ТАҒДЫР (ақын-жазушылардың өмір тарихтары)
Ермек ЖҰМАХМЕТҰЛЫ,
Қазақстан Жазушылар одағының мүшесі,
ҚР мәдениет қайраткері
ДАҒЫСТАН МЕНІҢ – МУЛАТЫМ
Ақынның ұрпаққа арнаған өсиетнамасы
Өмір адамға бір-ақ рет беріледі. Осы уақыт аралығында қос мәңгіліктің қас-қағым жарығы жылт етеді де сөнеді. Екінші өмір ешкімнің маңдайына жазылмаған. Өмірде өз жолын тапқан адам бақытты. Сондай бақытты жанның бірі Дағыстан халқының ұлы ақыны – Расул Рамзатов.
Өмір салған жерден ешқайда бұрылмай шабатын бәйге аты еместігі аян. Десек те, ұлы ақынның аты үнемі алдыңғы орыннан табылған. Біреу бақытты байлықтан, біреу отбасынан, біреу қызметтен, біреу марапаттан тауып жатады. Осылардың бәрі ақынның жанынан айналып кетпегені айқын. Бірақ неге екенін білмедік, ақын Мәскеуде КСРО Жоғарғы кеңесінің президиумында отырып, Дағыстанға, әйелі Патиматқа: «Сижу президиуме, однако счастье нет» деп неге жазғанына түсінбедік. Оның мәніне үңілсек, біздің бақытымыз өзімізге байланысты оқиғалардың өз табиғатына емес, соларға деген біздің көзқарасымызға әлдеқайда тәуелді екеніне көзіміз жеткендей. Айтпақшы, ақын өзі құлай сүйген Патиматының жанында байыз тапқан. Дағыстанға жасаған сапарымызда біз қос ғашық жандардың басында болғанбыз.
Иә, ақын бар бақытты шығармаларынан алғандығын көреміз. Ақынның өз ұрпақтарына, Дағыстандық жас буынға қалдырған өсиетнамасын толқымай оқу мүмкін емес. Ол өмірді ұзартатын дәрі, күш беретін элексир. Одан біз ақынның бар бақытын – туған Дағыстанынан іздегенін байқаймыз. Оқиық!
Автор – Ермек Жұмахметұлы Р.Гамзатов бейітінің басында.
«Бай болу мен ақшаның көп болуы бірдей емес. Өз өміріне риза адам – нағыз бай».
Диоген.
–Менің өсиетім жазған кітаптарымда. Өзіме де ата-бабамнан қалған Дағыстанды – махаббатым, үмітім, қуанышым, жерім, сұлу қыздарым, намысшыл әйелдер мен ер-азаматтарына қалдырамын. Дағыстан – менің мулатым, менің құмарым, өмір дөңгелегім және менің уайымым әз тауым – Ахулго. Мұның бәріне қамқорлық жасаңыздар. Онсыз маған да, туған тауларыма да өмір жоқ.Мен бұл жақсы, мейірімді, әдемі әлемнен ештеңе алмаймын. Сондықтан мен Сізден Дағыстаныңызға қамқорлық жасауыңызды сұраймын.
Оның даңқты есімін одан сайын сақтай гөр, асқақтата бер.
Дағыстан – сенің өмірің, сенің қадір-қасиетің және махаббатың. Оның әдет-ғұрыптарын бағалаңыз және оларға қамқорлық жасаңыз. Оның белгілері мен нышандарын мақтанышпен алып жүріңіз және оларды даңқпен сақтаңыз. Оның халқы аз, оларды ерекше сүйіспеншілікпен жақсы көріңіз.Ұрпақтарыма, балаларыма осы жылдар бойы бойымдағы бар нәрсеге деген сүйіспеншілікті, әсіресе, әйелдерге деген құрметті қалдырамын. Менің әйелдерге деген сүйіспеншілігім әрқашан өзгеріссіз қалады және менің барлық әндерім солар туралы болды. Ол арқылы сен менің әйелдер туралы мәңгілік әнімді жаңартасың. Ішіңде жымыңдаған жұлдыз нұрлы нұрмен жарқырай берсін. Ол оятқан жүректерден шырылдаған қоңырау үні барлық жерде естілсін.Аналарыңызға ерекше қамқор болыңыздар, әпкелеріңізге қамқор болыңыздар, сұлу қыздарға ғашық болыңыздар. Мұндай махаббатты сезбеген адам өмірін босқа өткізгенмен тең.Мен бұл дүниеден ештеңе алып кетпеймін. Маңызды, лайықты, әдемі, бәрі осы топырақта қалады, Сіздер үшін қалады, жақындарым!».
Ұлы ақынның ұрпаққа қалдырған аманаты
–Адамға сөйлеуді үйрену үшін екі жыл, ал тілін ұстауды үйрену үшін алпыс жыл қажет.
«Егер маған қазіргі заманның ең үздік он ақынын атауды сұраса, менің ойымша, асыл есімдерді тізіп, соңына – Расул Ғамзатовты қосар едім. Егер ол тізім беске қысқарса, мен оның соңына: «Ғамзатов» деп айтар едім. Ақыр соңында, бір сүйікті ақынды таңдау керек болса, оған тағы да Расул Ғамзатовты қосар едім. Кез келген комбинацияда, кез келген таңдауда Расул Ғамзатовтың есімі әрқашан үздіктер қатарында қала беретін болады…».
