БІЛІМСІЗ АЛҒА ЖЫЛЖУ МҮМКІН ЕМЕС
Майра Алдабергенова
“Білімді мыңды жығады” – деп халқымыз бекер айтпаған. Бүгінгі таңда білім мен ғылым – ұлттың басты капиталы. Әлемдік дамудың жолында көштен қалмау үшін ең алдымен білім жүйесінің іргесін нығайту қажет. Бұл жол – бір сәттік емес, тұтас бір ұрпақтың тағдырын айқындайтын ұзақ, бірақ аса маңызды сапар.
Білім беру жүйесіндегі тіл саясаты – елдің рухани тәуелсіздігінің өзегі. Мемлекеттік тілдің білім беру саласындағы ауқымы артып келе жатқаны қуантады. Алайда, бұл бағытта шешілмеген түйткілдер де аз емес. Мектеп оқулықтарындағы мазмұн бірізділігі, тіліміздегі терминологиялық дәлсіздік – мемлекеттік тілдегі білімнің сапасына әсер ететін маңызды факторлар. Қазақ тіліндегі оқыту тек аударма деңгейінде қалмауы керек. Ол – ойлаудың, дүниетанудың ұлттық коды.
Сондай-ақ, кітап оқу мәдениеті – білімге ұмтылудың алғашқы баспалдағы. Қазіргі цифрлық ғасырда баланың назарын экраннан кітапқа бұру – нағыз тәрбие мен әдістің жеңісі. Мұны тек мектеп емес, ата-ана мен қоғам болып қолға алғанымыз жөн. Әсіресе, мектеп кітапханаларын жаңғырту, әдебиет пен философия пәндерінің оқыту мазмұнын тереңдету – оқу мәдениетін қалыптастырады.
Ел руханиятының тірегі – мұғалімдерге қатысты мемлекет тарапынан педагог мәртебесін арттыруға бағытталған заң, жалақыны көтеру, құқықтық қорғаныш сияқты нақты шаралар қабылданды. Дегенмен, қоғамның мұғалімге деген көзқарасы мен құрметі заңмен емес, сана деңгейімен өлшенеді. Педагогтің беделі – оқушының бойына сіңетін ең алғашқы адамдық өлшемдердің бірі.
Тұлға қалыптастырудың алтын кезеңі – мектепке дейінгі тәрбие. Олай болса, бүгінгі балабақша тәрбиешісі – әрі педагог, әрі психолог. Бұл салада тәрбиешілердің кәсіби даярлығы мен жалақысы мәселесі ерекше назарда болуға тиіс.
Орта білім берудегі жаңа реформалар (мектептерде кредиттік-модульдік жүйе енгізу, оқулықтардың жаңаруы, цифрлық платформаларға көшу) – оң өзгерістердің белгісі. Алайда реформалардың нәтижелі болуы – оны жүзеге асыратын ұстаздар мен мектеп басшыларына тікелей байланысты. Қандай реформа болмасын, оның түпкі мақсаты – баланың мүддесі болуға тиіс.
Қазіргі оқу бағдарламасы заман талабына сай бейімделіп, жаңартылған мазмұнмен толықтырылуда. Дегенмен, пәндік жүктеменің көптігі, оқулықтардың күрделілігі, өмірмен байланысының аздығы – оқушының ынтасын төмендетіп жібереді. Ендеше, оқу бағдарламасын жеңілдетіп, өмірмен байланыстыра отырып, шәкірттің қызығушылығын ояту – басты бағыттардың бірі болуға тиіс.
Білім саласының дамуында цифрлық технологияны, жасанды интеллектті, робототехниканы енгізу – заман талабы. Сандық даму рухани жұтаңдыққа ұрындырмауы тиіс. Бұл бағыттағы реформалар ұлттық болмыс пен құндылықтардан ажырамай дамуы керек.
Қазақтың ұлы ұстазы Ахмет Байтұрсынұлы: «Мектеп – білім беретін орын ғана емес, ұлтты тәрбиелейтін ұя» деген еді. Ендеше, қазіргі қазақ мектебі – білім ордасы ғана емес, ел болашағының рухани тірегі болуға тиіс.
Білім саласына жасалған әрбір инвестиция – болашаққа салынған сенімді көпір. Педагогтың мәртебесін көтеру, оқуға құштарлықты ояту, оқу мәдениетін қалыптастыру – ұлттың жаңа дәуірдегі өркендеу жолындағы стратегиялық қадам. Ұлттық тілде ойлайтын, білімге құштар, рухы биік жас ұрпақ – қазақ елінің ең басты капиталы.
