірінен бейнеленген суреттерді орыс тілінде көрсетпеуінің себебі, ақынның дала халқымен қарым-қатынасынан секемденген деуден басқа ой жоқ.

Шығыс тақырыбы кеңес ақыны Владимир Луговскийдің шығармашылығындағы басты тақырыптардың бірі болды. Оның «Арал теңізіндегі Шевченко» поэмасы Кобзарьдың «Константин» шхунері экипажы жүргізген ғылыми экспедицияға қатысуына арналған. Белгілі болғандай, дәл осы кезең ақынның ең үлкен шығармашылық қызметімен сипатталады. Жалпы украин поэзиясы шыңдарының бірі саналатын әйгілі Қос-Арал лирикалық циклін ғана емес, ол сонымен қатар көптеген суреттерді де жасаған. Луговскийдің Арал теңізі, Майковтың Каспий теңізі сияқты, Шевченконың жан дүниесінде жасампаздық құштарлығын оятады.

Ақынның «Құлыпсыз түрмедегі» тұтқынның бейнесі көптеген орыс ақындарын қатты алаңдатты. Ақынның әрбір өлеңі қайсар күрескердің бейнесін дамытып, тереңдете түседі. Ол суреттер ақынның мәңгі гүлденген қуанышының әсерін сезінуге мүмкіндік береді. Бұл – Иван Франконың айтуынша, тарих ақынға сыйға тартқан қазыналардың ең құндысы еді.

Қазақ «өлінің қабірін біл, жақсының қадірін біл» — дейді. Қазақ елі ұлы ақынды қадірлей білді. Ақынның жаны шырақ екенін оқырмандарымыз жақсы білді. Қазақ даласында өз Отанындай өзін еркін ұстаған оның осы топырақта ең жақсы туындылары туғаны аян.

1857 жылы Ресей мен Украинадағы ықпалды адамдардың петициясының арқасында Тарас Шевченко одан әрі жер аударылудан босатылып, Петербургке оралуға рұқсат етіледі. 1860 жылы қыркүйекте Петербург өнер академиясы Т.Шевченкоға гравюра академигі атағын береді.

1860-1861 жылдың қысында қуғын-сүргінге ұшыраған ақынның денсаулығы күрт нашарлайды. 1861 жылы белгісіз жағдайда кенеттен қайтыс болады.

Қазақстанда ұлы ақын және суретші Тарас Шевченконың есімі тек украин халқының ғана емес, қазақ халқының да мәдени мұрасына орасан зор үлес қосқан екі ұлттың перзенті саналып, құрметпен аталады.

Украина халқы өздерінің қайсар ұлын қатты құрмет тұтады. Оны қазақ арасында «ақын-Тарази» («Тарас ақын») деп атайды. Ол бекініс маңындағы ауылдарға жиі барып, ән мен аңыз тыңдайтын. Т.Шевченко жергілікті қазақ халқымен тілдесе отырып, қазақ және украин халықтарының тарихи тағдырларында ортақ құндылықтар да бар. Оның шығармашылығы қазақтар тарихы мен мәдениетінің ажырамас бөлігіне, Қазақстан мен Украина халықтарының рухани туыстық тарихының маңызды бетіне айналды.

Қазақ халқы ұлы Кобзарьға өз тағдырларына шын жүректен қатысқаны үшін ризашылықпен жауап берді. Маңғыстау халқы Транскаспий жерінде айдаудағы солдаттардың қаны мен көз жасына ағаш суғарғанын ұмытқан емес. Қазір бұл топырақта бақша мұражайы бой көтерген.

Новопетровск бекіністерінде Т.Г. Шевченко 7 жыл жауынгер болып, ол жер Форт-Шевченко деп өзгертілді. Мұнда мемориалдық мұражай ашылды. Шевченконың есімі Республикалық мемлекеттік галереяға, Қазақстанның таңдаулы қала көшелеріне, колхоздарға, совхоздарға, оқу орындарына берілді. Оның өлмес шығармалары қазақ тілінде жарық көріп, ақындар жыр жазды. Ақын өзінің «Өсиетінде» алдын ала болжаған сол «ұлы, азат және жаңа отбасымен» бірге қазақ халқы Т.Г. Шевченкоға үлкен сүйіспеншілікпен қарайды.