Сергей Наровчатов.
Расул Ғамзатұлы Ғамзатов – ұлы ақын. Ол өз өлеңдерімен Дағыстанды, авар тілін және оның тауларын бүкіл әлемге әйгілі етті. Оның кітаптары миллиондаған тиражбен басылып шықты, оның шығармашылық кештері еліміздің ең үлкен залдары – Лужники (Мәскеу, 1983) және «Россия» киноконцерт залы (Мәскеу, 2003) жиналды. Оның өлеңдеріне жазылған әндер хитке айналды. Дүниежүзіндегі сарбаздардың өлмес әнұраны – «Тырналарға» назар аударып көріңіз. Бас хатшы Брежневтің өзі «Тырналарды» тыңдағанда көз жасын тыя алмаған. Оның өлеңдері нағыз адамдық пен дүниелік даналықпен сусындаған заманауи және сүйкімді. Ақын үшін жер бетіндегі ең жоғары құндылық қашанда адам болған!
Расул Ғамзатовтың ең атақты прозалық кітаптарының бірі – «Менің Дағыстаным» оқырмандар арасында кеңінен сөз болды. Автордың өзі өсиет еткенімен: «Басқалардың ойына ерме, өз ойыңды өзің жаса». Бірақ кітапты жақсы көрмеу мүмкін емес еді. Әсіресе, ақынның ішкі жан дүниесін, мұрасын, ұрпақтарына өсиетін терең ашады. Поэзиядағыдай, автордың ойы адалдық, батылдық, мейірімділік, махаббат, тектілік сияқты ұғымдарға бағытталған… Ал адамға арналған терең де өмірлік даналық ойлардың барлығы қарапайым да түсінікті тілмен жазылған, жаңа, қызықты, әрқайсымызға қажет нәрсені ашады. Оның ішкі мәнінде өмірде ерлік жасауға әрдайым мүмкіндік барын, оны таба алмаған жандар – жай ғана жалқаулар немесе қорқақтар екенін еске салады.
Ұрпаққа өсиет!
«Адам үшін оның бар мақсаттарын
шөлден қаталаған еріндерге, ал бар
өмірін суалмайтын бұлаққа
айналдырғаннан асқан сый жоқ».
Джебран.
–Мәскеуде студент кезімде әкем маған қыстық пальтоға ақша жіберді. Ақшаны жұмсағаныммен пальто алмағаным белгілі болып қалды. Қысқы демалыста жазда Мәскеуге барған киімімменДағыстанға баруым керек болды.Үйде мен әкемнің алдында неше түрлі әңгімелерді қиыстырып, бірін-біріне салып, ақталуға тырыстым. Әбден абдырап қалғанда әкем:«Тоқта, Расул» деп сөзімді бөлді. Мен саған екі сұрақ қойғым келеді. Сұраңыз. Әкем салған жерден сен пальто сатып алдың ба?, — деп сұрады.
–Мен сатып алған жоқпын, дедім.
–Ақшаны қажетіңе жұмсадың ба?
–Иә, қажетіме қарай жұмсадым.
– Енді бәрі түсінікті, болды. Мағынасы екі ауыз сөзбен өрнектелсе, неліктен түкке тұрғысыз сөздерді көп айттыңыз, неге сонша ұзақ алғы сөз айттыңыз?Бұл әкемнің маған үйреткені.Түнде көрген түстерің туралы, ұйқыданоянғанда, жүрегің шаншып кеткендейтөсектен секірме не көргеніңді ойла ана туралы, сізде әйелге билік жоқ және әрине, бұл құпия емес.Балалар үшін барлық Аналар сұлу!
***
–Ана өмірден кетеді, ол жан жарасын қалдырады.Ана өледі, бірақ ауырмайды…Саған жалынамын, анаңды күт!Дүниенің балалары, аналарыңды күт!
Қанжарыңа балаларыңның ЕСІМІН жаз,сондаашулы адамдар кейде ұмытылатын нәрсені есіне түсіреді. Ол «Мен кімнің елшісімін?» деп жалбарынумен «хабаршы», дәлірек айтқанда, «өкіл» дегенді білдіреді. Сонда мен кімнің хабаршысымын? Мен Бельгияда әртүрлі ұлттар мен елдердің өкілдері жиналған жиынның қатысушысы болдым. Балалар өз халқын, өз поэзиясын, тағдырын баяндады. Лондоннан келген бір венгр, бір франциялық жас та болды. Олардың дені, теңіздер мен таулардың арғы жағынан, туған жерінен жырақта жүргендер еді. Ақын сол басқосуда сөз алып, «Мырзалар, Сіздер мұнда әртүрлі елдерден жиналып отырсыздар» деп жоғары пафоспен сөйледі. Сендер әр ұлттың, бір елдің өкілісіңдер. Мен поэзияның өкілімін, мен өз ұлтын ғана ойламай, жерді суаратын жаңбырмын. Әрбір адам жер бетіне өз халқының өкілі болу үшін келгенін жастайынан ұғынып, осы қызметті атқаруға дайын болуы керек. Адамға ат, әке және қару-жарақ беріледі, адамға бесіктен туған жер жырларын үйретеді. Тағдыр мені қайда апарса да, өзімді сол жердің, сол таулардың, ат жалын тартып үйренген ауылдың өкілі ретінде сезінемін. Мен өзімді әрқашан Дағыстанымның арнайы тілшісімін, деп есептеймін. Бірақ мен Дағыстаныма жалпы, адамзаттық мәдениеттің арнайы тілшісі, бүкіл еліміздің, тіпті бүкіл әлемнің өкілі ретінде ораламын.