Қазақстандағы білім саясаты – елдің тұрақты дамуы мен азаматтардың сапалы білім алуын қамтамасыз етудегі маңызды бағыттардың бірі. Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан білім саласында үлкен өзгерістер мен реформаларды жүзеге асырды. Мақсат – әр азаматқа теңдей және сапалы білім беру, заман талабына сай мамандарды даярлау.
Еліміздегі білім жүйесінің негізі төрт деңгейге бөлінеді: мектепке дейінгі, бастауыш, орта және жоғары білім. Балабақшадан бастап қосымша білім беру орындары да кеңінен дамып келеді. Мемлекет білім беру саласына үлкен көңіл бөледі, оның ішінде оқу бағдарламаларын жаңарту, педагогтардың біліктілігін арттыру, заманауи технологияларды енгізу сияқты бағыттар басым.
Білім саласындағы реформалар арасында «Қазақстан-2050» стратегиясы аясында білім сапасын арттыру, техникалық және кәсіптік білім беруді дамыту, ғылыми-зерттеу жұмыстарына қолдау көрсету ерекше орын алады. Бұл елдің экономикасын инновациялық бағытта дамытуға негіз болады.
Ең басты бағыттардың бірі – көптілділік саясаты. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін меңгеру білім беруде басты талапқа айналды. Бұл Қазақстанның жаһандану дәуірінде халықаралық деңгейде бәсекеге қабілетті мамандар даярлауына мүмкіндік береді.
Сонымен қатар, инклюзивті білім беру жүйесі де кеңінен дамуда. Арнайы қажеттіліктері бар балаларға жағдай жасау, оларға тең мүмкіндіктер беру басты міндеттердің бірі болып табылады.
Білім саясаты жастардың шығармашылық әлеуетін дамытуға, оларды өз бетімен білім алуға, сыни ойлауға, инновациялық жобаларды іске асыруға ынталандырады. Бұл – елдің әлеуметтік-экономикалық және мәдени дамуының негізі.
Осылайша, білім саясаты – бұл ұлттық бірегейлікті сақтап, әлемдік білім кеңістігіне интеграциялануға бағытталған кешенді жүйе. Ол елдің болашағын қамтамасыз ететін жастарды тәрбиелеуге бағытталған маңызды құрал.
Еліміздің білім жүйесінде бірқатар маңызды мәселелер бар, олар білім сапасына, теңдікке және жаңашылдыққа қатысты қиындықтар туғызуда. Біріншіден, білім сапасының аймақтар арасында айырмашылығы үлкен. Қала мен ауыл мектептері арасындағы материалдық-техникалық базаның айырмашылығы оқушылардың білім деңгейіне әсер етеді. Кейбір ауылдық жерлерде мектептердің жабдықталуы мен мұғалімдердің жетіспеушілігі әлі де өзекті мәселе болып отыр.
Екіншіден, педагогтардың кәсіби дайындығы мен біліктілігін арттыру мәселесі маңызды. Жоғары білікті ұстаздар аз, әсіресе ауылдық аймақтарда мұғалімдердің кәсіби дамуы үшін қажетті қолдау жеткіліксіз. Бұл білім беру сапасын төмендетіп, оқушылардың қызығушылығын азайтады.
Үшіншіден, оқу бағдарламалары мен оқу әдістері кейде заман талабына сай келмейді. Кейбір пәндердің мазмұны ескірген, инновациялық оқыту технологиялары толық енгізілмеген. Бұл оқушылардың шығармашылық және сыни ойлау қабілеттерін дамытуға кедергі жасайды.
Төртіншіден, көптілділік саясатының іске асырылуында қиындықтар бар. Қазақ, орыс және ағылшын тілдерін меңгеруде тепе-теңдік сақталмайды, бұл кейбір оқушылар үшін қосымша қиындықтар туғызады. Сонымен қатар, тілдік кедергілер кейде білім алу процесіне теріс әсер етеді.
Бесіншіден, инклюзивті білім беру жүйесін толық қамтамасыз ету әлі де аяқталмаған. Арнайы қажеттіліктері бар балалар үшін жағдайлар кей өңірлерде шектеулі, бұл олардың тең білім алу мүмкіндігін төмендетеді.
Сонымен қатар, жоғары білім саласында да мәселелер бар. Кейбір университеттерде оқу бағдарламалары еңбек нарығының сұраныстарына сай емес, заманауи кәсіби дағдыларды толық бере алмайды. Бұл жас мамандардың бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.