Ақын жер аударылып келгенде қатардағы жауынгер шенінде болды. Николай І-шіден арнайы ескертпесі бар ақын жазуға немесе сурет салуға тиіс емес еді. Бірақ ол патша жарлығына бағынбады. Өмірдің табиғи ағымы ретінде. Сырдария және Арал теңізінің жағалауы ол кезде терра инкогнито болатын. 1848 жылы Николай I географиялық экспедиция жіберуді шешеді. Оны лейтенант Алексей Бутаков басқарады. Ақын Бутаковпен бірге стратегиялық маңызды жорыққа аттанады.

1848 жылдың күзінде шхуналар Қос-Арал бекінісінің маңында Сырдарияның сағасына зәкір тастайды. Бутаков офицерлермен зерттеу жұмыстарына кеткенде ақын Қос-Арал қыстағында елуден астам өлең жазады. Кейін оларды «Патшалар» поэмасына айналдырады. Қосаралға дейін де, одан кейін де ақын көп өлең жазбаған еді.

Ақын бұл аумақты «Құлыпсыз түрме» деп атады. Ол туралы досына: «Бұл жерде ештеңе жоқ, тек шөл» деп тұрған жерінен хабар да берген. Ол осы даладан өмірдің сұлулығын көрді және оның барлығын картиналарында, әңгімелері мен өлеңдерінде бейнеледі.

Арал теңізінде, Райым бекінісінде және Қос-Арал аралында үш жылға жуық және Маңғышлақта, Новопетровск бекінісінде жеті жыл тұрды. Қазақстанға жер аудару Шевченко үшін ақын ретінде де, суретші ретінде де ең жемісті кезең болды.

Қазақ халқы неге осы күнге дейін осы ұлы тұлғаға соншалықты құрметпен айтады? Өйткені ақын осы қатал өңірде бола тұра сызбаларды көп жазды. Бұл суреттерден бүкіл ғұлама әлем, бүкіл Батыс Еуропа қазақ даласының өмірімен танысты.

Ақынның өмірі тек 1853 жылы Ираклий Алексеевич Усков Новопетровский бекінісінің коменданты болып тағайындалғанда ғана айтарлықтай өзгереді, бұл жер аударылған ақынның өмірін мүмкіндігінше жеңілдетеді. Тарас Шевченконың шығармашылығына барлық жағдайды жасаған комендант Усковтың арқасында ол өз туындыларын жалғастыра алды. Усков Тарас Шевченконы құрметтеп қана қоймай, онымен дос болды. Тарас ауыр әскери жаттығулардан босатылды, анда-санда бекініс қабырғаларының сыртында уақыт өткізуге рұқсат алды, кейде тіпті казарманың сыртында түнеуге рұқсат етілді. Өзінің мансабы мен өмірін қауіп-қатерге тігіп, патшаның ең қатаң тыйымын бұзып жатқанын түсінген ақынның демократиялық сеніміне жат емес Усков Шевченкоға жасырын жазу мен сурет салуға мүмкіндік беріп қана қоймай, оның суреттерін достарына жіберуге көмектесті. Новопетровск бекінісінде жер аударылған кезінде Тарас Шевченко көптеген суреттер, өлеңдер мен поэмалар, бірнеше әңгімелер жазды. Осы қиын кезеңдерге қарамастан, Т.Г.Шевченконың кемел шығармашылық өмірі Маңғышлақта өтті.

Иә, өмірің жаман ба, жақсы ма, қандай болса, ондай болсын, оны бар мүмкіндігіңді салып пайдаланғанға не жетсін. Ақын өмірін ең қиын кезде де тәрк етпеді.