Әйел туралы
–Ер адам үшін адамдық қадір-қасиеттің өлшемі – оның әйелге деген көзқарасы. Ер адам екі жағдайда ғана күресуге құқылы — туған жері үшін және сұлу әйелдер үшін. Басқа жағдайларда тек әтештер соғысады.
Әйелсіз үй сусыз диірменмен тең.Әйелсіз әлем – құмды шөл.Әйел сұлулығы оның жеті кемшілігін жасыра алады.
Отан туралы
…Отаннан айырылудан асқан бақытсыздық жоқ. Отан, ана сияқты, бір-ақ рет беріледі, біз оларды таңдамай, солардан өсіп-өніп келеміз… Мен өмір сүріп, бастан өткерген өмір мені Отан сезімінің идеялық, кәсіби, идеологиялық құштарлық пен мүддеден гөрі сыйымды, бай, тартымды екеніне көзім жетті. Отан сезімі мен ұлттық сезім бір-бірімен жарыспай, өзара органикалық байланыста, бірін-бірі байытып, күшейте түседі…
Шындық пен өтірік туралы
–Өтірік – өтірік, шындық – шындық. Оның үлкені, кішісі болмайды. Өмір бар жер де, өлім бар. Өлім келсе, өмір жоқ, керісінше, өмір әлі жарқырап тұрғанда, өлім әлі келген жоқ болатын. Олар қатар өмір сүре алмайды. Біреуі екіншісін жоққа шығарады. Бұл өтірік пен шындыққа байланысты. Өтірік – масқара, кір, қоқыс үйіндісі. Шындық – сұлулық, ақтық, ашық аспан. Өтірік – қорқақтық, шындық – батылдық. Бұлардың арасында ешқандай орта болуы мүмкін емес.
Жақсы кітап туралы
–Менің ойымша, Алла тағаланың өзі де жақындарына күлкілі әңгіме айтпас бұрын немесе тағы бір өнегелік сабақ айтпас бұрын, әуелі темекі тұтатып, ақырын тартып, ойланатын болған.Ұшақ көтерілу алдында қатты шу шығарады, содан кейін оны бүкіл аэродром арқылы ұшу-қону жолағына апарады, содан кейін ол одан да көп шу шығарады, содан кейін ол көтеріледі және мұның бәрін орындағаннан кейін ғана әуеге көтеріледі.
Тікұшақтың әуеге көтерілуінің қажеті жоқ, бірақ ол әлі күнге дейін жерден көтерілгенге дейін ұзақ уақыт бойы шағын, шиеленісті дірілмен шу шығарады, дірілдейді.Тау қыраны ғана қиядан тіке көк аспанға қалықтап, оңай қалықтап, биікке көтеріліп, көрінбейтін нүктеге айналады.
Әрбір жақсы кітаптың басы осындай болуы керек және ол ұзақ ескертпелерсіз, алғы сөзсіз болуы тиіс. Ақыр соңында, егер сіз өтіп бара жатқан бұқаны мүйізінен ұстап, оны ұстай алмасаңыз, оны құйрығынан ұстай алмайсыз.
Тіл туралы
–Кейбір адамдар маңызды ойлар басына толып кеткендіктен емес, тілінің ұшы қышығаннан сөйлейді. Адамдарға неліктен көз, құлақ, тіл берілді, деген сұрақ туындайды? Ал неліктен адамның екі көзі, екі құлағы бар, бірақ тілі біреу ғана? Өйткені, бір тіл әлемге ұшынан сөз жібермес бұрын, екі көз көріп, екі құлақ естуі керек.Тілден тайған сөз таудан тік, тар жолдан еркін, тегіс жерге түскен ат сияқты. Мәселе мынада, егер ол сөз жүректе болмаса, әлемге шығару мүмкін бе?Қарапайым сөз жоқ. Бұл не қарғыс, не сәлем, не сұлулық, не ауру, не кір, не гүл, не өтірік, не шындық, не жарық, не қараңғылық.
***
–Менің туған авар тілім! Сен менің байлығымсың, жаңбырлы күні сақталатын қазынамсың, барлық дертке дауасың. Әншінің жүрегімен туылғанымен, тілі мүкіс мылқау болса, оның тумағаны жақсы болар еді. Жүрегімде ән көп, дауысым да бар. Бұл дауыс сенсің, менің туған авар тілім. Сен мені балаша қолымнан ұстап, ауылдан алып үлкен әлемге, халыққа апардың, мен оларға өз тілімді мақтанышпен айтамын. Сіз мені ұлы орыс тілі деп аталатын алапқа әкелдіңіз. Ол да маған туыс болып, бір қолымнан ұстап, дүниенің барлық елдеріне жетелеп барды, мен де медбикеме – Арадерич ауылының әйелдеріне риза болғанымдай ризамын. Бірақ сонда да менің туған Анам бар екенін жақсы білемін… Адамдардың жүрегі бір болса, тілі әртүрлі болуы мүмкін.
