ЗАҢНЫҢ ҮСТЕМДІГІ – ӘДІЛЕТТІ ҚОҒАМНЫҢ ТЕМІРҚАЗЫҒЫ

Қайрат БИТЕМІРОВ,

М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университеті

Заң ғылымдарының кандидаты, (PhD)

«Азаматтық құқық және азаматтық іс жүргізу» кафедрасының профессоры

Тарих сахнасында талай елдің тағдырын таразыға тартқан басты фактор – заң мен тәртіп. Мемлекеттердің барлығының өмір сүру қабілеті, қоғамдық қарым-қатынастардың реттелуі мен азаматтардың қауіпсіздігі осы екі ұғыммен тікелей байланысты. Ал заңның үстемдігі дегеніміз – жай ғана құқықтық тәртіп емес, ол – өркениетті елдің мәдени кодына айналған қағида.

Қазақстан Республикасы өзінің тәуелсіздігін жариялаған сәттен бастап, құқықтық мемлекет құруды басты мақсат тұтты. Бұл бағытта бірқатар маңызды заңдар қабылданып, құқықтық жүйе нығайтылды. Ел Конституциясында: «Заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең» деп анық жазылған. Алайда бұл теңдік қағаз жүзінде қалып қоймай, нақты өмірде көрініс табуы үшін үздіксіз жұмыс пен нақты механизмдер қажет.

Заң үстемдігі дегеніміз – заңнан ешкімнің жоғары тұрмауы. Яғни, қарапайым азаматтан бастап, министрге дейін, тіпті Президенттің өзі де Конституция мен заңдарға бағынуы тиіс. Бұл – қоғамда әділеттілікті орнатудың жалғыз жолы. Тек заң салтанат құрған жерде ғана адам құқықтары қорғалып, қауіпсіздік пен сенім қалыптасады.

Соңғы жылдары Қазақстанда құқық бұзушылықтарға «нөлдік төзімділік» ұстанымы енгізіліп, қоғамда тәртіп пен заңға деген құрметті нығайтуға ерекше назар аударылып келеді. Бұл ұғым алғашында тек үлкен қылмыстармен күреске бағытталғандай көрінгенімен, бүгінде ұсақ құқық бұзушылықтарға да жол бермеуді көздейтін кешенді саясатқа айналды.

Мысалы, қоғамдық орындарда ішімдік ішу, шылым шегу, белгіленбеген жерге қоқыс тастау, ұсақ бұзақылық – мұның бәрі қоғамдағы тәртіпті бұзады. Ал осындай әрекеттерге көз жұму – ертеңгі ауыр қылмыстың алғышартын қалыптастыруы мүмкін. Сондықтан заң бұзушылықтың қандайына да «нөлдік төзімділік» таныту – құқықтық мәдениет қалыптастырудағы шешуші фактор.

Бұл бастама тек жазалауға емес, ең алдымен алдын алуға, оқу-ағартуға, тәрбиелеуге бағытталуы тиіс. Құқықтық тәртіпті сақтауда мектеп пен отбасы, БАҚ пен әлеуметтік желілер – бәрі бірлесе жұмыс істеуі қажет. Азаматтар заңды білсе, оны құрметтесе, мемлекет те берік болады.

Қазіргі уақытта мемлекетімізде жүзеге асырылып жатқан «Қауіпсіз қоғам» жобасы – заң мен тәртіпті нығайтудың жүйелі көрінісі. Бұл жоба қоғам мүшелерінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді ғана емес, азаматтардың құқық қорғау органдарына деген сенімін арттыруды да мақсат етеді.

Қоғамдық қауіпсіздік дегеніміз – әрбір адам өзін үйінде де, көшеде де, жұмыста да, мектепте де қорғансыз сезінбейтін орта. Яғни, полиция халыққа ашық әрі әділ қызмет көрсетіп, азаматтар құқық қорғаушыларға сенетіндей жағдай жасалуы тиіс.

Бұл ретте ақпараттық түсіндіру жұмыстарының маңызы зор. Қазіргі цифрлық қоғамда адамдар заңды интернеттен, әлеуметтік желілерден, мессенджерлерден іздейді. Сондықтан құқықтық түсіндіру жұмыстары да заманға сай жүргізілуі тиіс. Мемлекеттік органдар халықпен тіл табысып, заңдарды қарапайым тілмен жеткізуі – құқықтық сауаттылықты арттырудың тиімді жолы.

“Қауіпсіз қоғам” – тек полицияның емес, әрбір азаматтың ісі. Егер бір адам тәртіпсіздікке көз жұма қараса, екіншісі үнсіз қалса – онда бұл қоғамда заң әлсірейді. Ал егер әркім заңды қорғауға, әділетті талап етуге дайын болса – сол қоғамда тұрақтылық орнайды.

Заң – мемлекеттің тамыры. Ол болмаса, қоғамда анархия, әділетсіздік, қауіп-қатер бас көтереді. Сондықтан заңның үстемдігін қамтамасыз ету – ұлт қауіпсіздігінің, ел тұрақтылығының басты шарттарының бірі.

Біздің ата-бабаларымыз да «Төрт құбыласы тең болсын», «Ел іші – алтын бесік» деп қоғамда тәртіп пен әділеттіліктің орнауын ең бірінші орынға қойған. Билер соты мен дала заңы – сол дәстүрлі құқықтық жүйенің бастамасы еді. Бүгінгі Тәуелсіз Қазақстан – сол тарихи сабақтастықтың жалғасы.