Осы мәселелерді шешу үшін мемлекеттік бағдарлама мен реформалар жүргізіліп жатыр, бірақ олардың нәтижелері әлі толық көрініс тапқан жоқ. Қазақстанның білім жүйесін одан әрі дамыту үшін педагогтарды қолдау, оқу бағдарламаларын жаңарту, материалдық базаны жақсарту және инклюзивті білім беру стандарттарын енгізу қажет. Бұл – елдің болашақ дамуы мен бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етудің маңызды шарты.
Білім беру саласындағы өзекті мәселелер
Қазақстанның білім беру жүйесі соңғы жылдары бірқатар реформаларды бастан өткеріп, сапалы әрі қолжетімді білім беруді қамтамасыз ету мақсатында түрлі стратегиялық бастамалар қолға алынуда. Алайда бұл салада шешімін қажет ететін бірқатар түйткілді мәселелер де бар. Қазіргі таңда өзекті болып отырған негізгі бағыттарға тоқталсақ,
Мектептердегі орын тапшылығы
Елімізде оқушы саны жыл санап артуда. Қазіргі таңда 225 мыңнан астам балаға мектепте орын жетіспейді. Сондықтан бірқатар мектептер үш ауысыммен жұмыс істеуге мәжбүр. Егер бұл мәселеге жедел түрде шешім жасалмаса, 2025 жылға қарай бұл көрсеткіш миллионға дейін жетуі ықтимал. Осыны ескере отырып, Үкімет 2025 жылға дейін кемінде 1000 жаңа мектеп салу жоспарын бекітті.
Мұғалім мәртебесі мен біліктілігі
Мұғалім – білім сапасының басты кепілі. Сондықтан педагогтарды үш жыл сайын қайта даярлықтан өткізу қарастырылуда. Сонымен қатар, мұғалімдердің жалақысын арттыру, әлеуметтік жағдайын жақсарту арқылы олардың мәртебесін көтеру күн тәртібінен түскен жоқ.
Жоғары білімнің қолжетімділігі
Жоғары оқу орындарына түсу мүмкіндігін арттыру үшін ҰБТ нәтижесіне қарай гранттарды саралап бөлу және жастарға 2–3 пайыздық мөлшерлемемен жеңілдетілген несие беру ұсынылуда. Бұл білім алуға ниетті жастар үшін қосымша мүмкіндік болмақ.
Мемлекеттік тілдің рөлі мен қолданысы
Мемлекеттік тіл – ұлттық бірегейлік негізі. Алайда кейбір оқу орындарында қазақ тілінде оқыту деңгейі әлі де төмен. Сондықтан білім беру саласында қазақ тілінің қолданыс аясын кеңейту, оны заманға сай әрі сапалы оқыту маңызды міндет болып отыр.
Цифрландыру және инфрақұрылымдық теңсіздік
Білім беру процесін цифрландыру – заман талабы. Дегенмен мектептердің интернетпен қамтылуы, техника жетіспеушілігі сияқты мәселелер бұл бағытта кедергі келтіруде. Сондықтан заманауи инфрақұрылымды дамыту, цифрлық білім беру құралдарын кеңінен енгізу қажет. Ақпараттық технологияларды білім беру үдерісіне енгізу – уақыт талабы болғанмен, әлі де ауылдық аймақтарда интернеттің әлсіздігі мен техникалық құралдардың жеткіліксіздігі оқыту сапасына кері әсерін тигізуде. Осы олқылықты жою үшін цифрлық инфрақұрылымды дамыту және мектептерді техникамен жабдықтау шаралары қолға алынып жатыр. Білім беру жүйесі түбегейлі өзгерістер дәуірін бастан кешуде. Жоғарыда аталған мәселелерге жүйелі түрде назар аудару – сапалы білім берудің, адами капиталды дамытудың және ел болашағының негізгі кепілі болмақ.
Білімге ұмтылу деңгейі
Қуантарлық жайт, білімге ұмтылу деңгейі жылдан жылға артып келеді. Бұл үрдіс қоғамның жалпы дамуымен, ақпараттық технологиялардың кең таралуымен және жаһандану үдерістерімен тығыз байланысты. Еліміздің жастары білім жеке табыстың ғана емес, сонымен қатар елдің болашағы мен ұлттық прогрестің негізі екенін жақсы түсіне бастады.