Шындық пен батылдық туралы
–Бала кезімде әкем мені қатты жазалады. Мен ұрып-соғуды әлдеқашан ұмытқанмын, бірақ әкемнің сабауының себебі әлі есімде. Таңертең сабаққа бара жатқандай үйден шықтым, ал шын мәнінде мен аллеяға, сосын басқа жерге бардым ақыр соңында сол күні сабаққа жете алмадым. Мен көшедегі балалармен кешке дейін тоқпақ, қуыспақ ойнадым. Әкем маған кітап алуға ақша берді, сол ақшаға дүниедегі барлық нәрсені ұмытып, өзімі қидым. Ақша, әрине, көп болса да, күндердің бір күні таусылды.Мен енді ақшаны қайдан аламын деп, ойлана бастадым. Кездейсоқ ойын ойнап, соңғы тиынымды салғанда, оның бәрін қайтарып алатын сияқты болдым, тіпті жеңетін сияқты көрдім. Мен бірге ойнаған жігіттерден несие сұрай бастадым. Бірақ оны маған ешкім бергісі келмеді. Ойын кезінде жеңілген ойыншыға қарызға ақша берсеңіз, өзіңізді жоғалтасың деген ереже де болатын. Содан кейін мен ауылдағы барлық үйлерді аралай бастадым. Ертең пехлавандар келеді, оларға ақша жинау керектігін айттым. Аш қаңғыбас ит қақпадан қақпаға жүгіріп не табады? Екі нәрсенің бірі: не сүйек, не таяқ. Менен біреулер бас тартты, біреулер берді. Әкемнің атын құрметтеп берген болар дестім.
Ауылды аралап, түскен қаражатты санап, ойынды жалғастыра алатынымды түсіндім. Бірақ бұл бақытсыз ақша да ұзаққа бармады. Оның үстіне ойын барысында тізерлеп жерде жорғалауыма тура келді. Күні бойы шалбарым жыртылып, тізем тырналып кетті.
Осы уақытта үйде олар мені сағынды. Үлкен ағаларым мені бүкіл ауылға іздеп кетті. Пехлавандардың келгені туралы мен айтып берген ауыл адамдары олардың келгенін білу үшін бірінен соң бірі, біздің үйге келді. Бір сөзбен айтқанда, үйге құлағымнан жетектеп апарған кезде менің шытырман оқиғаларым туралы бәрі белгілі болып қалды.
Сөйтіп мен әкемнің ар-сотына түстім. Мен бұл сынақтан әлемдегі барлық нәрседен де қатты қорықтым. Әкем маған басымнан аяғына дейін қарады. Жалаңаш, ісінген, қызарған тізелерім саңылаулардан шығып қалды, сақляның терезелерін тығындайтын мамық жастықтар сияқты елестеді.
Әкем сабырлы түрде шалбарыңды қай жерде жыртқаныңды айтарсың, деп сұрады.Шалбарымның кемшілігін енді байқағандай болдым. Бұл – өтірікші мен қорқақтың біртүрлі психологиясы еді.Сіз осы арқылы үлкендердің бәрін білетінін және оны жоққа шығарудың пайдасыз және күлкілі екенін түсініңіз.Шынайы жауаптардан соңына дейін жалтаруыңды бәрібір, бір Құдай біледі.
Әкемнің дауысынан қорқытатын белгіні сезе бастадым. Отағасының мінезін білген бүкіл отбасы маған көмекке ұмтылды. Бірақ әкем оларды қатал ымымен барлығын итеріп жіберіп, қайта сұрақтың астына алды.
–Ал, айта ғой, шалбарыңды қалай жыртып алдың? – деді қатқыл түрде.
-Мектепте… шегеге іліп алдым.
-Қалай-қалай, тағы қайталашы…
-Осыдан кейін әкем жұмсақ алақанымен бетімнен шапалағымен соққы берді.
–Енді айтшы, шалбарыңды қалай жыртып алдың?
Мен үндемей қалдым. Содан кейін әкем екінші бетімнен ұрды.
-Мен толықсып жылай бастадым.
-Ауызыңды жап!- деп әкемзеки түсіп, қамшысына қол созды.
Мен қорыққанымнан жылауымды қоя салдым. Әкем серпіліп барып, әрең тоқтады.
-Егер сен маған дәл қазір барлығын айтпасаң, мен сені қамшымен сабаймын, деді өрекпіп.Соңындағы тас түйіні бар қамшының не екенін білдім. Қамшының үрейі ақиқаттың қорқынышынан күшті болып шықты, таңнан бастап, қателіктерімді рет-ретімен айттым.Сот аяқталды. Үш күн бойы мен өзіме келе алмадым. Сақлия мен мектептегі өмір әдеттегідей жалғасып жатқандай болды. Мен әлі де әкеммен сөйлесуім керек екенін сезіндім. Оның үстіне, менің жүрегімнің бір жерінде әкеме деген аянышты сезім де болды. Бұл күндері мені ең ауыры әкемнің менімен сөйлескісі келмеуі болды.Үшінші күні олар маған әкемнің қоңырау шалып жатқанын айтты. Ол мені қасына отырғызып, басымнан сипап, қазір мектепте не оқитынымызды, бағаларым қандай екенін сұрады. Сосын кенеттен, сені не үшін ұрғанымды білесің бе? – деді.
-Мен білемін, дедім. Сонда Сіздің ойыңызша, не үшін?
-Ақша салып ойнағаным үшін.