Мемлекет басшысы да бірнеше рет заң үстемдігін нығайтуды, сот жүйесін реформалауды, құқық қорғау органдарының ашықтығын айтқан болатын. Бұл – жаңару мен әділетке бастайтын жол. Осы бағыттағы кез келген реформа – қарапайым азаматтың құқығын қорғауға, қоғамда әділдік орнатуға бағытталуы тиіс.

Бір сөзбен айтқанда, заңға бағыну – әлсіздің қорғаны емес, ақылдының таңдауы. Қоғамда заң үстемдік құрса, ол жерде сенім, тұрақтылық, даму және әділеттілік бар. Біздің еліміз де осы жолда қарыштай қадам басып келеді.

Заң – мемлекет үшін темірдей тәртіп, ал халық үшін – тыныш өмірдің кепілі. Біз – заңды сыйлаған ұрпақ болсақ, бізден кейінгі буын – әділетті қоғамда өмір сүретін болады.

Қоғамның тыныштығы мен тұрақтылығы – кез келген мемлекеттің басты құндылығы. Бұл құндылықты сақтау үшін заң үстемдігі мен құқықтық тәртіптің берік орнығуы қажет. Ал бұл бағыттағы табыстың негізгі көрсеткіші – халықтың құқық қорғау органдарына деген сенімі. Осыны негізге ала отырып, елімізде іске асырылып жатқан «Қауіпсіз қоғам» жобасы – жаңа кезеңнің, жаңа көзқарастың, жаңа сенімнің символына айналып келеді.

«Қауіпсіз қоғам» жобасы – Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаевтың бастамасымен жүзеге асып жатқан кешенді бағдарламалардың бірі. Оның басты мақсаты – халықтың құқық қорғау органдарына деген сенімін арттыру, азаматтардың құқығы мен бостандығын қорғауда ашықтық пен әділдікті қамтамасыз ету.

Қазіргі уақытта қоғам құқықтық тұрғыда бұрынғыдан әлдеқайда сергек. Әлеуметтік желілердің дамуы, ақпараттың қолжетімділігі, азаматтардың құқықтық сауаттылығының артуы – құқық қорғау жүйесінің жұмысына жаңа талаптар қоюда. Мұндай жағдайда сенім – жай ұғым емес, қоғам мен құқық қорғау органдары арасындағы басты көпір.

Халықтың құқық қорғау органдарына сенімі – бірінші кезекте ашықтықтан, әділдіктен және қолжетімділіктен басталады. Бұл тұрғыда «Қауіпсіз қоғам» жобасы құқық  қорғау қызметкерлерінің кәсіби біліктілігін арттыру бағытында жұмыс жүргізеді. Тәртіп сақшылары тек заңды білумен ғана емес, адаммен сөйлесе білетін, тыңдай алатын, қоғаммен диалог орната алатын тұлға болуы тиіс.

Құқық қорғау қызметі – қоғамдық келісім мен тұрақтылықтың тірегі

«Қауіпсіз қоғам» жобасы шеңберінде превентивті шаралар, яғни құқық бұзушылықтың алдын алу жұмыстары кеңінен қолға алынды. Әсіресе, жастар арасындағы құқықтық мәдениетті көтеру, мектептер мен университеттерде «Құқықтық тәрбие сағаттары» мен кездесулер өткізу – келешек ұрпақтың құқықтық санасын арттыруға бағытталған маңызды тетік.

Қоғам үшін «полиция» сөзі қорқынышты емес, қорғаныш ұғымымен қатар тұруы тиіс. Ол үшін құқық қорғау саласындағы әрбір қызметкер өз миссиясын түсініп, халыққа адал қызмет етуі қажет. Әділеттілік пен заңдылықты сақтауда полиция, прокуратура, сот жүйесі және басқа да құқық қорғау мекемелерінің рөлі ерекше. Құқық қорғау саласының қызметкерлері – өз өмірін қатерге тіге отырып, қылмыспен күресіп, ел тыныштығын қамтамасыз ететін абыройлы мамандық иелері. Олардың кәсіби біліктілігі мен әділдігі ел болашағына тікелей әсер етеді. Сондықтан құқық қорғау саласын дамыту, кадрлық әлеуетті арттыру және әділетті қоғам құру – мемлекет алдындағы басты міндеттердің бірі. Заңға бағынған ел ғана биік мақсаттарға қол жеткізе алады.

Құқықтық қорғау жүйесінің ашықтығы мен әділдігін қамтамасыз етудің тағы бір тетігі қоғамдық бақылау. Қоғамдағы тұрақтылық – тек экономикалық өсіммен емес, құқықтық тәртіппен де өлшенеді. Егер елде заң талаптары мүлтіксіз орындалса, халықтың мемлекетке деген сенімі артып, қоғамдық келісім нығаяды. Бұл  тұрақты әрі бейбіт өмір сүрудің басты кепілі.

Қазір елімізде ардагерлер кеңесі, азаматтық бақылау комитеттері, БАҚ пен қоғамдық ұйымдар белсенді түрде бақылау жүргізіп келеді. Халықтың өз болашағына деген жауапкершілігінің көрінісі осы болса керек.

Қорыта айтқанда, «Қауіпсіз қоғам» – ұран емес, мемлекет пен азамат арасындағы өзара сенім мен жауапкершілікке негізделген құндылық. Құқық қорғау жүйесінің әділеттілігі мен ашықтығы артқан сайын, халықтың сенімі де тереңдейді. Ал сенім болған жерде – тұрақтылық бар, тұрақтылық бар жерде – даму бар.