Мемлекет тарапынан білім саласына баса назар аударылып келеді. «Білімді ұлт» ұлттық жобасы, «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы және мектепке дейінгі білім беру сапасын арттыруға бағытталған іс-шаралар – осының айғағы. Сонымен қатар, елімізде халықаралық стандарттарға сай жаңа мектептер мен колледждер, жоғары оқу орындары ашылып, білім беру мекемелерінің материалдық-техникалық базасы жаңартылып жатыр.
Жастар арасында шетелде білім алуға деген ынта жоғары. «Болашақ» халықаралық бағдарламасы арқылы мыңдаған жас шетелдің беделді университеттерінде білім алып, елге оралып, түрлі салада еңбек етуде. Бұл – жастардың білімге ұмтылуының нақты көрсеткіші.
Ұлттық бірыңғай тестілеуге қатысушылар саны да жылдан-жылға артып келеді. Бұл мектеп оқушыларының жоғары білім алуға деген ынтасының өскенін байқатады. Қосымша білім беру ұйымдарына – түрлі үйірмелерге, курстар мен олимпиадаларға қатысатын оқушылар саны да көбейгені – білімге деген қызығушылық пен ынтаның нақты дәлелі.
Дегенмен, білімге ұмтылу деңгейі өңірлер арасында әркелкі. Қалалық жерлерде білімге қолжетімділік пен сапа жоғары болса, ауылдық жерлерде әлі де шешілмеген мәселелер бар. Мұғалімдердің жетіспеушілігі, ғаламтордың баяу жұмыс істеуі және оқу құралдарының аздығы оқушылардың білімге деген ынтасына кері әсер етуі мүмкін.
Сондай-ақ, отбасы мен қоғамның рөлін де айтпай кетуге болмайды. Баланың білімге ұмтылуы көбіне ата-анасының қолдауына байланысты. Қоғамда оқу мен жетістікке жету құндылықтары насихаттала бастаған сайын, білімге деген сұраныс артады.
Еліміздің білімге ұмтылу деңгейі салыстырмалы түрде көп елдерден жоғары деп айтуға болады. Мемлекеттік саясат, ата-аналардың қолдауы, оқушылар мен жастардың жеке ынтасы бұл үдерісті ілгерілетіп отыр. Дегенмен, бұл бағытта әлі де тұрақты жұмыс жүргізу қажет. Әсіресе ауыл мен қала арасындағы теңсіздікті жою, мұғалімдердің мәртебесін көтеру және сапалы білімге тең қолжетімділікті қамтамасыз ету – басты міндеттердің бірі. Білімге ұмтылған ұрпақ – ел болашағының кепілі.
Білім – қоғам дамуының басты тірегі, ұлт болашағының негізі. Қай заманда да өркениетті елдер білім беру ісіне ерекше көңіл бөліп келген. Себебі сапалы білім – кез келген мемлекеттің экономикалық, ғылыми, мәдени және әлеуметтік прогресінің қозғаушы күші. Қазақстан үшін де бұл сала аса маңызды, себебі ел дамуының стратегиялық бағыттарының бірі – бәсекеге қабілетті, білімді ұрпақ тәрбиелеу.
Қазіргі таңда елімізде білім беру жүйесі кезең-кезеңімен жаңарып, заман талабына сай өзгерістерге ұшырауда. Мектепке дейінгі тәрбие, орта білім, техникалық және кәсіптік білім беру, жоғары оқу орындарының жүйесі түгел қамтылып, сапаны арттыруға бағытталған реформалар енгізілуде. «Оқуға құштар мектеп», «Жайлы мектеп», цифрлық білім беру, мұғалім мәртебесін арттыру сияқты жобалар осы саланың жаңғыруына жол ашуда.
Сонымен қатар инклюзивті білім беру, цифрландыру, критериалды бағалау жүйесі енгізіліп, халықаралық стандарттарға бейімделу байқалады. ҰБТ, гранттық жүйе, жаңа пәндер мен оқыту әдістері – мұның бәрі білім беруді жетілдірудің көрінісі.
Алайда бұл салада шешімін күткен мәселелер де бар: білім сапасының өңірлер бойынша теңсіздігі, педагог кадрлардың жетіспеушілігі, техникалық база мен цифрлық инфрақұрылымның жетілмегендігі сияқты түйткілдер назарда болуға тиіс.
Түйіндей келе айтарымыз, білім беру – ел дамуына тікелей әсер ететін ең маңызды салалардың бірі. Сондықтан бұл бағыттағы мемлекеттік саясат нақты, жүйелі және тиімді болуы тиіс. Білімді ұрпақ – Тәуелсіз Қазақстанның жарқын болашағының кепілі.