— Жоқ, ол үшін емес. Кім бала кезінде құмар ойнамаған? Мен де ойнадым, сенің ағаларың да ойнады.
-Сонда шалбарымды жыртқаным үшін бе?
— Жоқ, оған шалбардың қатысы жоқ. Арамызда бала кезде шалбары мен көйлегін жыртпаған адам жоқ шығар? Басымыз аман қалғаны жақсы болды. Сен үнемі жолда жүретін қыз емессің. Осының бәрі мектепке бармағаның үшін.
– Әрине, бұл сенің үлкен қателігің болды, осы күннен барлық бақытсыздықтарың басталады. Шалбарың үшін де, құмар ойнағаның үшін де сені сөгу керек болды. Төтенше жағдайда мен сенің құлағыңды бұрайтын едім. Қалай десек те, сені өтірігің үшін ұрдым, балам, деді.
Өтірік айту – қателік емес, кездейсоқтық емес, ол адамның бойына сіңіп кетуі мүмкін мінез. Бұл сенің жаныңның өрісіндегі қорқынышты арамшөп. Оны дер кезінде тамырымен жұлып алмаса, егіс алқабын толтырып, жақсы тұқымға орын қалмайды. Дүниеде өтіріктен асқан қорқынышты ештеңе жоқ. Оны қуып жіберуге немесе ұруға тағы болмайды.
Бұдан былай тағы да өтірік айтсаң, мен сені өлтіремін. Осы сағаттан бастап сен тек шындықты айтасың. Қисық тақаны қисық тақа, қисық құмыра сабын қисық құмыра сабы, қисық ағашты қисық ағаш дейсің. Сен осыны түсіндің бе?
-Түсіндім, әке.
-Онда жүр.Мен сол күні өзіме ешқашан өтірік айтпауға ант бердім. Оның үстіне бірдеңе бола қалса, әкемнің сөзінде тұрып, мені қанша бағаласа да өлтіретінін білдім.Көп жылдар өткен соң бұл оқиғаны досыма айтып бердім.
— Қалай? -деп айқайлады досы. Сонда осы кішкентай, елеусіз өтірігіңді әлі ұмытпадың ба? — деді.
Кейде жазушылардың ойдан құрастырған өтірік шығармаларын оқуға тура келсе, әкемнің қамшысы есіме түседі. Ол қанша керек еді! «Өтірік айтсаң, өлтіремін» -деп дер кезінде қорқыта алатын қатал, әділ әкенің болуы қаншалықты қажет еді.Өтірік жазасыз қалса ғой! Шындықты айтқаны үшін адамдар жазаға тартылған жоқ па? Дәл шындық үшін халық қиналып, қамшының сабындай ақиқат үшін көтерілген мысалдар тарихта аз ба?!Өтірік сөзден шындыққа көшу үшін бала кезімнен маған батылдық қажет болды. Бірақ мен жеңілдеп қалдым.Шындық сөзден бас тартпау үшін одан да батылдық керек екен. Өйткені олардан бас тартсаң, жеңілдік емес, ең қорқынышты азап – ар азабы болар еді.Батыл адамдар өз сенімін өзгертпейді. Олар Жердің айналатынын біледі. Олар Жерді Күн емес, Күнді айналатын Жер екенін біледі. Түннің артынан таң, содан кейін күн, ал күндіздің артынан түн келетіні сөзсіз… Қыстың артынан көктем, сосын қызыл жаз…
Ал, ақырында ардың қамшысы, намыс қамшысы, ақиқаттың қамшысы өтірікшілер мен екіжүзділерді соғады, ақырында ақиқаттың үстінен ешқашан жеңіске жетпейтінін біледі.
Дарындылық туралы
–Адам бойындағы таланттың қайдан шығатыны белгісіз. Оны беретін жер ме, көк пе, белгісіз. Әлде ол жер мен көктің перзенті шығар? Ол адамның қай жерде орналасқаны да белгісіз. Оның жүректе, қанда, мида орналасқаны да белгісіз. Туғаннан бастап ол кішкентай адамның жүрегіне ұя салады ма, әлде адам оны жер бетіндегі қиын сапарын кейінірек табады ма? Оны не көбірек тамақтандыратын шығар? Махаббат немесе жек көру, қуаныш немесе қайғы, күлкі немесе көз жасы қайда? Әлде мұның бәрі – мынау, анау, үшінші – таланттың өсіп, шыңдалуы үшін қажет пе? Ол мұрагерлік жолмен беріле ме, әлде адам көрген, естіген, оқыған, басынан өткен, білген нәрселерінің нәтижесінде өз бойына жинақтай ма? Мүмкін, еңбектің нәтижесі ме, әлде табиғат ойыны ма? Адамның дүниеге келген көзінің түсі ме, әлде күнделікті жаттығулар арқылы жасайтын бұлшықеттері ме? Бағбанның тынымсыз еңбегімен өскен алма ма, әлде ағаштан тура баланың алақанына түскен алма ма?Дарындылық соншалықты жұмбақ нәрсе. Бұл жерде Жер туралы, оның өткені мен болашағы туралы білгенде, немесе Күн мен жұлдыздар туралы, от пен гүлдер туралы білгенде, тіпті адам туралы білгенде, таланттың не екенін, оның қайдан шыққанын, қайда орналасқанын және неге ол өзгеге емес, дәл адамға баратынын білу керек. Қос дарынды адамның таланттары бір-біріне ұқсамайды, өйткені ұқсас дарындар енді талант емес. Оның үстіне, талант иесі бар адамдардың сыртқы ұқсастығына байланысты емес. Мен әкемдікіне ұқсас жүздерді көп кездестірдім, бірақ әкемнің талантын еш жерден кездестірген емеспін.
Талант тұқым қуаламайды, әйтпесе өнерді талантты әулеттер билеуші еді. Көбіне ақылдыдан ақымақ туады, ал ақымақтың баласы ақылды болып өседі.
Талант адамның бойына енген кезде оның өмір сүріп жатқан мемлекеттің ұлылығын да, адам санын да сұрамайды. Оның келуі әрқашан сирек, ол күтпеген жерден келеді және ол таңқаларлығы, найзағай жарқылы сияқты, аспандағы кемпірқосақ сияқты немесе ыстықтан таңдайы кебірсіген шөлдегі жаңбыр сияқты, оның жаңбыр күтпейтіні де анық.Бір күні жұмыс үстелімде отырсам, үйіме бір жылқышы келді.
-Ол ішке аяқ басқаннан, Сәлемалейкум! – деп ұлы айқаймен кірді.
-Уалейкумассалам!-дедік. Қонақ демін алмастан, Расул, мен саған бір кішкентай өтінішпен келдім, деді ынтығын басып.
-Үйге кір, өтінішті үстелге қой.Жігіт қалтасынан бірнеше қағазды шығарып, үстелдің үстіне қойды. Оның алғашқысы, әкемнің үлкен досы, сонымен қатар біздің жиі қонағымыздың хаты болып шықты. Біздің үйдің және отбасымыздың досы хатында былай деп жазыпты: «Құрметті Расул, бұл жігіт біздің жақын туысымыз және жақсы адам. Оның да сен сияқты атақты ақын болуына көмектесіңізші».
Қалған қағаздары – ауылдық кеңестің анықтамасы, колхоздың анықтамасы, партия ұйымының анықтамасы, мінезі туралы анықтама болып шықты. Ауылдық кеңестің анықтамасында шынымен де атақты ақын Махмұдтың немере інісі Кахаб-росолық екені және оны ауылдық кеңеске депутаттыққа кандидат деп санайтыны жазылған.Басқа анықтамаларда Махмұдтың жиенінің жасы жиырма бесте, оның тоғыз сыныпты бітіргені, денсаулығы мүлде жоқ, деп жазылыпты.«Жарайды, тамаша», — дедім мен. – Шығармаларыңызға үңілсек, шынымен де талантты шығарсыз, уақыт өте танымал ақын атанатын шығарсыз. Мен сізге қолымнан келгенше көмектесуге және осылайша ортақ досымыздың өтінішін орындауға қуаныштымын.
— Сонда қалай?Мен саған өлең жазуды үйренуге жіберілдім емес пе? Мен оны бұрын өз бойымда ешқашан сынап көрген емеспін.
-Мен колхозда жұмыс істеймін. Бірақ бұл жұмыстың пайдасы шамалы. Олар жұмыс күндерін жазып алады, содан кейін ол үшін ештеңе бермейді. Ал бізде үлкен отбасы бар. Сөйтіп, мені ақындыққа жіберуді ұйғарды. Махмұд ағамның колхозда менен көп еңбек еткенін білемін. Ал сен Расул, көп ақша аласың, дейді.«Қанша тырыссам да, сенен ақын шығара алмаймынба?- деп қорқамын» деп құтылмақ болдым.
— Қалай? Мен Махмудтың жиенімін! Сертификат бәрін айтып тұр ғой. Ауылдық кеңес те, партия ұйымы да ұсынып тұр емес пе?
-Махмұдтың баласы болсаң да, сол. Белгілі болғандай, Махмұдтың әкесі көмір жағушы болған, бірақ ақын емес еді.
-Сонда әділдік қайда? Міне, Махачкалада ақын-жазушылар, әдебиеттің майлы тұсын өзара бөлісіп жатырсыңдар. Мен тым болмаса азғантай жігер алмаймын ба, сонда? Енді не істеуім керек? Маған бір жерден жұмыс табуға көмектесіңізші. Құжаттарым дұрыс.Махмұдтың немере інісі болғандықтан біз оған Әдеби қордан азын-аулақ ақшалай жәрдемақы бердік, кейін менің өтінішім бойынша оны «Дагэлектромаш» зауытының директоры жұмысқа қабылдады. Бірақ, белгілі болғанындай, «танымал ақынға» үміткер тағдырына көңілі толмайтын. Көп ұзамай оның әкесі, досымыз маған ашулы хат жолдады. «Әкең Ғамзат менің барлық өтінішімді орындайтын. Ол менен ешнәрседен бас тартпайтын. Ал сен, Ғамзаттың баласы, менің баламды ақындыққа өткізіңізші деген кішкентай өтінішімді орындаудан бас тарттыңыз. Расул, менменсініп кеткен сияқтысыз, ал сен менің әкемдей емессің. Бірақ мен ешқашан өзгерген емеспін».
Осылайша мен «таланттың» кесірінен, дәлірек айтсақ, оның жоқтығынан бір жақсы досымнан айырылдым. Менің қонағым шынында да жақсы адам еді, таудағылар дастархан басына жайғасқанда, дастарханға буы бұрқырап тұрған ыстық қой еті үйітіліп жатқанда, Жазушылар одағының төрағасы да, партия ұйымының хатшысы да, үкімет басшысы да, ешкім де қозы сынықтарын тарата алмайтынын түсінбеді. Немесе Дағыстанның жолдарында жүргенде жүк тиелген арбаның тауға қалай шыққанын көрмеді. Бір адам оны көтеруге көмектесті, екіншісі артынан итерісті немесе үлкен жүк көлігінің шағын «Москвичті» қар құрсауынан арқанмен қалай алып шығатынын көрді.Сіз мұнымен баяу жүретін, көлемді автосамосавалдың жылдам келе жатқан жолаушылар көлігінің алға өтуіне қалай кедергі болатынын көріп тұрсыз.Тау жолы тар, ал жеңіл көліктің баяу келе жатқан көлікті басып озуына жол жоқ.Талант – екі адам итеріп, тартатын арба емес; талант арқанмен жұлып алатын «Москвич» емес,талант – озып кете алмайтын машина емес. Талантты артынан итеріп, қолмен тартудың қажеті жоқ. Ол өз жолын тауып, өзін басқалардан озып шығады.Бірақ не итереді, не тартады, деп үміттенетіндер әлі де көптігі қатты ойлантады.
Әкемен бақылдасу
–Әкеммен қоштасарда оның қолын қолыма қысып алғаным ұмытылмас күндерге жатады. Өлім азабына толы, мәңгілікке жұмылған көз алдында ол бір сәтке тұрып, ақыры үнсіз: «Балаларға қамқор бол!» дегені де көз алдымда тұрып қалды. Аспандағы күн мен жұлдыз, құдіретті бұлақ жылдар бойы оның артынан жаңғырық болып қайталап тұрды. Күн сайын: «Балаларға қамқор бол!». Жалғыз ауыз сөз оның не құдіреті бар дерсіз?!
Мен Анам өмірден өткенде алыста, оқиғалар мен қиын істердің құйынында болдым. Бірақ әлі де тамағымда кеуіп қалған түйіршік жасытұр.Онымен қоштасудыңсәті болмады. Сондықтан мұңлы тақтайдан сәл еңкейсем, жүрегімнен мұң жасын сүртіп, «Балам, бала-шағаңды бақ!» деген таныс дауыс естігендей боламын. Ол нәзік үнді күн күркірегенде естимін, қарбалас күндердің қарбаласында жанымды жеймін.. Мен үшін бұдан асқан өсиет жоқ – «Балаларға қамқор бол!» деген тыныш сөз. Осы сөзді жер бесікке жазар ма еді!? Таң атқаннан кешке дейін оқыр ем, дәл сол жерге өлетін қанжарды шетке қайрап қояр ем…
«Балаларға қамқор бол!». Бүркіттің қорғансыз балапандарын қанат жаюға үйрететінін сан мәрте көрдім. Ұрпағына осылай қарауды немқұрайлы әкелерге үйретсе ғой. Кеудедегі ашық жарадай бұл дүние, ешқашан енді жазылмас деймін. Бірақ мен жолда дұға еткендей әр сәт сайын қайталап айтудан қайтпаймын! «Балаларға қамқор болшы!» адамзат. Мен барлық намаз оқитындардан, әлемдегі барлық шіркеулердің приходтарынан бір нәрсені сұраймын: «Дау-дамайды ұмытыңыз, үйіңізді және қорғансыз балаларыңызды қорғаңыз!» Ауыр сырқаттан, кек алудан, сұрапыл соғыстан, бос, ессіз идеялардан таза болғайсың! Бүгін біз біртұтас әлем ретінде бір ғана нәрсені айқайлап айтуымыз керек! «Балаларыңызды қорғаңыздар!»
Расул Ғамзатұлы Ғамзатов – авар ақыны, жазушы, публицист, аудармашы, (8 қыркүйек 1923 жыл).
Қоштасу
Адам қанша оқыса да, көңілі тоймайтын сөздер болады. Ақын бұл сөзін жоғарыда айтқан. Бірақ оны ақырғы сөз ретінде «Қоштасу» аманатында да қайталапты. Тәрбиелік мәні бар үндеуді тағы бір қайталауды жөн көріп отырмыз.
-Менің өсиетім жазған кітаптарымда. Ата-бабамнан қалған Дағыстанның ұрпақтары – махаббатым, үмітім, қуанышым, жерім, ару қыздарым, оның намысшыл әйелдері мен ерлері. Дағыстан – менің мулатым, менің құмарым, өмір дөңгелегім және менің уайым тауым – Ахулго. Мұның бәріне қамқорлық жасаңыз. Онсыз маған да, туған тауларыма да өмір жоқ.
Мен бұл жақсы, мейірімді, әдемі әлемнен ештеңе алмаймын. Сондықтан мен Сізден Дағыстаныңызға қамқорлық жасауыңызды сұраймын.
Оның даңқты есімін одан сайын сақтай гөр, асқақтата бер! Дағыстан – сенің өмірің, сенің қадір-қасиетің және махаббатың. Жоқ, оның әдет-ғұрпы қатал емес — оларды қастерлеңіз, қамқорлық жасаңыз. Оның белгілері мен нышандары жабайы емес — оларды мақтанышпен алып жүріңіз және оларды даңқпен сақтаңыз. Оның халықтары аз — оларды ерекше сүйіспеншілікпен жақсы көріңіз. Мені Флоренцияда емес, Венецияда емес – Дағыстанда жерлеңдер. Алыс емес, бірақ орнатылып жатқан «Ақ тырналар» монументіне жақын емес. Мұндай жерді Тарки-Тау тауында кездестіруге болады. Менің Патиматым да жақын жерде демалады. Ол жерден біз ұшатын тырналар тобымен, етегінде Каспийдің жабайы толқындары мойынсұнып басатын тау шыңдарымен, бізге қонаққа келгендермен, біз жақсы көретін және бізді еске алатын және жақсы көретін адамдармен сөйлесеміз. Сол жерден мен саяхаттап өткен әлемді көре аламын. Ал, мен туып-өскен Цада мен білім алған Мәскеу мен қыдырған Кремль мен Меккедегі Қағба бізбен мәңгілік бірге болады. Құлпытас кішкентай болсын. Мен ұлылықты ұнатпадым. Табаққа бір сөзді – «Расул» деп жаз. Олаз болып көрінсе, оған «Ғамзатовты» қос… Мен Махачкаланың орталығына көпке мәлім, өз күшіммен, өз қаражатыммен салынған үйді қалдырамын. Мен онда көп жыл тұрдым. Маған әр жерден атақты адамдар келді. Олар менің үйімді нағыз пейішке айналдырды. Мемлекет сатып алғысы келсе, беруге болады. Болмаса балаларым сонда тұрсын. Қалған мүлкім – өлеңдерім. Менің жобаларымды Бисавалиевке беріп, одан қолжазбаларымды қарап шығуды өтінуге болады. Мүмкін, олардың арасында идеяны қамтитын нәрсе бар болар. Мен көп көңіл бөле алмадым, сондықтан көп нәрсені аяқтай алмадым. Ібіліс адастырып жатқандай баяғыда жазылған дүниені таба алмадым. Базардан үйіне қайтып келе жатып, жолда алмаларын жоғалтып алған сол ақымақ сияқты мен де көп нәрсені мүлде жоғалтқан сияқтымын. Мен жоғалтқан ең қымбат дүние – «Менің Дағыстаным» повесінің үшінші кітабының қолжазбасы. Мен өзім қанша тырыссам да оны таба алмадым. Келесі маңызды шығарма – «Уақыт және жол». Бұл менің соңғы өлеңдер жинағым. Оған: «Патимат» поэмасының бірінші бөлімі, «Кавказ» поэмасы, «Қара жәшік» поэмасы, «Үшінші әйел» поэмасынан көптеген үзінділер кірген. Қатты іздесеңіз, Бисавалиев пен Абдурахман табады, деп ойлаймын. Мен үшін ең қымбат және аяқталмаған кітаптардың үшіншісі Махмудә мен Мәриямға арналды. Олардың тарихы қайғылы болды, ал махаббаттары Ромео мен Джульеттаға қарағанда құмарлық пен қайғылы аяқталды. Бірақ бұл оқиғаны аяқтау үшін маған Шекспир жетіспеді. Менің ойымша, бұл жұмыстың кейбір үзінділері қазірдің өзінде жариялануы мүмкін. Бұл Бисавалиевтің қолынан келетін шығар. Төртінші кітап – «Діңгір – Даңғарчу». Бір кездері бұл тіпті менің лақап атым болды. Корней Чуковский мен Нұратдин Юсупов маған талай рет осы атаумен дана тау ертегілерінің поэтикалық кітабын жазып, шығаруға кеңес берді. Алайда бұл жұмыс да жарты жолда үзіліп қалды. Халил Мұсаясулдың тағдыры туралы бесінші кітапты жазғым келді. Тіпті оның жиеніне жоспарлаған ісімнің екі аяқталған бөлігін оқып бердім… Дегенмен, кенептерді көре алмай, суреткер туралы, әсіресе, поэтикалық жанрда көлемді шығарма жаза алмай жүргенім белгілі болды. Содан кейін, мен картиналарды көре алған кезде, мені басқа жұмыс қызықтырды. Ақынның нені жасыруға хақысы бар, бірақ ақыннан ештеңе жасыра алмайды. Менің еркім жазған кітаптарымда. Кезінде ата-анам өсиет еткен Дағыстанды ұрпақтарыма қалдырамын. Оның даңқты есімін одан сайын сақтай гөр, асқақтата бер. Дағыстан — сенің өмірің, сенің қадір-қасиетің және махаббатың. Мен бұл дүниеден ештеңе алып кетпеймін. Маңызды, лайықты, әдемі, бәрі осында қалады, ұрпақтар, балалар үшін қалады. Өмірімнің негізгі жұмысы өлең жазу болды. Бір ортаға шоғырланбағандықтан көптеген маңызды нәрселер жазылмай қалды. Ал қалғаны қарапайымдүниелер. Бүкіл өмірім сызба болды ма деп ойлаймын кейде. Қағаздарымды ақтарсам, «Менің Дағыстаным» повесінің үшінші кітабының қолжазбасынан бірдеңе тауып алармын».
Расул ҒАМЗАТОВ
Өмірдің толық мәнін түсінген адам өлімнен қорықпайды. Ол өлім алдындағы қорқыныш іске аспаған өмірдің қорытындысы. Саған жасаған опасыздықтың белгісі. қын бәрін сезген және ақтық демі таусылатын күнді күнілгері болжап та қойған.
